Vālmīki Rāmāyaṇa रामायणम्

kasya cit tv atha kālasya rājā daśarathaḥ sutam / bharataṃ kekayīputram abravīd raghunandanaḥ

kas·ya cit tv a·tha kā·las·ya rā·jā da·śa·ra·thaḥ su·tam / bha·ra·taṃ ke·ka·yī·put·ram ab·ra·vīd ra·ghu·nan·da·naḥ

ayaṃ kekayarājasya putro vasati putraka / tvāṃ netum āgato vīra yudhājin mātulas tava

a·yaṃ ke·ka·ya·rā·jas·ya put·ro va·sa·ti put·ra·ka / tvāṃ ne·tum ā·ga·to vī·ra yu·dhā·jin mā·tu·las ta·va

śrutvā daśarathasyaitad bharataḥ kekayīsutaḥ / gamanāyābhicakrāma śatrughnasahitas tadā

śrut·vā da·śa·ra·thas·yai·tad bha·ra·taḥ ke·ka·yī·su·taḥ / ga·ma·nā·yā·bhi·cak·rā·ma śat·rugh·na·sa·hi·tas ta·dā

āpṛcchya pitaraṃ śūro rāmaṃ cākliṣṭakāriṇam / mātṝṃś cāpi naraśreṣṭhaḥ śatrughnasahito yayau

ā·pṛc·chya pi·ta·raṃ śū·ro rā·maṃ cāk·liṣ·ṭa·kā·ri·ṇam / mā·tṝṃś cā·pi na·raś·reṣ·ṭhaḥ śat·rugh·na·sa·hi·to ya·yau

yudhājit prāpya bharataṃ saśatrughnaṃ praharṣitaḥ / svapuraṃ prāviśad vīraḥ pitā tasya tutoṣa ha

yu·dhā·jit prāp·ya bha·ra·taṃ sa·śat·rugh·naṃ pra·har·ṣi·taḥ / sva·pu·raṃ prā·vi·śad vī·raḥ pi·tā tas·ya tu·to·ṣa ha

sa tatra nyavasad bhrātrā saha satkārasatkṛtaḥ / mātulenāśvapatinā putrasnehena lālitaḥ

sa tat·ra nya·va·sad bhrāt·rā sa·ha sat·kā·ra·sat·kṛ·taḥ / mā·tu·le·nāś·va·pa·ti·nā put·ras·ne·he·na lā·li·taḥ

tatrāpi nivasantau tau tarpyamāṇau ca kāmataḥ / bhrātarau smaratāṃ vīrau vṛddhaṃ daśarathaṃ nṛpam

tat·rā·pi ni·va·san·tau tau tar·pya·mā·ṇau ca kā·ma·taḥ / bhrā·ta·rau sma·ra·tāṃ vī·rau vṛd·dhaṃ da·śa·ra·thaṃ nṛ·pam

rājāpi tau mahātejāḥ sasmāra proṣitau sutau / ubhau bharataśatrughnau mahendravaruṇopamau

rā·jā·pi tau ma·hā·te·jāḥ sas·mā·ra pro·ṣi·tau su·tau / u·bhau bha·ra·ta·śat·rugh·nau ma·hen·dra·va·ru·ṇo·pa·mau

sarva eva tu tasyeṣṭāś catvāraḥ puruṣarṣabhāḥ / svaśarīrād vinirvṛttāś catvāra iva bāhavaḥ

sar·va e·va tu tas·yeṣ·ṭāś cat·vā·raḥ pu·ru·ṣar·ṣa·bhāḥ / sva·śa·rī·rād vi·nir·vṛt·tāś cat·vā·ra i·va bā·ha·vaḥ

teṣām api mahātejā rāmo ratikaraḥ pituḥ / svayambhūr iva bhūtānāṃ babhūva guṇavattaraḥ

te·ṣām a·pi ma·hā·te·jā rā·mo ra·ti·ka·raḥ pi·tuḥ / sva·yam·bhūr i·va bhū·tā·nāṃ ba·bhū·va gu·ṇa·vat·ta·raḥ

gate ca bharate rāmo lakṣmaṇaś ca mahābalaḥ / pitaraṃ devasaṃkāśaṃ pūjayām āsatus tadā

ga·te ca bha·ra·te rā·mo lak·ṣma·ṇaś ca ma·hā·ba·laḥ / pi·ta·raṃ de·va·saṃ·kā·śaṃ pū·ja·yām ā·sa·tus ta·dā

pitur ājñāṃ puraskṛtya paurakāryāṇi sarvaśaḥ / cakāra rāmo dharmātmā priyāṇi ca hitāni ca

pi·tur āj·ñāṃ pu·ras·kṛt·ya pau·ra·kār·yā·ṇi sar·va·śaḥ / ca·kā·ra rā·mo dhar·māt·mā pri·yā·ṇi ca hi·tā·ni ca

mātṛbhyo mātṛkāryāṇi kṛtvā paramayantritaḥ / gurūṇāṃ gurukāryāṇi kāle kāle 'nvavaikṣata

mā·tṛbh·yo mā·tṛ·kār·yā·ṇi kṛt·vā pa·ra·ma·yan·tri·taḥ / gu·rū·ṇāṃ gu·ru·kār·yā·ṇi kā·le kā·le 'nva·vaik·ṣa·ta

evaṃ daśarathaḥ prīto brāhmaṇā naigamās tathā / rāmasya śīlavṛttena sarve viṣayavāsinaḥ

e·vaṃ da·śa·ra·thaḥ prī·to brāh·ma·ṇā nai·ga·mās ta·thā / rā·mas·ya śī·la·vṛt·te·na sar·ve vi·ṣa·ya·vā·si·naḥ

sa hi nityaṃ praśāntātmā mṛdupūrvaṃ ca bhāṣate / ucyamāno 'pi paruṣaṃ nottaraṃ pratipadyate

sa hi nit·yaṃ pra·śān·tāt·mā mṛ·du·pūr·vaṃ ca bhā·ṣa·te / uc·ya·mā·no 'pi pa·ru·ṣaṃ not·ta·raṃ pra·ti·pad·ya·te

kathaṃ cid upakāreṇa kṛtenaikena tuṣyati / na smaraty apakārāṇāṃ śatam apy ātmavattayā

ka·thaṃ cid u·pa·kā·re·ṇa kṛ·te·nai·ke·na tuṣ·ya·ti / na sma·raty a·pa·kā·rā·ṇāṃ śa·tam apy āt·ma·vat·ta·yā

śīlavṛddhair jñānavṛddhair vayovṛddhaiś ca sajjanaiḥ / kathayann āsta vai nityam astrayogyāntareṣv api

śī·la·vṛd·dhair jñā·na·vṛd·dhair va·yo·vṛd·dhaiś ca saj·ja·naiḥ / ka·tha·yann ās·ta vai nit·yam as·tra·yog·yān·ta·reṣv a·pi

kalyāṇābhijanaḥ sādhur adīnaḥ satyavāg ṛjuḥ / vṛddhair abhivinītaś ca dvijair dharmārthadarśibhiḥ

kal·yā·ṇā·bhi·ja·naḥ sā·dhur a·dī·naḥ sat·ya·vāg ṛ·juḥ / vṛd·dhair a·bhi·vi·nī·taś ca dvi·jair dhar·mār·tha·dar·śi·bhiḥ

dharmārthakāmatattvajñaḥ smṛtimān pratibhāvanān / laukike samayācare kṛtakalpo viśāradaḥ

dhar·mār·tha·kā·ma·tat·tvaj·ñaḥ smṛ·ti·mān pra·ti·bhā·va·nān / lau·ki·ke sa·ma·yā·ca·re kṛ·ta·kal·po vi·śā·ra·daḥ

śāstrajñaś ca kṛtajñaś ca puruṣāntarakovidaḥ / yaḥ pragrahānugrahayor yathānyāyaṃ vicakṣaṇaḥ

śās·traj·ñaś ca kṛ·taj·ñaś ca pu·ru·ṣān·ta·ra·ko·vi·daḥ / yaḥ prag·ra·hā·nug·ra·ha·yor ya·thān·yā·yaṃ vi·cak·ṣa·ṇaḥ

āyakarmaṇy upāyajñaḥ saṃdṛṣṭavyayakarmavit / śraiṣṭhyaṃ śāstrasamūheṣu prāpto vyāmiśrakeṣv api

ā·ya·kar·maṇy u·pā·yaj·ñaḥ saṃ·dṛṣ·ṭav·ya·ya·kar·ma·vit / śraiṣ·ṭhyaṃ śās·tra·sa·mū·he·ṣu prāp·to vyā·miś·ra·keṣv a·pi

arthadharmau ca saṃgṛhya sukhatantro na cālasaḥ / vaihārikāṇāṃ śilpānāṃ vijñātārthavibhāgavit

ar·tha·dhar·mau ca saṃ·gṛh·ya su·kha·tan·tro na cā·la·saḥ / vai·hā·ri·kā·ṇāṃ śil·pā·nāṃ vij·ñā·tār·tha·vi·bhā·ga·vit

ārohe vinaye caiva yukto vāraṇavājinām / dhanurvedavidāṃ śreṣṭho loke 'tirathasaṃmataḥ

ā·ro·he vi·na·ye cai·va yuk·to vā·ra·ṇa·vā·ji·nām / dha·nur·ve·da·vi·dāṃ śreṣ·ṭho lo·ke 'ti·ra·tha·saṃ·ma·taḥ

abhiyātā prahartā ca senānayaviśāradaḥ / apradhṛṣyaś ca saṃgrāme kruddhair api surāsuraiḥ

a·bhi·yā·tā pra·har·tā ca se·nā·na·ya·vi·śā·ra·daḥ / ap·ra·dhṛṣ·yaś ca saṃg·rā·me krud·dhair a·pi su·rā·su·raiḥ

anasūyo jitakrodho na dṛpto na ca matsarī / na cāvamantā bhūtānāṃ na ca kālavaśānugaḥ

a·na·sū·yo ji·tak·ro·dho na dṛp·to na ca mat·sa·rī / na cā·va·man·tā bhū·tā·nāṃ na ca kā·la·va·śā·nu·gaḥ

evaṃ śreṣṭhair guṇair yuktaḥ prajānāṃ pārthivātmajaḥ / saṃmatas triṣu lokeṣu vasudhāyāḥ kṣamāguṇaiḥ / buddhyā bṛhaspates tulyo vīryeṇāpi śacīpateḥ

e·vaṃ śreṣ·ṭhair gu·ṇair yuk·taḥ pra·jā·nāṃ pār·thi·vāt·ma·jaḥ / saṃ·ma·tas tri·ṣu lo·ke·ṣu va·su·dhā·yāḥ kṣa·mā·gu·ṇaiḥ / bud·dhyā bṛ·has·pa·tes tul·yo vīr·ye·ṇā·pi śa·cī·pa·teḥ

tathā sarvaprajākāntaiḥ prītisaṃjananaiḥ pituḥ / guṇair viruruce rāmo dīptaḥ sūrya ivāṃśubhiḥ

ta·thā sar·vap·ra·jā·kān·taiḥ prī·ti·saṃ·ja·na·naiḥ pi·tuḥ / gu·ṇair vi·ru·ru·ce rā·mo dīp·taḥ sūr·ya i·vāṃ·śu·bhiḥ

tam evaṃvṛttasaṃpannam apradhṛṣya parākramam / lokapālopamaṃ nātham akāmayata medinī

tam e·vaṃ·vṛt·ta·saṃ·pan·nam ap·ra·dhṛṣ·ya pa·rāk·ra·mam / lo·ka·pā·lo·pa·maṃ nā·tham a·kā·ma·ya·ta me·di·nī

etais tu bahubhir yuktaṃ guṇair anupamaiḥ sutam / dṛṣṭvā daśaratho rājā cakre cintāṃ paraṃtapaḥ

e·tais tu ba·hu·bhir yuk·taṃ gu·ṇair a·nu·pa·maiḥ su·tam / dṛṣ·ṭvā da·śa·ra·tho rā·jā cak·re cin·tāṃ pa·raṃ·ta·paḥ

eṣā hy asya parā prītir hṛdi saṃparivartate / kadā nāma sutaṃ drakṣyāmy abhiṣiktam ahaṃ priyam

e·ṣā hy as·ya pa·rā prī·tir hṛ·di saṃ·pa·ri·var·ta·te / ka·dā nā·ma su·taṃ drak·ṣyāmy a·bhi·ṣik·tam a·haṃ pri·yam

vṛddhikāmo hi lokasya sarvabhūtānukampanaḥ / mattaḥ priyataro loke parjanya iva vṛṣṭimān

vṛd·dhi·kā·mo hi lo·kas·ya sar·va·bhū·tā·nu·kam·pa·naḥ / mat·taḥ pri·ya·ta·ro lo·ke par·jan·ya i·va vṛṣ·ṭi·mān

yamaśakrasamo vīrye bṛhaspatisamo matau / mahīdharasamo dhṛtyāṃ mattaś ca guṇavattaraḥ

ya·ma·śak·ra·sa·mo vīr·ye bṛ·has·pa·ti·sa·mo ma·tau / ma·hī·dha·ra·sa·mo dhṛt·yāṃ mat·taś ca gu·ṇa·vat·ta·raḥ

mahīm aham imāṃ kṛtsnām adhitiṣṭhantam ātmajam / anena vayasā dṛṣṭvā yathā svargam avāpnuyām

ma·hīm a·ham i·māṃ kṛt·snām a·dhi·tiṣ·ṭhan·tam āt·ma·jam / a·ne·na va·ya·sā dṛṣ·ṭvā ya·thā svar·gam a·vāp·nu·yām

taṃ samīkṣya mahārājo yuktaṃ samuditair guṇaiḥ / niścitya sacivaiḥ sārdhaṃ yuvarājam amanyata

taṃ sa·mīk·ṣya ma·hā·rā·jo yuk·taṃ sa·mu·di·tair gu·ṇaiḥ / niś·cit·ya sa·ci·vaiḥ sār·dhaṃ yu·va·rā·jam a·man·ya·ta

nānānagaravāstavyān pṛthagjānapadān api / samānināya medinyāḥ pradhānān pṛthivīpatiḥ

nā·nā·na·ga·ra·vās·tav·yān pṛ·thag·jā·na·pa·dān a·pi / sa·mā·ni·nā·ya me·din·yāḥ pra·dhā·nān pṛ·thi·vī·pa·tiḥ

atha rājavitīrṇeṣu vividheṣv āsaneṣu ca / rājānam evābhimukhā niṣedur niyatā nṛpāḥ

a·tha rā·ja·vi·tīr·ṇe·ṣu vi·vi·dheṣv ā·sa·ne·ṣu ca / rā·jā·nam e·vā·bhi·mu·khā ni·ṣe·dur ni·ya·tā nṛ·pāḥ

sa labdhamānair vinayānvitair nṛpaiḥ purālayair jānapadaiś ca mānavaiḥ / upopaviṣṭair nṛpatir vṛto babhau sahasracakṣur bhagavān ivāmaraiḥ

sa lab·dha·mā·nair vi·na·yān·vi·tair nṛ·paiḥ pu·rā·la·yair jā·na·pa·daiś ca mā·na·vaiḥ / u·po·pa·viṣ·ṭair nṛ·pa·tir vṛ·to ba·bhau sa·has·ra·cak·ṣur bha·ga·vān i·vā·ma·raiḥ

tataḥ pariṣadaṃ sarvām āmantrya vasudhādhipaḥ / hitam uddharṣaṇaṃ cedam uvācāpratimaṃ vacaḥ

ta·taḥ pa·ri·ṣa·daṃ sar·vām ā·man·trya va·su·dhā·dhi·paḥ / hi·tam ud·dhar·ṣa·ṇaṃ ce·dam u·vā·cāp·ra·ti·maṃ va·caḥ

dundubhisvanakalpena gambhīreṇānunādinā / svareṇa mahatā rājā jīgmūta iva nādayan

dun·du·bhis·va·na·kal·pe·na gam·bhī·re·ṇā·nu·nā·di·nā / sva·re·ṇa ma·ha·tā rā·jā jīg·mū·ta i·va nā·da·yan

so 'ham ikṣvākubhiḥ pūrvair narendraiḥ paripālitam / śreyasā yoktukāmo 'smi sukhārham akhilaṃ jagat

so 'ham ik·ṣvā·ku·bhiḥ pūr·vair na·ren·draiḥ pa·ri·pā·li·tam / śre·ya·sā yok·tu·kā·mo 'smi su·khār·ham a·khi·laṃ ja·gat

mayāpy ācaritaṃ pūrvaiḥ panthānam anugacchatā / prajā nityam atandreṇa yathāśakty abhirakṣatā

ma·yāpy ā·ca·ri·taṃ pūr·vaiḥ pan·thā·nam a·nu·gac·cha·tā / pra·jā nit·yam a·tan·dre·ṇa ya·thā·śakty a·bhi·rak·ṣa·tā

idaṃ śarīraṃ kṛtsnasya lokasya caratā hitam / pāṇḍur asyātapatrasyac chāyāyāṃ jaritaṃ mayā

i·daṃ śa·rī·raṃ kṛt·snas·ya lo·kas·ya ca·ra·tā hi·tam / pāṇ·ḍur as·yā·ta·pat·ras·yac chā·yā·yāṃ ja·ri·taṃ ma·yā

prāpya varṣasahasrāṇi bahūny āyūṃṣi jīvitaḥ / jīrṇasyāsya śarīrasya viśrāntim abhirocaye

prāp·ya var·ṣa·sa·has·rā·ṇi ba·hūny ā·yūṃ·ṣi jī·vi·taḥ / jīr·ṇas·yās·ya śa·rī·ras·ya viś·rān·tim a·bhi·ro·ca·ye

rājaprabhāvajuṣṭāṃ hi durvahām ajitendriyaiḥ / pariśrānto 'smi lokasya gurvīṃ dharmadhuraṃ vahan

rā·jap·ra·bhā·va·juṣ·ṭāṃ hi dur·va·hām a·ji·ten·dri·yaiḥ / pa·riś·rān·to 'smi lo·kas·ya gur·vīṃ dhar·ma·dhu·raṃ va·han

so 'haṃ viśramam icchāmi putraṃ kṛtvā prajāhite / saṃnikṛṣṭān imān sarvān anumānya dvijarṣabhān

so 'haṃ viś·ra·mam ic·chā·mi put·raṃ kṛt·vā pra·jā·hi·te / saṃ·ni·kṛṣ·ṭān i·mān sar·vān a·nu·mān·ya dvi·jar·ṣa·bhān

anujāto hi me sarvair guṇair jyeṣṭho mamātmajaḥ / puraṃdarasamo vīrye rāmaḥ parapuraṃjayaḥ

a·nu·jā·to hi me sar·vair gu·ṇair jyeṣ·ṭho ma·māt·ma·jaḥ / pu·raṃ·da·ra·sa·mo vīr·ye rā·maḥ pa·ra·pu·raṃ·ja·yaḥ

taṃ candram iva puṣyeṇa yuktaṃ dharmabhṛtāṃ varam / yauvarājyena yoktāsmi prītaḥ puruṣapuṃgavam

taṃ can·dram i·va puṣ·ye·ṇa yuk·taṃ dhar·ma·bhṛ·tāṃ va·ram / yau·va·rāj·ye·na yok·tās·mi prī·taḥ pu·ru·ṣa·puṃ·ga·vam

anurūpaḥ sa vo nātho lakṣmīvāṃl lakṣmaṇāgrajaḥ / trailokyam api nāthena yena syān nāthavattaram

a·nu·rū·paḥ sa vo nā·tho lak·ṣmī·vāṃl lak·ṣma·ṇāg·ra·jaḥ / trai·lok·yam a·pi nā·the·na ye·na syān nā·tha·vat·ta·ram

anena śreyasā sadyaḥ saṃyojyāham imāṃ mahīm / gatakleśo bhaviṣyāmi sute tasmin niveśya vai

a·ne·na śre·ya·sā sad·yaḥ saṃ·yoj·yā·ham i·māṃ ma·hīm / ga·tak·le·śo bha·viṣ·yā·mi su·te tas·min ni·veś·ya vai

iti bruvantaṃ muditāḥ pratyanandan nṛpā nṛpam / vṛṣṭimantaṃ mahāmeghaṃ nardantam iva barhiṇaḥ

i·ti bru·van·taṃ mu·di·tāḥ prat·ya·nan·dan nṛ·pā nṛ·pam / vṛṣ·ṭi·man·taṃ ma·hā·me·ghaṃ nar·dan·tam i·va bar·hi·ṇaḥ

tasya dharmārthaviduṣo bhāvam ājñāya sarvaśaḥ / ūcuś ca manasā jñātvā vṛddhaṃ daśarathaṃ nṛpam

tas·ya dhar·mār·tha·vi·du·ṣo bhā·vam āj·ñā·ya sar·va·śaḥ / ū·cuś ca ma·na·sā jñāt·vā vṛd·dhaṃ da·śa·ra·thaṃ nṛ·pam

anekavarṣasāhasro vṛddhas tvam asi pārthiva / sa rāmaṃ yuvarājānam abhiṣiñcasva pārthivam

a·ne·ka·var·ṣa·sā·has·ro vṛd·dhas tvam a·si pār·thi·va / sa rā·maṃ yu·va·rā·jā·nam a·bhi·ṣiñ·cas·va pār·thi·vam

iti tad vacanaṃ śrutvā rājā teṣāṃ manaḥpriyam / ajānann iva jijñāsur idaṃ vacanam abravīt

i·ti tad va·ca·naṃ śrut·vā rā·jā te·ṣāṃ ma·naḥp·ri·yam / a·jā·nann i·va jij·ñā·sur i·daṃ va·ca·nam ab·ra·vīt

kathaṃ nu mayi dharmeṇa pṛthivīm anuśāsati / bhavanto draṣṭum icchanti yuvarājaṃ mamātmajam

ka·thaṃ nu ma·yi dhar·me·ṇa pṛ·thi·vīm a·nu·śā·sa·ti / bha·van·to draṣ·ṭum ic·chan·ti yu·va·rā·jaṃ ma·māt·ma·jam

te tam ūcur mahātmānaṃ paurajānapadaiḥ saha / bahavo nṛpa kalyāṇā guṇāḥ putrasya santi te

te tam ū·cur ma·hāt·mā·naṃ pau·ra·jā·na·pa·daiḥ sa·ha / ba·ha·vo nṛ·pa kal·yā·ṇā gu·ṇāḥ put·ras·ya san·ti te

divyair guṇaiḥ śakrasamo rāmaḥ satyaparākramaḥ / ikṣvākubhyo hi sarvebhyo 'py atirakto viśāmpate

div·yair gu·ṇaiḥ śak·ra·sa·mo rā·maḥ sat·ya·pa·rāk·ra·maḥ / ik·ṣvā·kubh·yo hi sar·vebh·yo 'py a·ti·rak·to vi·śām·pa·te

rāmaḥ satpuruṣo loke satyadharmaparāyaṇaḥ / dharmajñaḥ satyasaṃdhaś ca śīlavān anasūyakaḥ

rā·maḥ sat·pu·ru·ṣo lo·ke sat·ya·dhar·ma·pa·rā·ya·ṇaḥ / dhar·maj·ñaḥ sat·ya·saṃ·dhaś ca śī·la·vān a·na·sū·ya·kaḥ

kṣāntaḥ sāntvayitā ślakṣṇaḥ kṛtajño vijitendriyaḥ / mṛduś ca sthiracittaś ca sadā bhavyo 'nasūyakaḥ

kṣān·taḥ sān·tva·yi·tā ślak·ṣṇaḥ kṛ·taj·ño vi·ji·ten·dri·yaḥ / mṛ·duś ca sthi·ra·cit·taś ca sa·dā bhav·yo 'na·sū·ya·kaḥ

priyavādī ca bhūtānāṃ satyavādī ca rāghavaḥ / bahuśrutānāṃ vṛddhānāṃ brāhmaṇānām upāsitā

pri·ya·vā·dī ca bhū·tā·nāṃ sat·ya·vā·dī ca rā·gha·vaḥ / ba·huś·ru·tā·nāṃ vṛd·dhā·nāṃ brāh·ma·ṇā·nām u·pā·si·tā

tenāsyehātulā kīrtir yaśas tejaś ca vardhate / devāsuramanuṣyāṇāṃ sarvāstreṣu viśāradaḥ

te·nās·ye·hā·tu·lā kīr·tir ya·śas te·jaś ca var·dha·te / de·vā·su·ra·ma·nuṣ·yā·ṇāṃ sar·vās·tre·ṣu vi·śā·ra·daḥ

yadā vrajati saṃgrāmaṃ grāmārthe nagarasya vā / gatvā saumitrisahito nāvijitya nivartate

ya·dā vra·ja·ti saṃg·rā·maṃ grā·mār·the na·ga·ras·ya vā / gat·vā sau·mit·ri·sa·hi·to nā·vi·jit·ya ni·var·ta·te

saṃgrāmāt punar āgamya kuñjareṇa rathena vā / paurān svajanavan nityaṃ kuśalaṃ paripṛcchati

saṃg·rā·māt pu·nar ā·gam·ya kuñ·ja·re·ṇa ra·the·na vā / pau·rān sva·ja·na·van nit·yaṃ ku·śa·laṃ pa·ri·pṛc·cha·ti

putreṣv agniṣu dāreṣu preṣyaśiṣyagaṇeṣu ca / nikhilenānupūrvyā ca pitā putrān ivaurasān

put·reṣv ag·ni·ṣu dā·re·ṣu preṣ·ya·śiṣ·ya·ga·ṇe·ṣu ca / ni·khi·le·nā·nu·pūr·vyā ca pi·tā put·rān i·vau·ra·sān

śuśrūṣante ca vaḥ śiṣyāḥ kaccit karmasu daṃśitāḥ / iti naḥ puruṣavyāghraḥ sadā rāmo 'bhibhāṣate

śuś·rū·ṣan·te ca vaḥ śiṣ·yāḥ kac·cit kar·ma·su daṃ·śi·tāḥ / i·ti naḥ pu·ru·ṣav·yāgh·raḥ sa·dā rā·mo 'bhi·bhā·ṣa·te

vyasaneṣu manuṣyāṇāṃ bhṛśaṃ bhavati duḥkhitaḥ / utsaveṣu ca sarveṣu piteva parituṣyati

vya·sa·ne·ṣu ma·nuṣ·yā·ṇāṃ bhṛ·śaṃ bha·va·ti duḥ·khi·taḥ / ut·sa·ve·ṣu ca sar·ve·ṣu pi·te·va pa·ri·tuṣ·ya·ti

satyavādī maheṣvāso vṛddhasevī jitendriyaḥ / vatsaḥ śreyasi jātas te diṣṭyāsau tava rāghavaḥ / diṣṭyā putraguṇair yukto mārīca iva kaśyapaḥ

sat·ya·vā·dī ma·heṣ·vā·so vṛd·dha·se·vī ji·ten·dri·yaḥ / vat·saḥ śre·ya·si jā·tas te diṣ·ṭyā·sau ta·va rā·gha·vaḥ / diṣ·ṭyā put·ra·gu·ṇair yuk·to mā·rī·ca i·va kaś·ya·paḥ

balam ārogyam āyuś ca rāmasya viditātmanaḥ / āśaṃsate janaḥ sarvo rāṣṭre puravare tathā

ba·lam ā·rog·yam ā·yuś ca rā·mas·ya vi·di·tāt·ma·naḥ / ā·śaṃ·sa·te ja·naḥ sar·vo rāṣ·ṭre pu·ra·va·re ta·thā

abhyantaraś ca bāhyaś ca paurajānapado janaḥ / striyo vṛddhās taruṇyaś ca sāyaṃprātaḥ samāhitāḥ

abh·yan·ta·raś ca bāh·yaś ca pau·ra·jā·na·pa·do ja·naḥ / stri·yo vṛd·dhās ta·ruṇ·yaś ca sā·yaṃp·rā·taḥ sa·mā·hi·tāḥ

sarvān devān namasyanti rāmasyārthe yaśasvinaḥ / teṣām āyācitaṃ deva tvatprasādāt samṛdhyatām

sar·vān de·vān na·mas·yan·ti rā·mas·yār·the ya·śas·vi·naḥ / te·ṣām ā·yā·ci·taṃ de·va tvat·pra·sā·dāt sa·mṛdh·ya·tām

rāmam indīvaraśyāmaṃ sarvaśatrunibarhaṇam / paśyāmo yauvarājyasthaṃ tava rājottamātmajam

rā·mam in·dī·va·raś·yā·maṃ sar·va·śat·ru·ni·bar·ha·ṇam / paś·yā·mo yau·va·rāj·yas·thaṃ ta·va rā·jot·ta·māt·ma·jam

taṃ devadevopamam ātmajaṃ te sarvasya lokasya hite niviṣṭam / hitāya naḥ kṣipram udārajuṣṭaṃ mudābhiṣektuṃ varada tvam arhasi

taṃ de·va·de·vo·pa·mam āt·ma·jaṃ te sar·vas·ya lo·kas·ya hi·te ni·viṣ·ṭam / hi·tā·ya naḥ kṣip·ram u·dā·ra·juṣ·ṭaṃ mu·dā·bhi·ṣek·tuṃ va·ra·da tvam ar·ha·si

teṣām ajñalipadmāni pragṛhītāni sarvaśaḥ / pratigṛhyābravīd rājā tebhyaḥ priyahitaṃ vacaḥ

te·ṣām aj·ña·li·pad·mā·ni pra·gṛ·hī·tā·ni sar·va·śaḥ / pra·ti·gṛh·yāb·ra·vīd rā·jā tebh·yaḥ pri·ya·hi·taṃ va·caḥ

aho 'smi paramaprītaḥ prabhāvaś cātulo mama / yan me jyeṣṭhaṃ priyaṃ putraṃ yauvarājyastham icchatha

a·ho 'smi pa·ra·map·rī·taḥ pra·bhā·vaś cā·tu·lo ma·ma / yan me jyeṣ·ṭhaṃ pri·yaṃ put·raṃ yau·va·rāj·yas·tham ic·cha·tha

iti pratyarcya tān rājā brāhmaṇān idam abravīt / vasiṣṭhaṃ vāmadevaṃ ca teṣām evopaśṛṇvatām

i·ti prat·yar·cya tān rā·jā brāh·ma·ṇān i·dam ab·ra·vīt / va·siṣ·ṭhaṃ vā·ma·de·vaṃ ca te·ṣām e·vo·pa·śṛṇ·va·tām

caitraḥ śrīmān ayaṃ māsaḥ puṇyaḥ puṣpitakānanaḥ / yauvarājyāya rāmasya sarvam evopakalpyatām

cait·raḥ śrī·mān a·yaṃ mā·saḥ puṇ·yaḥ puṣ·pi·ta·kā·na·naḥ / yau·va·rāj·yā·ya rā·mas·ya sar·vam e·vo·pa·kal·pya·tām

kṛtam ity eva cābrūtām abhigamya jagatpatim / yathoktavacanaṃ prītau harṣayuktau dvijarṣabhau

kṛ·tam ity e·va cāb·rū·tām a·bhi·gam·ya ja·gat·pa·tim / ya·thok·ta·va·ca·naṃ prī·tau har·ṣa·yuk·tau dvi·jar·ṣa·bhau

tataḥ sumantraṃ dyutimān rājā vacanam abravīt / rāmaḥ kṛtātmā bhavatā śīghram ānīyatām iti

ta·taḥ su·man·traṃ dyu·ti·mān rā·jā va·ca·nam ab·ra·vīt / rā·maḥ kṛ·tāt·mā bha·va·tā śīgh·ram ā·nī·ya·tām i·ti

sa tatheti pratijñāya sumantro rājaśāsanāt / rāmaṃ tatrānayāṃ cakre rathena rathināṃ varam

sa ta·the·ti pra·tij·ñā·ya su·man·tro rā·ja·śā·sa·nāt / rā·maṃ tat·rā·na·yāṃ cak·re ra·the·na ra·thi·nāṃ va·ram

atha tatra samāsīnās tadā daśarathaṃ nṛpam / prācyodīcyāḥ pratīcyāś ca dākṣiṇātyāś ca bhūmipāḥ

a·tha tat·ra sa·mā·sī·nās ta·dā da·śa·ra·thaṃ nṛ·pam / prāc·yo·dīc·yāḥ pra·tīc·yāś ca dāk·ṣi·ṇāt·yāś ca bhū·mi·pāḥ

mlecchāś cāryāś ca ye cānye vanaśailāntavāsinaḥ / upāsāṃ cakrire sarve taṃ devā iva vāsavam

mlec·chāś cār·yāś ca ye cān·ye va·na·śai·lān·ta·vā·si·naḥ / u·pā·sāṃ cak·ri·re sar·ve taṃ de·vā i·va vā·sa·vam

teṣāṃ madhye sa rājarṣir marutām iva vāsavaḥ / prāsādastho rathagataṃ dadarśāyāntam ātmajam

te·ṣāṃ madh·ye sa rā·jar·ṣir ma·ru·tām i·va vā·sa·vaḥ / prā·sā·das·tho ra·tha·ga·taṃ da·dar·śā·yān·tam āt·ma·jam

gandharvarājapratimaṃ loke vikhyātapauruṣam / dīrghabāhuṃ mahāsattvaṃ mattamātaṅgagāminam

gan·dhar·va·rā·jap·ra·ti·maṃ lo·ke vikh·yā·ta·pau·ru·ṣam / dīr·gha·bā·huṃ ma·hā·sat·tvaṃ mat·ta·mā·taṅ·ga·gā·mi·nam

candrakāntānanaṃ rāmam atīva priyadarśanam / rūpaudāryaguṇaiḥ puṃsāṃ dṛṣṭicittāpahāriṇam

can·dra·kān·tā·na·naṃ rā·mam a·tī·va pri·ya·dar·śa·nam / rū·pau·dār·ya·gu·ṇaiḥ puṃ·sāṃ dṛṣ·ṭi·cit·tā·pa·hā·ri·ṇam

gharmābhitaptāḥ parjanyaṃ hlādayantam iva prajāḥ / na tatarpa samāyāntaṃ paśyamāno narādhipaḥ

ghar·mā·bhi·tap·tāḥ par·jan·yaṃ hlā·da·yan·tam i·va pra·jāḥ / na ta·tar·pa sa·mā·yān·taṃ paś·ya·mā·no na·rā·dhi·paḥ

avatārya sumantras taṃ rāghavaṃ syandanottamāt / pituḥ samīpaṃ gacchantaṃ prāñjaliḥ pṛṣṭhato 'nvagāt

a·va·tār·ya su·man·tras taṃ rā·gha·vaṃ syan·da·not·ta·māt / pi·tuḥ sa·mī·paṃ gac·chan·taṃ prāñ·ja·liḥ pṛṣ·ṭha·to 'nva·gāt

sa taṃ kailāsaśṛṅgābhaṃ prāsādaṃ narapuṃgavaḥ / āruroha nṛpaṃ draṣṭuṃ saha sūtena rāghavaḥ

sa taṃ kai·lā·sa·śṛṅ·gā·bhaṃ prā·sā·daṃ na·ra·puṃ·ga·vaḥ / ā·ru·ro·ha nṛ·paṃ draṣ·ṭuṃ sa·ha sū·te·na rā·gha·vaḥ

sa prāñjalir abhipretya praṇataḥ pitur antike / nāma svaṃ śrāvayan rāmo vavande caraṇau pituḥ

sa prāñ·ja·lir a·bhip·ret·ya pra·ṇa·taḥ pi·tur an·ti·ke / nā·ma svaṃ śrā·va·yan rā·mo va·van·de ca·ra·ṇau pi·tuḥ

taṃ dṛṣṭvā praṇataṃ pārśve kṛtāñjalipuṭaṃ nṛpaḥ / gṛhyāñjalau samākṛṣya sasvaje priyam ātmajam

taṃ dṛṣ·ṭvā pra·ṇa·taṃ pār·śve kṛ·tāñ·ja·li·pu·ṭaṃ nṛ·paḥ / gṛh·yāñ·ja·lau sa·mā·kṛṣ·ya sas·va·je pri·yam āt·ma·jam

tasmai cābhyudyataṃ śrīmān maṇikāñcanabhūṣitam / dideśa rājā ruciraṃ rāmāya paramāsanam

tas·mai cābh·yud·ya·taṃ śrī·mān ma·ṇi·kāñ·ca·na·bhū·ṣi·tam / di·de·śa rā·jā ru·ci·raṃ rā·mā·ya pa·ra·mā·sa·nam

tad āsanavaraṃ prāpya vyadīpayata rāghavaḥ / svayeva prabhayā merum udaye vimalo raviḥ

tad ā·sa·na·va·raṃ prāp·ya vya·dī·pa·ya·ta rā·gha·vaḥ / sva·ye·va pra·bha·yā me·rum u·da·ye vi·ma·lo ra·viḥ

tena vibhrājitā tatra sā sabhābhivyarocata / vimalagrahanakṣatrā śāradī dyaur ivendunā

te·na vibh·rā·ji·tā tat·ra sā sa·bhā·bhiv·ya·ro·ca·ta / vi·ma·lag·ra·ha·nak·ṣat·rā śā·ra·dī dyaur i·ven·du·nā

taṃ paśyamāno nṛpatis tutoṣa priyam ātmajam / alaṃkṛtam ivātmānam ādarśatalasaṃsthitam

taṃ paś·ya·mā·no nṛ·pa·tis tu·to·ṣa pri·yam āt·ma·jam / a·laṃ·kṛ·tam i·vāt·mā·nam ā·dar·śa·ta·la·saṃs·thi·tam

sa taṃ sasmitam ābhāṣya putraṃ putravatāṃ varaḥ / uvācedaṃ vaco rājā devendram iva kaśyapaḥ

sa taṃ sas·mi·tam ā·bhāṣ·ya put·raṃ put·ra·va·tāṃ va·raḥ / u·vā·ce·daṃ va·co rā·jā de·ven·dram i·va kaś·ya·paḥ

jyeṣṭhāyām asi me patnyāṃ sadṛśyāṃ sadṛśaḥ sutaḥ / utpannas tvaṃ guṇaśreṣṭho mama rāmātmajaḥ priyaḥ

jyeṣ·ṭhā·yām a·si me pat·nyāṃ sa·dṛś·yāṃ sa·dṛ·śaḥ su·taḥ / ut·pan·nas tvaṃ gu·ṇaś·reṣ·ṭho ma·ma rā·māt·ma·jaḥ pri·yaḥ

tvayā yataḥ prajāś cemāḥ svaguṇair anurañjitāḥ / tasmāt tvaṃ puṣyayogena yauvarājyam avāpnuhi

tva·yā ya·taḥ pra·jāś ce·māḥ sva·gu·ṇair a·nu·rañ·ji·tāḥ / tas·māt tvaṃ puṣ·ya·yo·ge·na yau·va·rāj·yam a·vāp·nu·hi

kāmatas tvaṃ prakṛtyaiva vinīto guṇavān asi / guṇavaty api tu snehāt putra vakṣyāmi te hitam

kā·ma·tas tvaṃ pra·kṛt·yai·va vi·nī·to gu·ṇa·vān a·si / gu·ṇa·vaty a·pi tu sne·hāt put·ra vak·ṣyā·mi te hi·tam

bhūyo vinayam āsthāya bhava nityaṃ jitendriyaḥ / kāmakrodhasamutthāni tyajethā vyasanāni ca

bhū·yo vi·na·yam ās·thā·ya bha·va nit·yaṃ ji·ten·dri·yaḥ / kā·mak·ro·dha·sa·mut·thā·ni tya·je·thā vya·sa·nā·ni ca

parokṣayā vartamāno vṛttyā pratyakṣayā tathā / amātyaprabhṛtīḥ sarvāḥ prakṛtīś cānurañjaya

pa·rok·ṣa·yā var·ta·mā·no vṛt·tyā prat·yak·ṣa·yā ta·thā / a·māt·yap·ra·bhṛ·tīḥ sar·vāḥ pra·kṛ·tīś cā·nu·rañ·ja·ya

tuṣṭānuraktaprakṛtir yaḥ pālayati medinīm / tasya nandanti mitrāṇi labdhvāmṛtam ivāmarāḥ / tasmāt putra tvam ātmānaṃ niyamyaiva samācara

tuṣ·ṭā·nu·rak·tap·ra·kṛ·tir yaḥ pā·la·ya·ti me·di·nīm / tas·ya nan·dan·ti mit·rā·ṇi lab·dhvā·mṛ·tam i·vā·ma·rāḥ / tas·māt put·ra tvam āt·mā·naṃ ni·yam·yai·va sa·mā·ca·ra

tac chrutvā suhṛdas tasya rāmasya priyakāriṇaḥ / tvaritāḥ śīghram abhyetya kausalyāyai nyavedayan

tac chrut·vā su·hṛ·das tas·ya rā·mas·ya pri·ya·kā·ri·ṇaḥ / tva·ri·tāḥ śīgh·ram abh·yet·ya kau·sal·yā·yai nya·ve·da·yan

sā hiraṇyaṃ ca gāś caiva ratnāni vividhāni ca / vyādideśa priyākhyebhyaḥ kausalyā pramadottamā

sā hi·raṇ·yaṃ ca gāś cai·va rat·nā·ni vi·vi·dhā·ni ca / vyā·di·de·śa pri·yākh·yebh·yaḥ kau·sal·yā pra·ma·dot·ta·mā

athābhivādya rājānaṃ ratham āruhya rāghavaḥ / yayau svaṃ dyutimad veśma janaughaiḥ pratipūjitaḥ

a·thā·bhi·vād·ya rā·jā·naṃ ra·tham ā·ruh·ya rā·gha·vaḥ / ya·yau svaṃ dyu·ti·mad veś·ma ja·nau·ghaiḥ pra·ti·pū·ji·taḥ

te cāpi paurā nṛpater vacas tac chrutvā tadā lābham iveṣṭam āpya / narendram āmantya gṛhāṇi gatvā devān samānarcur atīva hṛṣṭāḥ

te cā·pi pau·rā nṛ·pa·ter va·cas tac chrut·vā ta·dā lā·bham i·veṣ·ṭam āp·ya / na·ren·dram ā·man·tya gṛ·hā·ṇi gat·vā de·vān sa·mā·nar·cur a·tī·va hṛṣ·ṭāḥ

gateṣv atha nṛpo bhūyaḥ paureṣu saha mantribhiḥ / mantrayitvā tataś cakre niścayajñaḥ sa niścayam

ga·teṣv a·tha nṛ·po bhū·yaḥ pau·re·ṣu sa·ha man·tri·bhiḥ / man·tra·yit·vā ta·taś cak·re niś·ca·yaj·ñaḥ sa niś·ca·yam

śva eva puṣyo bhavitā śvo 'bhiṣecyeta me sutaḥ / rāmo rājīvatāmrākṣo yauvarājya iti prabhuḥ

śva e·va puṣ·yo bha·vi·tā śvo 'bhi·ṣec·ye·ta me su·taḥ / rā·mo rā·jī·va·tām·rāk·ṣo yau·va·rāj·ya i·ti pra·bhuḥ

athāntargṛham āviśya rājā daśarathas tadā / sūtam ājñāpayām āsa rāmaṃ punar ihānaya

a·thān·tar·gṛ·ham ā·viś·ya rā·jā da·śa·ra·thas ta·dā / sū·tam āj·ñā·pa·yām ā·sa rā·maṃ pu·nar i·hā·na·ya

pratigṛhya sa tadvākyaṃ sūtaḥ punar upāyayau / rāmasya bhavanaṃ śīghraṃ rāmam ānayituṃ punaḥ

pra·ti·gṛh·ya sa tad·vāk·yaṃ sū·taḥ pu·nar u·pā·ya·yau / rā·mas·ya bha·va·naṃ śīgh·raṃ rā·mam ā·na·yi·tuṃ pu·naḥ

dvāḥsthair āveditaṃ tasya rāmāyāgamanaṃ punaḥ / śrutvaiva cāpi rāmas taṃ prāptaṃ śaṅkānvito 'bhavat

dvāḥs·thair ā·ve·di·taṃ tas·ya rā·mā·yā·ga·ma·naṃ pu·naḥ / śrut·vai·va cā·pi rā·mas taṃ prāp·taṃ śaṅ·kān·vi·to 'bha·vat

praveśya cainaṃ tvaritaṃ rāmo vacanam abravīt / yad āgamanakṛtyaṃ te bhūyas tad brūhy aśeṣataḥ

pra·veś·ya cai·naṃ tva·ri·taṃ rā·mo va·ca·nam ab·ra·vīt / yad ā·ga·ma·na·kṛt·yaṃ te bhū·yas tad brūhy a·śe·ṣa·taḥ

tam uvāca tataḥ sūto rājā tvāṃ draṣṭum icchati / śrutvā pramāṇam atra tvaṃ gamanāyetarāya vā

tam u·vā·ca ta·taḥ sū·to rā·jā tvāṃ draṣ·ṭum ic·cha·ti / śrut·vā pra·mā·ṇam at·ra tvaṃ ga·ma·nā·ye·ta·rā·ya vā

iti sūtavacaḥ śrutvā rāmo 'tha tvarayānvitaḥ / prayayau rājabhavanaṃ punar draṣṭuṃ nareśvaram

i·ti sū·ta·va·caḥ śrut·vā rā·mo 'tha tva·ra·yān·vi·taḥ / pra·ya·yau rā·ja·bha·va·naṃ pu·nar draṣ·ṭuṃ na·reś·va·ram

taṃ śrutvā samanuprāptaṃ rāmaṃ daśaratho nṛpaḥ / praveśayām āsa gṛhaṃ vivikṣuḥ priyam uttamam

taṃ śrut·vā sa·ma·nup·rāp·taṃ rā·maṃ da·śa·ra·tho nṛ·paḥ / pra·ve·śa·yām ā·sa gṛ·haṃ vi·vik·ṣuḥ pri·yam ut·ta·mam

praviśann eva ca śrīmān rāghavo bhavanaṃ pituḥ / dadarśa pitaraṃ dūrāt praṇipatya kṛtāñjaliḥ

pra·vi·śann e·va ca śrī·mān rā·gha·vo bha·va·naṃ pi·tuḥ / da·dar·śa pi·ta·raṃ dū·rāt pra·ṇi·pat·ya kṛ·tāñ·ja·liḥ

praṇamantaṃ samutthāpya taṃ pariṣvajya bhūmipaḥ / pradiśya cāsmai ruciram āsanaṃ punar abravīt

pra·ṇa·man·taṃ sa·mut·thāp·ya taṃ pa·riṣ·vaj·ya bhū·mi·paḥ / pra·diś·ya cās·mai ru·ci·ram ā·sa·naṃ pu·nar ab·ra·vīt

rāma vṛddho 'smi dīrghāyur bhuktā bhogā mayepsitāḥ / annavadbhiḥ kratuśatais tatheṣṭaṃ bhūridakṣiṇaiḥ

rā·ma vṛd·dho 'smi dīr·ghā·yur bhuk·tā bho·gā ma·yep·si·tāḥ / an·na·vad·bhiḥ kra·tu·śa·tais ta·theṣ·ṭaṃ bhū·ri·dak·ṣi·ṇaiḥ

jātam iṣṭam apatyaṃ me tvam adyānupamaṃ bhuvi / dattam iṣṭam adhītaṃ ca mayā puruṣasattama

jā·tam iṣ·ṭam a·pat·yaṃ me tvam ad·yā·nu·pa·maṃ bhu·vi / dat·tam iṣ·ṭam a·dhī·taṃ ca ma·yā pu·ru·ṣa·sat·ta·ma

anubhūtāni ceṣṭāni mayā vīra sukhāni ca / devarṣi pitṛviprāṇām anṛṇo 'smi tathātmanaḥ

a·nu·bhū·tā·ni ceṣ·ṭā·ni ma·yā vī·ra su·khā·ni ca / de·var·ṣi pi·tṛ·vip·rā·ṇām a·nṛ·ṇo 'smi ta·thāt·ma·naḥ

na kiṃ cin mama kartavyaṃ tavānyatrābhiṣecanāt / ato yat tvām ahaṃ brūyāṃ tan me tvaṃ kartum arhasi

na kiṃ cin ma·ma kar·tav·yaṃ ta·vān·yat·rā·bhi·ṣe·ca·nāt / a·to yat tvām a·haṃ brū·yāṃ tan me tvaṃ kar·tum ar·ha·si

adya prakṛtayaḥ sarvās tvām icchanti narādhipam / atas tvāṃ yuvarājānam abhiṣekṣyāmi putraka

ad·ya pra·kṛ·ta·yaḥ sar·vās tvām ic·chan·ti na·rā·dhi·pam / a·tas tvāṃ yu·va·rā·jā·nam a·bhi·ṣek·ṣyā·mi put·ra·ka

api cādyāśubhān rāma svapnān paśyāmi dāruṇān / sanirghātā maholkāś ca patantīha mahāsvanāḥ

a·pi cād·yā·śu·bhān rā·ma svap·nān paś·yā·mi dā·ru·ṇān / sa·nir·ghā·tā ma·hol·kāś ca pa·tan·tī·ha ma·hās·va·nāḥ

avaṣṭabdhaṃ ca me rāma nakṣatraṃ dāruṇair grahaiḥ / āvedayanti daivajñāḥ sūryāṅgārakarāhubhiḥ

a·vaṣ·ṭab·dhaṃ ca me rā·ma nak·ṣat·raṃ dā·ru·ṇair gra·haiḥ / ā·ve·da·yan·ti dai·vaj·ñāḥ sūr·yāṅ·gā·ra·ka·rā·hu·bhiḥ

prāyeṇa hi nimittānām īdṛśānāṃ samudbhave / rājā vā mṛtyum āpnoti ghorāṃ vāpadam ṛcchati

prā·ye·ṇa hi ni·mit·tā·nām ī·dṛ·śā·nāṃ sa·mud·bha·ve / rā·jā vā mṛt·yum āp·no·ti gho·rāṃ vā·pa·dam ṛc·cha·ti

tad yāvad eva me ceto na vimuhyati rāghava / tāvad evābhiṣiñcasva calā hi prāṇināṃ matiḥ

tad yā·vad e·va me ce·to na vi·muh·ya·ti rā·gha·va / tā·vad e·vā·bhi·ṣiñ·cas·va ca·lā hi prā·ṇi·nāṃ ma·tiḥ

adya candro 'bhyupagataḥ puṣyāt pūrvaṃ punar vasum / śvaḥ puṣya yogaṃ niyataṃ vakṣyante daivacintakāḥ

ad·ya can·dro 'bhyu·pa·ga·taḥ puṣ·yāt pūr·vaṃ pu·nar va·sum / śvaḥ puṣ·ya yo·gaṃ ni·ya·taṃ vak·ṣyan·te dai·va·cin·ta·kāḥ

tatra puṣye 'bhiṣiñcasva manas tvarayatīva mām / śvas tvāham abhiṣekṣyāmi yauvarājye paraṃtapa

tat·ra puṣ·ye 'bhi·ṣiñ·cas·va ma·nas tva·ra·ya·tī·va mām / śvas tvā·ham a·bhi·ṣek·ṣyā·mi yau·va·rāj·ye pa·raṃ·ta·pa

tasmāt tvayādya vratinā niśeyaṃ niyatātmanā / saha vadhvopavastavyā darbhaprastaraśāyinā

tas·māt tva·yād·ya vra·ti·nā ni·śe·yaṃ ni·ya·tāt·ma·nā / sa·ha vadh·vo·pa·vas·tav·yā dar·bhap·ras·ta·ra·śā·yi·nā

suhṛdaś cāpramattās tvāṃ rakṣantv adya samantataḥ / bhavanti bahuvighnāni kāryāṇy evaṃvidhāni hi

su·hṛ·daś cāp·ra·mat·tās tvāṃ rak·ṣantv ad·ya sa·man·ta·taḥ / bha·van·ti ba·hu·vigh·nā·ni kār·yāṇy e·vaṃ·vi·dhā·ni hi

viproṣitaś ca bharato yāvad eva purād itaḥ / tāvad evābhiṣekas te prāptakālo mato mama

vip·ro·ṣi·taś ca bha·ra·to yā·vad e·va pu·rād i·taḥ / tā·vad e·vā·bhi·ṣe·kas te prāp·ta·kā·lo ma·to ma·ma

kāmaṃ khalu satāṃ vṛtte bhrātā te bharataḥ sthitaḥ / jyeṣṭhānuvartī dharmātmā sānukrośo jitendriyaḥ

kā·maṃ kha·lu sa·tāṃ vṛt·te bhrā·tā te bha·ra·taḥ sthi·taḥ / jyeṣ·ṭhā·nu·var·tī dhar·māt·mā sā·nuk·ro·śo ji·ten·dri·yaḥ

kiṃ tu cittaṃ manuṣyāṇām anityam iti me matiḥ / satāṃ ca dharmanityānāṃ kṛtaśobhi ca rāghava

kiṃ tu cit·taṃ ma·nuṣ·yā·ṇām a·nit·yam i·ti me ma·tiḥ / sa·tāṃ ca dhar·ma·nit·yā·nāṃ kṛ·ta·śo·bhi ca rā·gha·va

ity uktaḥ so 'bhyanujñātaḥ śvobhāviny abhiṣecane / vrajeti rāmaḥ pitaram abhivādyābhyayād gṛham

ity uk·taḥ so 'bhya·nuj·ñā·taḥ śvo·bhā·viny a·bhi·ṣe·ca·ne / vra·je·ti rā·maḥ pi·ta·ram a·bhi·vād·yābh·ya·yād gṛ·ham

praviśya cātmano veśma rājñoddiṣṭe 'bhiṣecane / tasmin kṣaṇe vinirgatya mātur antaḥpuraṃ yayau

pra·viś·ya cāt·ma·no veś·ma rāj·ñod·diṣ·ṭe 'bhi·ṣe·ca·ne / tas·min kṣa·ṇe vi·nir·gat·ya mā·tur an·taḥ·pu·raṃ ya·yau

tatra tāṃ pravaṇām eva mātaraṃ kṣaumavāsinīm / vāgyatāṃ devatāgāre dadarśa yācatīṃ śriyam

tat·ra tāṃ pra·va·ṇām e·va mā·ta·raṃ kṣau·ma·vā·si·nīm / vāg·ya·tāṃ de·va·tā·gā·re da·dar·śa yā·ca·tīṃ śri·yam

prāg eva cāgatā tatra sumitrā lakṣmaṇas tathā / sītā cānāyitā śrutvā priyaṃ rāmābhiṣecanam

prāg e·va cā·ga·tā tat·ra su·mit·rā lak·ṣma·ṇas ta·thā / sī·tā cā·nā·yi·tā śrut·vā pri·yaṃ rā·mā·bhi·ṣe·ca·nam

tasmin kāle hi kausalyā tasthāv āmīlitekṣaṇā / sumitrayānvāsyamānā sītayā lakṣmaṇena ca

tas·min kā·le hi kau·sal·yā tas·thāv ā·mī·li·tek·ṣa·ṇā / su·mit·ra·yān·vās·ya·mā·nā sī·ta·yā lak·ṣma·ṇe·na ca

śrutvā puṣyeṇa putrasya yauvarājyābhiṣecanam / prāṇāyāmena puruṣaṃ dhyāyamānā janārdanam

śrut·vā puṣ·ye·ṇa put·ras·ya yau·va·rāj·yā·bhi·ṣe·ca·nam / prā·ṇā·yā·me·na pu·ru·ṣaṃ dhyā·ya·mā·nā ja·nār·da·nam

tathā saniyamām eva so 'bhigamyābhivādya ca / uvāca vacanaṃ rāmo harṣayaṃs tām idaṃ tadā

ta·thā sa·ni·ya·mām e·va so 'bhi·gam·yā·bhi·vād·ya ca / u·vā·ca va·ca·naṃ rā·mo har·ṣa·yaṃs tām i·daṃ ta·dā

amba pitrā niyukto 'smi prajāpālanakarmaṇi / bhavitā śvo 'bhiṣeko me yathā me śāsanaṃ pituḥ

am·ba pit·rā ni·yuk·to 'smi pra·jā·pā·la·na·kar·ma·ṇi / bha·vi·tā śvo 'bhi·ṣe·ko me ya·thā me śā·sa·naṃ pi·tuḥ

sītayāpy upavastavyā rajanīyaṃ mayā saha / evam ṛtvigupādhyāyaiḥ saha mām uktavān pitā

sī·ta·yāpy u·pa·vas·tav·yā ra·ja·nī·yaṃ ma·yā sa·ha / e·vam ṛt·vi·gu·pādh·yā·yaiḥ sa·ha mām uk·ta·vān pi·tā

yāni yāny atra yogyāni śvobhāviny abhiṣecane / tāni me maṅgalāny adya vaidehyāś caiva kāraya

yā·ni yāny at·ra yog·yā·ni śvo·bhā·viny a·bhi·ṣe·ca·ne / tā·ni me maṅ·ga·lāny ad·ya vai·deh·yāś cai·va kā·ra·ya

etac chrutvā tu kausalyā cirakālābhikāṅkṣitam / harṣabāṣpakalaṃ vākyam idaṃ rāmam abhāṣata

e·tac chrut·vā tu kau·sal·yā ci·ra·kā·lā·bhi·kāṅ·kṣi·tam / har·ṣa·bāṣ·pa·ka·laṃ vāk·yam i·daṃ rā·mam a·bhā·ṣa·ta

vatsa rāma ciraṃ jīva hatās te paripanthinaḥ / jñātīn me tvaṃ śriyā yuktaḥ sumitrāyāś ca nandaya

vat·sa rā·ma ci·raṃ jī·va ha·tās te pa·ri·pan·thi·naḥ / jñā·tīn me tvaṃ śri·yā yuk·taḥ su·mit·rā·yāś ca nan·da·ya

kalyāṇe bata nakṣatre mayi jāto 'si putraka / yena tvayā daśaratho guṇair ārādhitaḥ pitā

kal·yā·ṇe ba·ta nak·ṣat·re ma·yi jā·to 'si put·ra·ka / ye·na tva·yā da·śa·ra·tho gu·ṇair ā·rā·dhi·taḥ pi·tā

amoghaṃ bata me kṣāntaṃ puruṣe puṣkarekṣaṇe / yeyam ikṣvākurājyaśrīḥ putra tvāṃ saṃśrayiṣyati

a·mo·ghaṃ ba·ta me kṣān·taṃ pu·ru·ṣe puṣ·ka·rek·ṣa·ṇe / ye·yam ik·ṣvā·ku·rāj·yaś·rīḥ put·ra tvāṃ saṃś·ra·yiṣ·ya·ti

ity evam ukto mātredaṃ rāmo bhāratam abravīt / prāñjaliṃ prahvam āsīnam abhivīkṣya smayann iva

ity e·vam uk·to māt·re·daṃ rā·mo bhā·ra·tam ab·ra·vīt / prāñ·ja·liṃ prah·vam ā·sī·nam a·bhi·vīk·ṣya sma·yann i·va

lakṣmaṇemāṃ mayā sārdhaṃ praśādhi tvaṃ vasuṃdharām / dvitīyaṃ me 'ntarātmānaṃ tvām iyaṃ śrīr upasthitā

lak·ṣma·ṇe·māṃ ma·yā sār·dhaṃ pra·śā·dhi tvaṃ va·suṃ·dha·rām / dvi·tī·yaṃ me 'nta·rāt·mā·naṃ tvām i·yaṃ śrīr u·pas·thi·tā

saumitre bhuṅkṣva bhogāṃs tvam iṣṭān rājyaphalāni ca / jīvitaṃ ca hi rājyaṃ ca tvadartham abhikāmaye

sau·mit·re bhuṅ·kṣva bho·gāṃs tvam iṣ·ṭān rāj·ya·pha·lā·ni ca / jī·vi·taṃ ca hi rāj·yaṃ ca tva·dar·tham a·bhi·kā·ma·ye

ity uktvā lakṣmaṇaṃ rāmo mātarāv abhivādya ca / abhyanujñāpya sītāṃ ca jagāma svaṃ niveśanam

ity uk·tvā lak·ṣma·ṇaṃ rā·mo mā·ta·rāv a·bhi·vād·ya ca / abh·ya·nuj·ñāp·ya sī·tāṃ ca ja·gā·ma svaṃ ni·ve·śa·nam

saṃdiśya rāmaṃ nṛpatiḥ śvobhāviny abhiṣecane / purohitaṃ samāhūya vasiṣṭham idam abravīt

saṃ·diś·ya rā·maṃ nṛ·pa·tiḥ śvo·bhā·viny a·bhi·ṣe·ca·ne / pu·ro·hi·taṃ sa·mā·hū·ya va·siṣ·ṭham i·dam ab·ra·vīt

gacchopavāsaṃ kākutsthaṃ kārayādya tapodhana / śrīyaśorājyalābhāya vadhvā saha yatavratam

gac·cho·pa·vā·saṃ kā·kut·sthaṃ kā·ra·yād·ya ta·po·dha·na / śrī·ya·śo·rāj·ya·lā·bhā·ya vadh·vā sa·ha ya·tav·ra·tam

tatheti ca sa rājānam uktvā vedavidāṃ varaḥ / svayaṃ vasiṣṭho bhagavān yayau rāmaniveśanam

ta·the·ti ca sa rā·jā·nam uk·tvā ve·da·vi·dāṃ va·raḥ / sva·yaṃ va·siṣ·ṭho bha·ga·vān ya·yau rā·ma·ni·ve·śa·nam

sa rāmabhavanaṃ prāpya pāṇḍurābhraghanaprabham / tisraḥ kakṣyā rathenaiva viveśa munisattamaḥ

sa rā·ma·bha·va·naṃ prāp·ya pāṇ·ḍu·rābh·ra·gha·nap·ra·bham / tis·raḥ kak·ṣyā ra·the·nai·va vi·ve·śa mu·ni·sat·ta·maḥ

tam āgatam ṛṣiṃ rāmas tvarann iva sasaṃbhramaḥ / mānayiṣyan sa mānārhaṃ niścakrāma niveśanāt

tam ā·ga·tam ṛ·ṣiṃ rā·mas tva·rann i·va sa·saṃbh·ra·maḥ / mā·na·yiṣ·yan sa mā·nār·haṃ niś·cak·rā·ma ni·ve·śa·nāt

abhyetya tvaramāṇaś ca rathābhyāśaṃ manīṣiṇaḥ / tato 'vatārayām āsa parigṛhya rathāt svayam

abh·yet·ya tva·ra·mā·ṇaś ca ra·thābh·yā·śaṃ ma·nī·ṣi·ṇaḥ / ta·to 'va·tā·ra·yām ā·sa pa·ri·gṛh·ya ra·thāt sva·yam

sa cainaṃ praśritaṃ dṛṣṭvā saṃbhāṣyābhiprasādya ca / priyārhaṃ harṣayan rāmam ity uvāca purohitaḥ

sa cai·naṃ praś·ri·taṃ dṛṣ·ṭvā saṃ·bhāṣ·yā·bhip·ra·sād·ya ca / pri·yār·haṃ har·ṣa·yan rā·mam ity u·vā·ca pu·ro·hi·taḥ

prasannas te pitā rāma yauvarājyam avāpsyasi / upavāsaṃ bhavān adya karotu saha sītayā

pra·san·nas te pi·tā rā·ma yau·va·rāj·yam a·vāp·sya·si / u·pa·vā·saṃ bha·vān ad·ya ka·ro·tu sa·ha sī·ta·yā

prātas tvām abhiṣektā hi yauvarājye narādhipaḥ / pitā daśarathaḥ prītyā yayātiṃ nahuṣo yathā

prā·tas tvām a·bhi·ṣek·tā hi yau·va·rāj·ye na·rā·dhi·paḥ / pi·tā da·śa·ra·thaḥ prīt·yā ya·yā·tiṃ na·hu·ṣo ya·thā

ity uktvā sa tadā rāmam upavāsaṃ yatavratam / mantravat kārayām āsa vaidehyā sahitaṃ muniḥ

ity uk·tvā sa ta·dā rā·mam u·pa·vā·saṃ ya·tav·ra·tam / man·tra·vat kā·ra·yām ā·sa vai·deh·yā sa·hi·taṃ mu·niḥ

tato yathāvad rāmeṇa sa rājño gurur arcitaḥ / abhyanujñāpya kākutsthaṃ yayau rāmaniveśanāt

ta·to ya·thā·vad rā·me·ṇa sa rāj·ño gu·rur ar·ci·taḥ / abh·ya·nuj·ñāp·ya kā·kut·sthaṃ ya·yau rā·ma·ni·ve·śa·nāt

suhṛdbhis tatra rāmo 'pi tān anujñāpya sarvaśaḥ / sabhājito viveśātha tān anujñāpya sarvaśaḥ

su·hṛd·bhis tat·ra rā·mo 'pi tān a·nuj·ñāp·ya sar·va·śaḥ / sa·bhā·ji·to vi·ve·śā·tha tān a·nuj·ñāp·ya sar·va·śaḥ

hṛṣṭanārī narayutaṃ rāmaveśma tadā babhau / yathā mattadvijagaṇaṃ praphullanalinaṃ saraḥ

hṛṣ·ṭa·nā·rī na·ra·yu·taṃ rā·ma·veś·ma ta·dā ba·bhau / ya·thā mat·tad·vi·ja·ga·ṇaṃ pra·phul·la·na·li·naṃ sa·raḥ

sa rājabhavanaprakhyāt tasmād rāmaniveśanāt / nirgatya dadṛśe mārgaṃ vasiṣṭho janasaṃvṛtam

sa rā·ja·bha·va·nap·rakh·yāt tas·mād rā·ma·ni·ve·śa·nāt / nir·gat·ya da·dṛ·śe mār·gaṃ va·siṣ·ṭho ja·na·saṃ·vṛ·tam

vṛndavṛndair ayodhyāyāṃ rājamārgāḥ samantataḥ / babhūvur abhisaṃbādhāḥ kutūhalajanair vṛtāḥ

vṛn·da·vṛn·dair a·yodh·yā·yāṃ rā·ja·mār·gāḥ sa·man·ta·taḥ / ba·bhū·vur a·bhi·saṃ·bā·dhāḥ ku·tū·ha·la·ja·nair vṛ·tāḥ

janavṛndormisaṃgharṣaharṣasvanavatas tadā / babhūva rājamārgasya sāgarasyeva nisvanaḥ

ja·na·vṛn·dor·mi·saṃ·ghar·ṣa·har·ṣas·va·na·va·tas ta·dā / ba·bhū·va rā·ja·mār·gas·ya sā·ga·ras·ye·va nis·va·naḥ

siktasaṃmṛṣṭarathyā hi tad ahar vanamālinī / āsīd ayodhyā nagarī samucchritagṛhadhvajā

sik·ta·saṃ·mṛṣ·ṭa·rath·yā hi tad a·har va·na·mā·li·nī / ā·sīd a·yodh·yā na·ga·rī sa·muc·chri·ta·gṛ·hadh·va·jā

tadā hy ayodhyā nilayaḥ sastrībālābalo janaḥ / rāmābhiṣekam ākāṅkṣann ākāṅkṣann udayaṃ raveḥ

ta·dā hy a·yodh·yā ni·la·yaḥ sas·trī·bā·lā·ba·lo ja·naḥ / rā·mā·bhi·ṣe·kam ā·kāṅ·kṣann ā·kāṅ·kṣann u·da·yaṃ ra·veḥ

prajālaṃkārabhūtaṃ ca janasyānandavardhanam / utsuko 'bhūj jano draṣṭuṃ tam ayodhyā mahotsavam

pra·jā·laṃ·kā·ra·bhū·taṃ ca ja·nas·yā·nan·da·var·dha·nam / ut·su·ko 'bhūj ja·no draṣ·ṭuṃ tam a·yodh·yā ma·hot·sa·vam

evaṃ taṃ janasaṃbādhaṃ rājamārgaṃ purohitaḥ / vyūhann iva janaughaṃ taṃ śanai rāja kulaṃ yayau

e·vaṃ taṃ ja·na·saṃ·bā·dhaṃ rā·ja·mār·gaṃ pu·ro·hi·taḥ / vyū·hann i·va ja·nau·ghaṃ taṃ śa·nai rā·ja ku·laṃ ya·yau

sitābhraśikharaprakhyaṃ prāsadam adhiruhya saḥ / samiyāya narendreṇa śakreṇeva bṛhaspatiḥ

si·tābh·ra·śi·kha·rap·rakh·yaṃ prā·sa·dam a·dhi·ruh·ya saḥ / sa·mi·yā·ya na·ren·dre·ṇa śak·re·ṇe·va bṛ·has·pa·tiḥ

tam āgatam abhiprekṣya hitvā rājāsanaṃ nṛpaḥ / papraccha sa ca tasmai tat kṛtam ity abhyavedayat

tam ā·ga·tam a·bhip·rek·ṣya hit·vā rā·jā·sa·naṃ nṛ·paḥ / pap·rac·cha sa ca tas·mai tat kṛ·tam ity abh·ya·ve·da·yat

guruṇā tv abhyanujñāto manujaughaṃ visṛjya tam / viveśāntaḥpuraṃ rājā siṃho giriguhām iva

gu·ru·ṇā tv abh·ya·nuj·ñā·to ma·nu·jau·ghaṃ vi·sṛj·ya tam / vi·ve·śān·taḥ·pu·raṃ rā·jā siṃ·ho gi·ri·gu·hām i·va

tad agryaveṣapramadājanākulaṃ mahendraveśmapratimaṃ niveśanam / vyadīpayaṃś cāru viveśa pārthivaḥ śaśīva tārāgaṇasaṃkulaṃ nabhaḥ

tad ag·rya·ve·ṣap·ra·ma·dā·ja·nā·ku·laṃ ma·hen·dra·veś·map·ra·ti·maṃ ni·ve·śa·nam / vya·dī·pa·yaṃś cā·ru vi·ve·śa pār·thi·vaḥ śa·śī·va tā·rā·ga·ṇa·saṃ·ku·laṃ na·bhaḥ

gate purohite rāmaḥ snāto niyatamānasaḥ / saha patnyā viśālākṣyā nārāyaṇam upāgamat

ga·te pu·ro·hi·te rā·maḥ snā·to ni·ya·ta·mā·na·saḥ / sa·ha pat·nyā vi·śā·lāk·ṣyā nā·rā·ya·ṇam u·pā·ga·mat

pragṛhya śirasā pātrīṃ haviṣo vidhivat tadā / mahate daivatāyājyaṃ juhāva jvalite 'nale

pra·gṛh·ya śi·ra·sā pāt·rīṃ ha·vi·ṣo vi·dhi·vat ta·dā / ma·ha·te dai·va·tā·yāj·yaṃ ju·hā·va jva·li·te 'na·le

śeṣaṃ ca haviṣas tasya prāśyāśāsyātmanaḥ priyam / dhyāyan nārāyaṇaṃ devaṃ svāstīrṇe kuśasaṃstare

śe·ṣaṃ ca ha·vi·ṣas tas·ya prāś·yā·śās·yāt·ma·naḥ pri·yam / dhyā·yan nā·rā·ya·ṇaṃ de·vaṃ svās·tīr·ṇe ku·śa·saṃs·ta·re

vāgyataḥ saha vaidehyā bhūtvā niyatamānasaḥ / śrīmaty āyatane viṣṇoḥ śiśye naravarātmajaḥ

vāg·ya·taḥ sa·ha vai·deh·yā bhūt·vā ni·ya·ta·mā·na·saḥ / śrī·maty ā·ya·ta·ne viṣ·ṇoḥ śiś·ye na·ra·va·rāt·ma·jaḥ

ekayāmāvaśiṣṭāyāṃ rātryāṃ prativibudhya saḥ / alaṃkāravidhiṃ kṛtsnaṃ kārayām āsa veśmanaḥ

e·ka·yā·mā·va·śiṣ·ṭā·yāṃ rāt·ryāṃ pra·ti·vi·budh·ya saḥ / a·laṃ·kā·ra·vi·dhiṃ kṛt·snaṃ kā·ra·yām ā·sa veś·ma·naḥ

tatra śṛṇvan sukhā vācaḥ sūtamāgadhabandinām / pūrvāṃ saṃdhyām upāsīno jajāpa yatamānasaḥ

tat·ra śṛṇ·van su·khā vā·caḥ sū·ta·mā·ga·dha·ban·di·nām / pūr·vāṃ saṃdh·yām u·pā·sī·no ja·jā·pa ya·ta·mā·na·saḥ

tuṣṭāva praṇataś caiva śirasā madhusūdanam / vimalakṣaumasaṃvīto vācayām āsa ca dvijān

tuṣ·ṭā·va pra·ṇa·taś cai·va śi·ra·sā ma·dhu·sū·da·nam / vi·ma·lak·ṣau·ma·saṃ·vī·to vā·ca·yām ā·sa ca dvi·jān

teṣāṃ puṇyāhaghoṣo 'tha gambhīramadhuras tadā / ayodhyāṃ pūrayām āsa tūryaghoṣānunāditaḥ

te·ṣāṃ puṇ·yā·ha·gho·ṣo 'tha gam·bhī·ra·ma·dhu·ras ta·dā / a·yodh·yāṃ pū·ra·yām ā·sa tūr·ya·gho·ṣā·nu·nā·di·taḥ

kṛtopavāsaṃ tu tadā vaidehyā saha rāghavam / ayodhyā nilayaḥ śrutvā sarvaḥ pramudito janaḥ

kṛ·to·pa·vā·saṃ tu ta·dā vai·deh·yā sa·ha rā·gha·vam / a·yodh·yā ni·la·yaḥ śrut·vā sar·vaḥ pra·mu·di·to ja·naḥ

tataḥ paurajanaḥ sarvaḥ śrutvā rāmābhiṣecanam / prabhātāṃ rajanīṃ dṛṣṭvā cakre śobhāṃ parāṃ punaḥ

ta·taḥ pau·ra·ja·naḥ sar·vaḥ śrut·vā rā·mā·bhi·ṣe·ca·nam / pra·bhā·tāṃ ra·ja·nīṃ dṛṣ·ṭvā cak·re śo·bhāṃ pa·rāṃ pu·naḥ

sitābhraśikharābheṣu devatāyataneṣu ca / catuṣpatheṣu rathyāsu caityeṣv aṭṭālakeṣu ca

si·tābh·ra·śi·kha·rā·bhe·ṣu de·va·tā·ya·ta·ne·ṣu ca / ca·tuṣ·pa·the·ṣu rath·yā·su cait·yeṣv aṭ·ṭā·la·ke·ṣu ca

nānāpaṇyasamṛddheṣu vaṇijām āpaṇeṣu ca / kuṭumbināṃ samṛddheṣu śrīmatsu bhavaneṣu ca

nā·nā·paṇ·ya·sa·mṛd·dhe·ṣu va·ṇi·jām ā·pa·ṇe·ṣu ca / ku·ṭum·bi·nāṃ sa·mṛd·dhe·ṣu śrī·mat·su bha·va·ne·ṣu ca

sabhāsu caiva sarvāsu vṛkṣeṣv ālakṣiteṣu ca / dhvajāḥ samucchritāś citrāḥ patākāś cābhavaṃs tadā

sa·bhā·su cai·va sar·vā·su vṛk·ṣeṣv ā·lak·ṣi·te·ṣu ca / dhva·jāḥ sa·muc·chri·tāś cit·rāḥ pa·tā·kāś cā·bha·vaṃs ta·dā

naṭanartakasaṃghānāṃ gāyakānāṃ ca gāyatām / manaḥkarṇasukhā vācaḥ śuśruvuś ca tatas tataḥ

na·ṭa·nar·ta·ka·saṃ·ghā·nāṃ gā·ya·kā·nāṃ ca gā·ya·tām / ma·naḥ·kar·ṇa·su·khā vā·caḥ śuś·ru·vuś ca ta·tas ta·taḥ

rāmābhiṣekayuktāś ca kathāś cakrur mitho janāḥ / rāmābhiṣeke saṃprāpte catvareṣu gṛheṣu ca

rā·mā·bhi·ṣe·ka·yuk·tāś ca ka·thāś cak·rur mi·tho ja·nāḥ / rā·mā·bhi·ṣe·ke saṃp·rāp·te cat·va·re·ṣu gṛ·he·ṣu ca

bālā api krīḍamānā gṛhadvāreṣu saṃghaśaḥ / rāmābhiṣekasaṃyuktāś cakrur eva mithaḥ kathāḥ

bā·lā a·pi krī·ḍa·mā·nā gṛ·had·vā·re·ṣu saṃ·gha·śaḥ / rā·mā·bhi·ṣe·ka·saṃ·yuk·tāś cak·rur e·va mi·thaḥ ka·thāḥ

kṛtapuṣpopahāraś ca dhūpagandhādhivāsitaḥ / rājamārgaḥ kṛtaḥ śrīmān paurai rāmābhiṣecane

kṛ·ta·puṣ·po·pa·hā·raś ca dhū·pa·gan·dhā·dhi·vā·si·taḥ / rā·ja·mār·gaḥ kṛ·taḥ śrī·mān pau·rai rā·mā·bhi·ṣe·ca·ne

prakāśīkaraṇārthaṃ ca niśāgamanaśaṅkayā / dīpavṛkṣāṃs tathā cakrur anu rathyāsu sarvaśaḥ

pra·kā·śī·ka·ra·ṇār·thaṃ ca ni·śā·ga·ma·na·śaṅ·ka·yā / dī·pa·vṛk·ṣāṃs ta·thā cak·rur a·nu rath·yā·su sar·va·śaḥ

alaṃkāraṃ purasyaivaṃ kṛtvā tat puravāsinaḥ / ākāṅkṣamāṇā rāmasya yauvarājyābhiṣecanam

a·laṃ·kā·raṃ pu·ras·yai·vaṃ kṛt·vā tat pu·ra·vā·si·naḥ / ā·kāṅ·kṣa·mā·ṇā rā·mas·ya yau·va·rāj·yā·bhi·ṣe·ca·nam

sametya saṃghaśaḥ sarve catvareṣu sabhāsu ca / kathayanto mithas tatra praśaśaṃsur janādhipam

sa·met·ya saṃ·gha·śaḥ sar·ve cat·va·re·ṣu sa·bhā·su ca / ka·tha·yan·to mi·thas tat·ra pra·śa·śaṃ·sur ja·nā·dhi·pam

aho mahātmā rājāyam ikṣvākukulanandanaḥ / jñātvā yo vṛddham ātmānaṃ rāmaṃ rājye 'bhiṣekṣyati

a·ho ma·hāt·mā rā·jā·yam ik·ṣvā·ku·ku·la·nan·da·naḥ / jñāt·vā yo vṛd·dham āt·mā·naṃ rā·maṃ rāj·ye 'bhi·ṣek·ṣya·ti

sarve hy anugṛhītāḥ sma yan no rāmo mahīpatiḥ / cirāya bhavitā goptā dṛṣṭalokaparāvaraḥ

sar·ve hy a·nu·gṛ·hī·tāḥ sma yan no rā·mo ma·hī·pa·tiḥ / ci·rā·ya bha·vi·tā gop·tā dṛṣ·ṭa·lo·ka·pa·rā·va·raḥ

anuddhatamanā vidvān dharmātmā bhrātṛvatsalaḥ / yathā ca bhrātṛṣu snigdhas tathāsmāsv api rāghavaḥ

a·nud·dha·ta·ma·nā vid·vān dhar·māt·mā bhrā·tṛ·vat·sa·laḥ / ya·thā ca bhrā·tṛ·ṣu snig·dhas ta·thās·māsv a·pi rā·gha·vaḥ

ciraṃ jīvatu dharmātmā rājā daśaratho 'naghaḥ / yatprasādenābhiṣiktaṃ rāmaṃ drakṣyāmahe vayam

ci·raṃ jī·va·tu dhar·māt·mā rā·jā da·śa·ra·tho 'na·ghaḥ / yat·pra·sā·de·nā·bhi·ṣik·taṃ rā·maṃ drak·ṣyā·ma·he va·yam

evaṃvidhaṃ kathayatāṃ paurāṇāṃ śuśruvus tadā / digbhyo 'pi śrutavṛttāntāḥ prāptā jānapadā janāḥ

e·vaṃ·vi·dhaṃ ka·tha·ya·tāṃ pau·rā·ṇāṃ śuś·ru·vus ta·dā / dig·bhyo 'pi śru·ta·vṛt·tān·tāḥ prāp·tā jā·na·pa·dā ja·nāḥ

te tu digbhyaḥ purīṃ prāptā draṣṭuṃ rāmābhiṣecanam / rāmasya pūrayām āsuḥ purīṃ jānapadā janāḥ

te tu dig·bhyaḥ pu·rīṃ prāp·tā draṣ·ṭuṃ rā·mā·bhi·ṣe·ca·nam / rā·mas·ya pū·ra·yām ā·suḥ pu·rīṃ jā·na·pa·dā ja·nāḥ

janaughais tair visarpadbhiḥ śuśruve tatra niḥsvanaḥ / parvasūdīrṇavegasya sāgarasyeva niḥsvanaḥ

ja·nau·ghais tair vi·sar·pad·bhiḥ śuś·ru·ve tat·ra niḥs·va·naḥ / par·va·sū·dīr·ṇa·ve·gas·ya sā·ga·ras·ye·va niḥs·va·naḥ

tatas tad indrakṣayasaṃnibhaṃ puraṃ didṛkṣubhir jānapadair upāgataiḥ / samantataḥ sasvanam ākulaṃ babhau samudrayādobhir ivārṇavodakam

ta·tas tad in·drak·ṣa·ya·saṃ·ni·bhaṃ pu·raṃ di·dṛk·ṣu·bhir jā·na·pa·dair u·pā·ga·taiḥ / sa·man·ta·taḥ sas·va·nam ā·ku·laṃ ba·bhau sa·mud·ra·yā·do·bhir i·vār·ṇa·vo·da·kam

jñātidāsī yato jātā kaikeyyās tu sahoṣitā / prāsādaṃ candrasaṃkāśam āruroha yadṛcchayā

jñā·ti·dā·sī ya·to jā·tā kai·key·yās tu sa·ho·ṣi·tā / prā·sā·daṃ can·dra·saṃ·kā·śam ā·ru·ro·ha ya·dṛc·cha·yā

siktarājapathāṃ kṛtsnāṃ prakīrṇakamalotpalām / ayodhyāṃ mantharā tasmāt prāsādād anvavaikṣata

sik·ta·rā·ja·pa·thāṃ kṛt·snāṃ pra·kīr·ṇa·ka·ma·lot·pa·lām / a·yodh·yāṃ man·tha·rā tas·māt prā·sā·dād an·va·vaik·ṣa·ta

patākābhir varārhābhir dhvajaiś ca samalaṃkṛtām / siktāṃ candanatoyaiś ca śiraḥsnātajanair vṛtām

pa·tā·kā·bhir va·rār·hā·bhir dhva·jaiś ca sa·ma·laṃ·kṛ·tām / sik·tāṃ can·da·na·to·yaiś ca śi·raḥs·nā·ta·ja·nair vṛ·tām

avidūre sthitāṃ dṛṣṭvā dhātrīṃ papraccha mantharā / uttamenābhisaṃyuktā harṣeṇārthaparā satī

a·vi·dū·re sthi·tāṃ dṛṣ·ṭvā dhāt·rīṃ pap·rac·cha man·tha·rā / ut·ta·me·nā·bhi·saṃ·yuk·tā har·ṣe·ṇār·tha·pa·rā sa·tī

rāmamātā dhanaṃ kiṃ nu janebhyaḥ saṃprayacchati / atimātraṃ praharṣo 'yaṃ kiṃ janasya ca śaṃsa me / kārayiṣyati kiṃ vāpi saṃprahṛṣṭo mahīpatiḥ

rā·ma·mā·tā dha·naṃ kiṃ nu ja·nebh·yaḥ saṃp·ra·yac·cha·ti / a·ti·māt·raṃ pra·har·ṣo 'yaṃ kiṃ ja·nas·ya ca śaṃ·sa me / kā·ra·yiṣ·ya·ti kiṃ vā·pi saṃp·ra·hṛṣ·ṭo ma·hī·pa·tiḥ

vidīryamāṇā harṣeṇa dhātrī paramayā mudā / ācacakṣe 'tha kubjāyai bhūyasīṃ rāghave śriyam

vi·dīr·ya·mā·ṇā har·ṣe·ṇa dhāt·rī pa·ra·ma·yā mu·dā / ā·ca·cak·ṣe 'tha kub·jā·yai bhū·ya·sīṃ rā·gha·ve śri·yam

śvaḥ puṣyeṇa jitakrodhaṃ yauvarājyena rāghavam / rājā daśaratho rāmam abhiṣecayitānagham

śvaḥ puṣ·ye·ṇa ji·tak·ro·dhaṃ yau·va·rāj·ye·na rā·gha·vam / rā·jā da·śa·ra·tho rā·mam a·bhi·ṣe·ca·yi·tā·na·gham

dhātryās tu vacanaṃ śrutvā kubjā kṣipram amarṣitā / kailāsa śikharākārāt prāsādād avarohata

dhāt·ryās tu va·ca·naṃ śrut·vā kub·jā kṣip·ram a·mar·ṣi·tā / kai·lā·sa śi·kha·rā·kā·rāt prā·sā·dād a·va·ro·ha·ta

sā dahyamānā kopena mantharā pāpadarśinī / śayānām etya kaikeyīm idaṃ vacanam abravīt

sā dah·ya·mā·nā ko·pe·na man·tha·rā pā·pa·dar·śi·nī / śa·yā·nām et·ya kai·ke·yīm i·daṃ va·ca·nam ab·ra·vīt

uttiṣṭha mūḍhe kiṃ śeṣe bhayaṃ tvām abhivartate / upaplutamahaughena kim ātmānaṃ na budhyase

ut·tiṣ·ṭha mū·ḍhe kiṃ śe·ṣe bha·yaṃ tvām a·bhi·var·ta·te / u·pap·lu·ta·ma·hau·ghe·na kim āt·mā·naṃ na budh·ya·se

aniṣṭe subhagākāre saubhāgyena vikatthase / calaṃ hi tava saubhāgyaṃ nadyaḥ srota ivoṣṇage

a·niṣ·ṭe su·bha·gā·kā·re sau·bhāg·ye·na vi·kat·tha·se / ca·laṃ hi ta·va sau·bhāg·yaṃ nad·yaḥ sro·ta i·voṣ·ṇa·ge

evam uktā tu kaikeyī ruṣṭayā paruṣaṃ vacaḥ / kubjayā pāpadarśinyā viṣādam agamat param

e·vam uk·tā tu kai·ke·yī ruṣ·ṭa·yā pa·ru·ṣaṃ va·caḥ / kub·ja·yā pā·pa·dar·śin·yā vi·ṣā·dam a·ga·mat pa·ram

kaikeyī tv abravīt kubjāṃ kaccit kṣemaṃ na manthare / viṣaṇṇavadanāṃ hi tvāṃ lakṣaye bhṛśaduḥkhitām

kai·ke·yī tv ab·ra·vīt kub·jāṃ kac·cit kṣe·maṃ na man·tha·re / vi·ṣaṇ·ṇa·va·da·nāṃ hi tvāṃ lak·ṣa·ye bhṛ·śa·duḥ·khi·tām

mantharā tu vacaḥ śrutvā kaikeyyā madhurākṣaram / uvāca krodhasaṃyuktā vākyaṃ vākyaviśāradā

man·tha·rā tu va·caḥ śrut·vā kai·key·yā ma·dhu·rāk·ṣa·ram / u·vā·ca kro·dha·saṃ·yuk·tā vāk·yaṃ vāk·ya·vi·śā·ra·dā

sā viṣaṇṇatarā bhūtvā kubjā tasyā hitaiṣiṇī / viṣādayantī provāca bhedayantī ca rāghavam

sā vi·ṣaṇ·ṇa·ta·rā bhūt·vā kub·jā tas·yā hi·tai·ṣi·ṇī / vi·ṣā·da·yan·tī pro·vā·ca bhe·da·yan·tī ca rā·gha·vam

akṣemaṃ sumahad devi pravṛttaṃ tvadvināśanam / rāmaṃ daśaratho rājā yauvarājye 'bhiṣekṣyati

ak·ṣe·maṃ su·ma·had de·vi pra·vṛt·taṃ tvad·vi·nā·śa·nam / rā·maṃ da·śa·ra·tho rā·jā yau·va·rāj·ye 'bhi·ṣek·ṣya·ti

sāsmy agādhe bhaye magnā duḥkhaśokasamanvitā / dahyamānānaleneva tvaddhitārtham ihāgatā

sāsmy a·gā·dhe bha·ye mag·nā duḥ·kha·śo·ka·sa·man·vi·tā / dah·ya·mā·nā·na·le·ne·va tvad·dhi·tār·tham i·hā·ga·tā

tava duḥkhena kaikeyi mama duḥkhaṃ mahad bhavet / tvadvṛddhau mama vṛddhiś ca bhaved atra na saṃśayaḥ

ta·va duḥ·khe·na kai·ke·yi ma·ma duḥ·khaṃ ma·had bha·vet / tvad·vṛd·dhau ma·ma vṛd·dhiś ca bha·ved at·ra na saṃ·śa·yaḥ

narādhipakule jātā mahiṣī tvaṃ mahīpateḥ / ugratvaṃ rājadharmāṇāṃ kathaṃ devi na budhyase

na·rā·dhi·pa·ku·le jā·tā ma·hi·ṣī tvaṃ ma·hī·pa·teḥ / ug·rat·vaṃ rā·ja·dhar·mā·ṇāṃ ka·thaṃ de·vi na budh·ya·se

dharmavādī śaṭho bhartā ślakṣṇavādī ca dāruṇaḥ / śuddhabhāve na jānīṣe tenaivam atisaṃdhitā

dhar·ma·vā·dī śa·ṭho bhar·tā ślak·ṣṇa·vā·dī ca dā·ru·ṇaḥ / śud·dha·bhā·ve na jā·nī·ṣe te·nai·vam a·ti·saṃ·dhi·tā

upasthitaṃ prayuñjānas tvayi sāntvam anarthakam / arthenaivādya te bhartā kausalyāṃ yojayiṣyati

u·pas·thi·taṃ pra·yuñ·jā·nas tva·yi sān·tvam a·nar·tha·kam / ar·the·nai·vād·ya te bhar·tā kau·sal·yāṃ yo·ja·yiṣ·ya·ti

apavāhya sa duṣṭātmā bharataṃ tava bandhuṣu / kālyaṃ sthāpayitā rāmaṃ rājye nihatakaṇṭake

a·pa·vāh·ya sa duṣ·ṭāt·mā bha·ra·taṃ ta·va ban·dhu·ṣu / kāl·yaṃ sthā·pa·yi·tā rā·maṃ rāj·ye ni·ha·ta·kaṇ·ṭa·ke

śatruḥ patipravādena mātreva hitakāmyayā / āśīviṣa ivāṅkena bāle paridhṛtas tvayā

śat·ruḥ pa·tip·ra·vā·de·na māt·re·va hi·ta·kām·ya·yā / ā·śī·vi·ṣa i·vāṅ·ke·na bā·le pa·ri·dhṛ·tas tva·yā

yathā hi kuryāt sarpo vā śatrur vā pratyupekṣitaḥ / rājñā daśarathenādya saputrā tvaṃ tathā kṛtā

ya·thā hi kur·yāt sar·po vā śat·rur vā prat·yu·pek·ṣi·taḥ / rāj·ñā da·śa·ra·the·nād·ya sa·put·rā tvaṃ ta·thā kṛ·tā

pāpenānṛtasāntvena bāle nityaṃ sukhocite / rāmaṃ sthāpayatā rājye sānubandhā hatā hy asi

pā·pe·nā·nṛ·ta·sān·tve·na bā·le nit·yaṃ su·kho·ci·te / rā·maṃ sthā·pa·ya·tā rāj·ye sā·nu·ban·dhā ha·tā hy a·si

sā prāptakālaṃ kaikeyi kṣipraṃ kuru hitaṃ tava / trāyasva putram ātmānaṃ māṃ ca vismayadarśane

sā prāp·ta·kā·laṃ kai·ke·yi kṣip·raṃ ku·ru hi·taṃ ta·va / trā·yas·va put·ram āt·mā·naṃ māṃ ca vis·ma·ya·dar·śa·ne

mantharāyā vacaḥ śrutvā śayanāt sā śubhānanā / ekam ābharaṇaṃ tasyai kubjāyai pradadau śubham

man·tha·rā·yā va·caḥ śrut·vā śa·ya·nāt sā śu·bhā·na·nā / e·kam ā·bha·ra·ṇaṃ tas·yai kub·jā·yai pra·da·dau śu·bham

dattvā tv ābharaṇaṃ tasyai kubjāyai pramadottamā / kaikeyī mantharāṃ hṛṣṭā punar evābravīd idam

dat·tvā tv ā·bha·ra·ṇaṃ tas·yai kub·jā·yai pra·ma·dot·ta·mā / kai·ke·yī man·tha·rāṃ hṛṣ·ṭā pu·nar e·vāb·ra·vīd i·dam

idaṃ tu manthare mahyam ākhyāsi paramaṃ priyam / etan me priyam ākhyātuḥ kiṃ vā bhūyaḥ karomi te

i·daṃ tu man·tha·re mah·yam ākh·yā·si pa·ra·maṃ pri·yam / e·tan me pri·yam ākh·yā·tuḥ kiṃ vā bhū·yaḥ ka·ro·mi te

rāme vā bharate vāhaṃ viśeṣaṃ nopalakṣaye / tasmāt tuṣṭāsmi yad rājā rāmaṃ rājye 'bhiṣekṣyati

rā·me vā bha·ra·te vā·haṃ vi·śe·ṣaṃ no·pa·lak·ṣa·ye / tas·māt tuṣ·ṭās·mi yad rā·jā rā·maṃ rāj·ye 'bhi·ṣek·ṣya·ti

na me paraṃ kiṃ cid itas tvayā punaḥ priyaṃ priyārhe suvacaṃ vaco varam / tathā hy avocas tvam ataḥ priyottaraṃ varaṃ paraṃ te pradadāmi taṃ vṛṇu

na me pa·raṃ kiṃ cid i·tas tva·yā pu·naḥ pri·yaṃ pri·yār·he su·va·caṃ va·co va·ram / ta·thā hy a·vo·cas tvam a·taḥ pri·yot·ta·raṃ va·raṃ pa·raṃ te pra·da·dā·mi taṃ vṛ·ṇu

mantharā tv abhyasūyyainām utsṛjyābharaṇaṃ ca tat / uvācedaṃ tato vākyaṃ kopaduḥkhasamanvitā

man·tha·rā tv abh·ya·sūy·yai·nām ut·sṛj·yā·bha·ra·ṇaṃ ca tat / u·vā·ce·daṃ ta·to vāk·yaṃ ko·pa·duḥ·kha·sa·man·vi·tā

harṣaṃ kim idam asthāne kṛtavaty asi bāliśe / śokasāgaramadhyastham ātmānaṃ nāvabudhyase

har·ṣaṃ kim i·dam as·thā·ne kṛ·ta·vaty a·si bā·li·śe / śo·ka·sā·ga·ra·madh·yas·tham āt·mā·naṃ nā·va·budh·ya·se

subhagā khalu kausalyā yasyāḥ putro 'bhiṣekṣyate / yauvarājyena mahatā śvaḥ puṣyeṇa dvijottamaiḥ

su·bha·gā kha·lu kau·sal·yā yas·yāḥ put·ro 'bhi·ṣek·ṣya·te / yau·va·rāj·ye·na ma·ha·tā śvaḥ puṣ·ye·ṇa dvi·jot·ta·maiḥ

prāptāṃ sumahatīṃ prītiṃ pratītāṃ tāṃ hatadviṣam / upasthāsyasi kausalyāṃ dāsīva tvaṃ kṛtāñjaliḥ

prāp·tāṃ su·ma·ha·tīṃ prī·tiṃ pra·tī·tāṃ tāṃ ha·tad·vi·ṣam / u·pas·thās·ya·si kau·sal·yāṃ dā·sī·va tvaṃ kṛ·tāñ·ja·liḥ

hṛṣṭāḥ khalu bhaviṣyanti rāmasya paramāḥ striyaḥ / aprahṛṣṭā bhaviṣyanti snuṣās te bharatakṣaye

hṛṣ·ṭāḥ kha·lu bha·viṣ·yan·ti rā·mas·ya pa·ra·māḥ stri·yaḥ / ap·ra·hṛṣ·ṭā bha·viṣ·yan·ti snu·ṣās te bha·ra·tak·ṣa·ye

tāṃ dṛṣṭvā paramaprītāṃ bruvantīṃ mantharāṃ tataḥ / rāmasyaiva guṇān devī kaikeyī praśaśaṃsa ha

tāṃ dṛṣ·ṭvā pa·ra·map·rī·tāṃ bru·van·tīṃ man·tha·rāṃ ta·taḥ / rā·mas·yai·va gu·ṇān de·vī kai·ke·yī pra·śa·śaṃ·sa ha

dharmajño gurubhir dāntaḥ kṛtajñaḥ satyavāk śuciḥ / rāmo rājñaḥ suto jyeṣṭho yauvarājyam ato 'rhati

dhar·maj·ño gu·ru·bhir dān·taḥ kṛ·taj·ñaḥ sat·ya·vāk śu·ciḥ / rā·mo rāj·ñaḥ su·to jyeṣ·ṭho yau·va·rāj·yam a·to 'rha·ti

bhrātṝn bhṛtyāṃś ca dīrghāyuḥ pitṛvat pālayiṣyati / saṃtapyase kathaṃ kubje śrutvā rāmābhiṣecanam

bhrā·tṝn bhṛt·yāṃś ca dīr·ghā·yuḥ pi·tṛ·vat pā·la·yiṣ·ya·ti / saṃ·tap·ya·se ka·thaṃ kub·je śrut·vā rā·mā·bhi·ṣe·ca·nam

bharataś cāpi rāmasya dhruvaṃ varṣaśatāt param / pitṛpaitāmahaṃ rājyam avāpsyati nararṣabhaḥ

bha·ra·taś cā·pi rā·mas·ya dhru·vaṃ var·ṣa·śa·tāt pa·ram / pi·tṛ·pai·tā·ma·haṃ rāj·yam a·vāp·sya·ti na·rar·ṣa·bhaḥ

sā tvam abhyudaye prāpte vartamāne ca manthare / bhaviṣyati ca kalyāṇe kimarthaṃ paritapyase / kausalyāto 'tiriktaṃ ca sa tu śuśrūṣate hi mām

sā tvam abh·yu·da·ye prāp·te var·ta·mā·ne ca man·tha·re / bha·viṣ·ya·ti ca kal·yā·ṇe ki·mar·thaṃ pa·ri·tap·ya·se / kau·sal·yā·to 'ti·rik·taṃ ca sa tu śuś·rū·ṣa·te hi mām

kaikeyyā vacanaṃ śrutvā mantharā bhṛśaduḥkhitā / dīrgham uṣṇaṃ viniḥśvasya kaikeyīm idam abravīt

kai·key·yā va·ca·naṃ śrut·vā man·tha·rā bhṛ·śa·duḥ·khi·tā / dīr·gham uṣ·ṇaṃ vi·niḥś·vas·ya kai·ke·yīm i·dam ab·ra·vīt

anarthadarśinī maurkhyān nātmānam avabudhyase / śokavyasanavistīrṇe majjantī duḥkhasāgare

a·nar·tha·dar·śi·nī maur·khyān nāt·mā·nam a·va·budh·ya·se / śo·kav·ya·sa·na·vis·tīr·ṇe maj·jan·tī duḥ·kha·sā·ga·re

bhavitā rāghavo rājā rāghavasya ca yaḥ sutaḥ / rājavaṃśāt tu bharataḥ kaikeyi parihāsyate

bha·vi·tā rā·gha·vo rā·jā rā·gha·vas·ya ca yaḥ su·taḥ / rā·ja·vaṃ·śāt tu bha·ra·taḥ kai·ke·yi pa·ri·hās·ya·te

na hi rājñaḥ sutāḥ sarve rājye tiṣṭhanti bhāmini / sthāpyamāneṣu sarveṣu sumahān anayo bhavet

na hi rāj·ñaḥ su·tāḥ sar·ve rāj·ye tiṣ·ṭhan·ti bhā·mi·ni / sthāp·ya·mā·ne·ṣu sar·ve·ṣu su·ma·hān a·na·yo bha·vet

tasmāj jyeṣṭhe hi kaikeyi rājyatantrāṇi pārthivāḥ / sthāpayanty anavadyāṅgi guṇavatsv itareṣv api

tas·māj jyeṣ·ṭhe hi kai·ke·yi rāj·ya·tan·trā·ṇi pār·thi·vāḥ / sthā·pa·yanty a·na·vad·yāṅ·gi gu·ṇa·vatsv i·ta·reṣv a·pi

asāv atyantanirbhagnas tava putro bhaviṣyati / anāthavat sukhebhyaś ca rājavaṃśāc ca vatsale

a·sāv at·yan·ta·nir·bhag·nas ta·va put·ro bha·viṣ·ya·ti / a·nā·tha·vat su·khebh·yaś ca rā·ja·vaṃ·śāc ca vat·sa·le

sāhaṃ tvadarthe saṃprāptā tvaṃ tu māṃ nāvabudhyase / sapatnivṛddhau yā me tvaṃ pradeyaṃ dātum icchasi

sā·haṃ tva·dar·the saṃp·rāp·tā tvaṃ tu māṃ nā·va·budh·ya·se / sa·pat·ni·vṛd·dhau yā me tvaṃ pra·de·yaṃ dā·tum ic·cha·si

dhruvaṃ tu bharataṃ rāmaḥ prāpya rājyam akaṇṭakam / deśāntaraṃ nāyayitā lokāntaram athāpi vā

dhru·vaṃ tu bha·ra·taṃ rā·maḥ prāp·ya rāj·yam a·kaṇ·ṭa·kam / de·śān·ta·raṃ nā·ya·yi·tā lo·kān·ta·ram a·thā·pi vā

bāla eva hi mātulyaṃ bharato nāyitas tvayā / saṃnikarṣāc ca sauhārdaṃ jāyate sthāvareṣv api

bā·la e·va hi mā·tul·yaṃ bha·ra·to nā·yi·tas tva·yā / saṃ·ni·kar·ṣāc ca sau·hār·daṃ jā·ya·te sthā·va·reṣv a·pi

goptā hi rāmaṃ saumitrir lakṣmaṇaṃ cāpi rāghavaḥ / aśvinor iva saubhrātraṃ tayor lokeṣu viśrutam

gop·tā hi rā·maṃ sau·mit·rir lak·ṣma·ṇaṃ cā·pi rā·gha·vaḥ / aś·vi·nor i·va saubh·rāt·raṃ ta·yor lo·ke·ṣu viś·ru·tam

tasmān na lakṣmaṇe rāmaḥ pāpaṃ kiṃ cit kariṣyati / rāmas tu bharate pāpaṃ kuryād iti na saṃśayaḥ

tas·mān na lak·ṣma·ṇe rā·maḥ pā·paṃ kiṃ cit ka·riṣ·ya·ti / rā·mas tu bha·ra·te pā·paṃ kur·yād i·ti na saṃ·śa·yaḥ

tasmād rājagṛhād eva vanaṃ gacchatu te sutaḥ / etad dhi rocate mahyaṃ bhṛśaṃ cāpi hitaṃ tava

tas·mād rā·ja·gṛ·hād e·va va·naṃ gac·cha·tu te su·taḥ / e·tad dhi ro·ca·te mah·yaṃ bhṛ·śaṃ cā·pi hi·taṃ ta·va

evaṃ te jñātipakṣasya śreyaś caiva bhaviṣyati / yadi ced bharato dharmāt pitryaṃ rājyam avāpsyati

e·vaṃ te jñā·ti·pak·ṣas·ya śre·yaś cai·va bha·viṣ·ya·ti / ya·di ced bha·ra·to dhar·māt pit·ryaṃ rāj·yam a·vāp·sya·ti

sa te sukhocito bālo rāmasya sahajo ripuḥ / samṛddhārthasya naṣṭārtho jīviṣyati kathaṃ vaśe

sa te su·kho·ci·to bā·lo rā·mas·ya sa·ha·jo ri·puḥ / sa·mṛd·dhār·thas·ya naṣ·ṭār·tho jī·viṣ·ya·ti ka·thaṃ va·śe

abhidrutam ivāraṇye siṃhena gajayūthapam / pracchādyamānaṃ rāmeṇa bharataṃ trātum arhasi

a·bhid·ru·tam i·vā·raṇ·ye siṃ·he·na ga·ja·yū·tha·pam / prac·chād·ya·mā·naṃ rā·me·ṇa bha·ra·taṃ trā·tum ar·ha·si

darpān nirākṛtā pūrvaṃ tvayā saubhāgyavattayā / rāmamātā sapatnī te kathaṃ vairaṃ na yātayet

dar·pān ni·rā·kṛ·tā pūr·vaṃ tva·yā sau·bhāg·ya·vat·ta·yā / rā·ma·mā·tā sa·pat·nī te ka·thaṃ vai·raṃ na yā·ta·yet

yadā hi rāmaḥ pṛthivīm avāpsyati dhruvaṃ pranaṣṭo bharato bhaviṣyati / ato hi saṃcintaya rājyam ātmaje parasya cādyaiva vivāsakāraṇam

ya·dā hi rā·maḥ pṛ·thi·vīm a·vāp·sya·ti dhru·vaṃ pra·naṣ·ṭo bha·ra·to bha·viṣ·ya·ti / a·to hi saṃ·cin·ta·ya rāj·yam āt·ma·je pa·ras·ya cād·yai·va vi·vā·sa·kā·ra·ṇam

evam uktā tu kaikeyī krodhena jvalitānanā / dīrgham uṣṇaṃ viniḥśvasya mantharām idam abravīt

e·vam uk·tā tu kai·ke·yī kro·dhe·na jva·li·tā·na·nā / dīr·gham uṣ·ṇaṃ vi·niḥś·vas·ya man·tha·rām i·dam ab·ra·vīt

adya rāmam itaḥ kṣipraṃ vanaṃ prasthāpayāmy aham / yauvarājyena bharataṃ kṣipram evābhiṣecaye

ad·ya rā·mam i·taḥ kṣip·raṃ va·naṃ pras·thā·pa·yāmy a·ham / yau·va·rāj·ye·na bha·ra·taṃ kṣip·ram e·vā·bhi·ṣe·ca·ye

idaṃ tv idānīṃ saṃpaśya kenopāyena manthare / bharataḥ prāpnuyād rājyaṃ na tu rāmaḥ kathaṃ cana

i·daṃ tv i·dā·nīṃ saṃ·paś·ya ke·no·pā·ye·na man·tha·re / bha·ra·taḥ prāp·nu·yād rāj·yaṃ na tu rā·maḥ ka·thaṃ ca·na

evam uktā tayā devyā mantharā pāpadarśinī / rāmārtham upahiṃsantī kaikeyīm idam abravīt

e·vam uk·tā ta·yā dev·yā man·tha·rā pā·pa·dar·śi·nī / rā·mār·tham u·pa·hiṃ·san·tī kai·ke·yīm i·dam ab·ra·vīt

hantedānīṃ pravakṣyāmi kaikeyi śrūyatāṃ ca me / yathā te bharato rājyaṃ putraḥ prāpsyati kevalam

han·te·dā·nīṃ pra·vak·ṣyā·mi kai·ke·yi śrū·ya·tāṃ ca me / ya·thā te bha·ra·to rāj·yaṃ put·raḥ prāp·sya·ti ke·va·lam

śrutvaivaṃ vacanaṃ tasyā mantharāyās tu kaikayī / kiṃ cid utthāya śayanāt svāstīrṇād idam abravīt

śrut·vai·vaṃ va·ca·naṃ tas·yā man·tha·rā·yās tu kai·ka·yī / kiṃ cid ut·thā·ya śa·ya·nāt svās·tīr·ṇād i·dam ab·ra·vīt

kathaya tvaṃ mamopāyaṃ kenopāyena manthare / bharataḥ prāpnuyād rājyaṃ na tu rāmaḥ kathaṃ cana

ka·tha·ya tvaṃ ma·mo·pā·yaṃ ke·no·pā·ye·na man·tha·re / bha·ra·taḥ prāp·nu·yād rāj·yaṃ na tu rā·maḥ ka·thaṃ ca·na

evam uktā tayā devyā mantharā pāpadarśinī / rāmārtham upahiṃsantī kubjā vacanam abravīt

e·vam uk·tā ta·yā dev·yā man·tha·rā pā·pa·dar·śi·nī / rā·mār·tham u·pa·hiṃ·san·tī kub·jā va·ca·nam ab·ra·vīt

tava devāsure yuddhe saha rājarṣibhiḥ patiḥ / agacchat tvām upādāya devarājasya sāhyakṛt

ta·va de·vā·su·re yud·dhe sa·ha rā·jar·ṣi·bhiḥ pa·tiḥ / a·gac·chat tvām u·pā·dā·ya de·va·rā·jas·ya sāh·ya·kṛt

diśam āsthāya kaikeyi dakṣiṇāṃ daṇḍakān prati / vaijayantam iti khyātaṃ puraṃ yatra timidhvajaḥ

di·śam ās·thā·ya kai·ke·yi dak·ṣi·ṇāṃ daṇ·ḍa·kān pra·ti / vai·ja·yan·tam i·ti khyā·taṃ pu·raṃ yat·ra ti·midh·va·jaḥ

sa śambara iti khyātaḥ śatamāyo mahāsuraḥ / dadau śakrasya saṃgrāmaṃ devasaṃghair anirjitaḥ

sa śam·ba·ra i·ti khyā·taḥ śa·ta·mā·yo ma·hā·su·raḥ / da·dau śak·ras·ya saṃg·rā·maṃ de·va·saṃ·ghair a·nir·ji·taḥ

tasmin mahati saṃgrāme rājā daśarathas tadā / apavāhya tvayā devi saṃgrāmān naṣṭacetanaḥ

tas·min ma·ha·ti saṃg·rā·me rā·jā da·śa·ra·thas ta·dā / a·pa·vāh·ya tva·yā de·vi saṃg·rā·mān naṣ·ṭa·ce·ta·naḥ

tatrāpi vikṣataḥ śastraiḥ patis te rakṣitas tvayā / tuṣṭena tena dattau te dvau varau śubhadarśane

tat·rā·pi vik·ṣa·taḥ śas·traiḥ pa·tis te rak·ṣi·tas tva·yā / tuṣ·ṭe·na te·na dat·tau te dvau va·rau śu·bha·dar·śa·ne

sa tvayoktaḥ patir devi yadeccheyaṃ tadā varau / gṛhṇīyām iti tat tena tathety uktaṃ mahātmanā / anabhijñā hy ahaṃ devi tvayaiva kathitaṃ purā

sa tva·yok·taḥ pa·tir de·vi ya·dec·che·yaṃ ta·dā va·rau / gṛh·ṇī·yām i·ti tat te·na ta·thety uk·taṃ ma·hāt·ma·nā / a·na·bhij·ñā hy a·haṃ de·vi tva·yai·va ka·thi·taṃ pu·rā

tau varau yāca bhartāraṃ bharatasyābhiṣecanam / pravrājanaṃ ca rāmasya tvaṃ varṣāṇi caturdaśa

tau va·rau yā·ca bhar·tā·raṃ bha·ra·tas·yā·bhi·ṣe·ca·nam / prav·rā·ja·naṃ ca rā·mas·ya tvaṃ var·ṣā·ṇi ca·tur·da·śa

krodhāgāraṃ praviśyādya kruddhevāśvapateḥ sute / śeṣvānantarhitāyāṃ tvaṃ bhūmau malinavāsinī / mā smainaṃ pratyudīkṣethā mā cainam abhibhāṣathāḥ

kro·dhā·gā·raṃ pra·viś·yād·ya krud·dhe·vāś·va·pa·teḥ su·te / śeṣ·vā·nan·tar·hi·tā·yāṃ tvaṃ bhū·mau ma·li·na·vā·si·nī / mā smai·naṃ prat·yu·dīk·ṣe·thā mā cai·nam a·bhi·bhā·ṣa·thāḥ

dayitā tvaṃ sadā bhartur atra me nāsti saṃśayaḥ / tvatkṛte ca mahārājo viśed api hutāśanam

da·yi·tā tvaṃ sa·dā bhar·tur at·ra me nās·ti saṃ·śa·yaḥ / tvat·kṛ·te ca ma·hā·rā·jo vi·śed a·pi hu·tā·śa·nam

na tvāṃ krodhayituṃ śakto na kruddhāṃ pratyudīkṣitum / tava priyārthaṃ rājā hi prāṇān api parityajet

na tvāṃ kro·dha·yi·tuṃ śak·to na krud·dhāṃ prat·yu·dīk·ṣi·tum / ta·va pri·yār·thaṃ rā·jā hi prā·ṇān a·pi pa·rit·ya·jet

na hy atikramituṃ śaktas tava vākyaṃ mahīpatiḥ / mandasvabhāve budhyasva saubhāgyabalam ātmanaḥ

na hy a·tik·ra·mi·tuṃ śak·tas ta·va vāk·yaṃ ma·hī·pa·tiḥ / man·das·va·bhā·ve budh·yas·va sau·bhāg·ya·ba·lam āt·ma·naḥ

maṇimuktāsuvarṇāni ratnāni vividhāni ca / dadyād daśaratho rājā mā sma teṣu manaḥ kṛthāḥ

ma·ṇi·muk·tā·su·var·ṇā·ni rat·nā·ni vi·vi·dhā·ni ca / dad·yād da·śa·ra·tho rā·jā mā sma te·ṣu ma·naḥ kṛ·thāḥ

yau tau devāsure yuddhe varau daśaratho 'dadāt / tau smāraya mahābhāge so 'rtho mā tvām atikramet

yau tau de·vā·su·re yud·dhe va·rau da·śa·ra·tho 'da·dāt / tau smā·ra·ya ma·hā·bhā·ge so 'rtho mā tvām a·tik·ra·met

yadā tu te varaṃ dadyāt svayam utthāpya rāghavaḥ / vyavasthāpya mahārājaṃ tvam imaṃ vṛṇuyā varam

ya·dā tu te va·raṃ dad·yāt sva·yam ut·thāp·ya rā·gha·vaḥ / vya·vas·thāp·ya ma·hā·rā·jaṃ tvam i·maṃ vṛ·ṇu·yā va·ram

rāmaṃ pravrājayāraṇye nava varṣāṇi pañca ca / bharataḥ kriyatāṃ rājā pṛthivyāṃ pārthivarṣabhaḥ

rā·maṃ prav·rā·ja·yā·raṇ·ye na·va var·ṣā·ṇi pañ·ca ca / bha·ra·taḥ kri·ya·tāṃ rā·jā pṛ·thiv·yāṃ pār·thi·var·ṣa·bhaḥ

evaṃ pravrājitaś caiva rāmo 'rāmo bhaviṣyati / bharataś ca hatāmitras tava rājā bhaviṣyati

e·vaṃ prav·rā·ji·taś cai·va rā·mo 'rā·mo bha·viṣ·ya·ti / bha·ra·taś ca ha·tā·mit·ras ta·va rā·jā bha·viṣ·ya·ti

yena kālena rāmaś ca vanāt pratyāgamiṣyati / tena kālena putras te kṛtamūlo bhaviṣyati / saṃgṛhītamanuṣyaś ca suhṛdbhiḥ sārdham ātmavān

ye·na kā·le·na rā·maś ca va·nāt prat·yā·ga·miṣ·ya·ti / te·na kā·le·na put·ras te kṛ·ta·mū·lo bha·viṣ·ya·ti / saṃ·gṛ·hī·ta·ma·nuṣ·yaś ca su·hṛd·bhiḥ sār·dham āt·ma·vān

prāptakālaṃ tu te manye rājānaṃ vītasādhvasā / rāmābhiṣekasaṃkalpān nigṛhya vinivartaya

prāp·ta·kā·laṃ tu te man·ye rā·jā·naṃ vī·ta·sādh·va·sā / rā·mā·bhi·ṣe·ka·saṃ·kal·pān ni·gṛh·ya vi·ni·var·ta·ya

anartham artharūpeṇa grāhitā sā tatas tayā / hṛṣṭā pratītā kaikeyī mantharām idam abravīt

a·nar·tham ar·tha·rū·pe·ṇa grā·hi·tā sā ta·tas ta·yā / hṛṣ·ṭā pra·tī·tā kai·ke·yī man·tha·rām i·dam ab·ra·vīt

kubje tvāṃ nābhijānāmi śreṣṭhāṃ śreṣṭhābhidhāyinīm / pṛthivyām asi kubjānām uttamā buddhiniścaye

kub·je tvāṃ nā·bhi·jā·nā·mi śreṣ·ṭhāṃ śreṣ·ṭhā·bhi·dhā·yi·nīm / pṛ·thiv·yām a·si kub·jā·nām ut·ta·mā bud·dhi·niś·ca·ye

tvam eva tu mamārtheṣu nityayuktā hitaiṣiṇī / nāhaṃ samavabudhyeyaṃ kubje rājñaś cikīrṣitam

tvam e·va tu ma·mār·the·ṣu nit·ya·yuk·tā hi·tai·ṣi·ṇī / nā·haṃ sa·ma·va·budh·ye·yaṃ kub·je rāj·ñaś ci·kīr·ṣi·tam

santi duḥsaṃsthitāḥ kubjā vakrāḥ paramapāpikāḥ / tvaṃ padmam iva vātena saṃnatā priyadarśanā

san·ti duḥ·saṃs·thi·tāḥ kub·jā vak·rāḥ pa·ra·ma·pā·pi·kāḥ / tvaṃ pad·mam i·va vā·te·na saṃ·na·tā pri·ya·dar·śa·nā

uras te 'bhiniviṣṭaṃ vai yāvat skandhāt samunnatam / adhastāc codaraṃ śāntaṃ sunābham iva lajjitam

u·ras te 'bhi·ni·viṣ·ṭaṃ vai yā·vat skan·dhāt sa·mun·na·tam / a·dhas·tāc co·da·raṃ śān·taṃ su·nā·bham i·va laj·ji·tam

jaghanaṃ tava nirghuṣṭaṃ raśanādāmaśobhitam / jaṅghe bhṛśam upanyaste pādau cāpy āyatāv ubhau

ja·gha·naṃ ta·va nir·ghuṣ·ṭaṃ ra·śa·nā·dā·ma·śo·bhi·tam / jaṅ·ghe bhṛ·śam u·pan·yas·te pā·dau cāpy ā·ya·tāv u·bhau

tvam āyatābhyāṃ sakthibhyāṃ manthare kṣaumavāsini / agrato mama gacchantī rājahaṃsīva rājase

tvam ā·ya·tābh·yāṃ sak·thibh·yāṃ man·tha·re kṣau·ma·vā·si·ni / ag·ra·to ma·ma gac·chan·tī rā·ja·haṃ·sī·va rā·ja·se

tavedaṃ sthagu yad dīrghaṃ rathaghoṇam ivāyatam / matayaḥ kṣatravidyāś ca māyāś cātra vasanti te

ta·ve·daṃ stha·gu yad dīr·ghaṃ ra·tha·gho·ṇam i·vā·ya·tam / ma·ta·yaḥ kṣat·ra·vid·yāś ca mā·yāś cāt·ra va·san·ti te

atra te pratimokṣyāmi mālāṃ kubje hiraṇmayīm / abhiṣikte ca bharate rāghave ca vanaṃ gate

at·ra te pra·ti·mok·ṣyā·mi mā·lāṃ kub·je hi·raṇ·ma·yīm / a·bhi·ṣik·te ca bha·ra·te rā·gha·ve ca va·naṃ ga·te

jātyena ca suvarṇena suniṣṭaptena sundari / labdhārthā ca pratītā ca lepayiṣyāmi te sthagu

jāt·ye·na ca su·var·ṇe·na su·niṣ·ṭap·te·na sun·da·ri / lab·dhār·thā ca pra·tī·tā ca le·pa·yiṣ·yā·mi te stha·gu

mukhe ca tilakaṃ citraṃ jātarūpamayaṃ śubham / kārayiṣyāmi te kubje śubhāny ābharaṇāni ca

mu·khe ca ti·la·kaṃ cit·raṃ jā·ta·rū·pa·ma·yaṃ śu·bham / kā·ra·yiṣ·yā·mi te kub·je śu·bhāny ā·bha·ra·ṇā·ni ca

paridhāya śubhe vastre devadeva cariṣyasi / candram āhvayamānena mukhenāpratimānanā / gamiṣyasi gatiṃ mukhyāṃ garvayantī dviṣajjanam

pa·ri·dhā·ya śu·bhe vas·tre de·va·de·va ca·riṣ·ya·si / can·dram āh·va·ya·mā·ne·na mu·khe·nāp·ra·ti·mā·na·nā / ga·miṣ·ya·si ga·tiṃ mukh·yāṃ gar·va·yan·tī dvi·ṣaj·ja·nam

tavāpi kubjāḥ kubjāyāḥ sarvābharaṇabhūṣitāḥ / pādau paricariṣyanti yathaiva tvaṃ sadā mama

ta·vā·pi kub·jāḥ kub·jā·yāḥ sar·vā·bha·ra·ṇa·bhū·ṣi·tāḥ / pā·dau pa·ri·ca·riṣ·yan·ti ya·thai·va tvaṃ sa·dā ma·ma

iti praśasyamānā sā kaikeyīm idam abravīt / śayānāṃ śayane śubhre vedyām agniśikhām iva

i·ti pra·śas·ya·mā·nā sā kai·ke·yīm i·dam ab·ra·vīt / śa·yā·nāṃ śa·ya·ne śubh·re ved·yām ag·ni·śi·khām i·va

gatodake setubandho na kalyāṇi vidhīyate / uttiṣṭha kuru kalyāṇaṃ rājānam anudarśaya

ga·to·da·ke se·tu·ban·dho na kal·yā·ṇi vi·dhī·ya·te / ut·tiṣ·ṭha ku·ru kal·yā·ṇaṃ rā·jā·nam a·nu·dar·śa·ya

tathā protsāhitā devī gatvā mantharayā saha / krodhāgāraṃ viśālākṣī saubhāgyamadagarvitā

ta·thā prot·sā·hi·tā de·vī gat·vā man·tha·ra·yā sa·ha / kro·dhā·gā·raṃ vi·śā·lāk·ṣī sau·bhāg·ya·ma·da·gar·vi·tā

anekaśatasāhasraṃ muktāhāraṃ varāṅganā / avamucya varārhāṇi śubhāny ābharaṇāni ca

a·ne·ka·śa·ta·sā·has·raṃ muk·tā·hā·raṃ va·rāṅ·ga·nā / a·va·muc·ya va·rār·hā·ṇi śu·bhāny ā·bha·ra·ṇā·ni ca

tato hemopamā tatra kubjā vākyaṃ vaśaṃ gatā / saṃviśya bhūmau kaikeyī mantharām idam abravīt

ta·to he·mo·pa·mā tat·ra kub·jā vāk·yaṃ va·śaṃ ga·tā / saṃ·viś·ya bhū·mau kai·ke·yī man·tha·rām i·dam ab·ra·vīt

iha vā māṃ mṛtāṃ kubje nṛpāyāvedayiṣyasi / vanaṃ tu rāghave prāpte bharataḥ prāpsyati kṣitim

i·ha vā māṃ mṛ·tāṃ kub·je nṛ·pā·yā·ve·da·yiṣ·ya·si / va·naṃ tu rā·gha·ve prāp·te bha·ra·taḥ prāp·sya·ti kṣi·tim

athaitad uktvā vacanaṃ sudāruṇaṃ nidhāya sarvābharaṇāni bhāminī / asaṃvṛtām āstaraṇena medinīṃ tadādhiśiśye patiteva kinnarī

a·thai·tad uk·tvā va·ca·naṃ su·dā·ru·ṇaṃ ni·dhā·ya sar·vā·bha·ra·ṇā·ni bhā·mi·nī / a·saṃ·vṛ·tām ās·ta·ra·ṇe·na me·di·nīṃ ta·dā·dhi·śiś·ye pa·ti·te·va kin·na·rī

udīrṇasaṃrambhatamovṛtānanā tathāvamuktottamamālyabhūṣaṇā / narendrapatnī vimanā babhūva sā tamovṛtā dyaur iva magnatārakā

u·dīr·ṇa·saṃ·ram·bha·ta·mo·vṛ·tā·na·nā ta·thā·va·muk·tot·ta·ma·māl·ya·bhū·ṣa·ṇā / na·ren·dra·pat·nī vi·ma·nā ba·bhū·va sā ta·mo·vṛ·tā dyaur i·va mag·na·tā·ra·kā

ājñāpya tu mahārājo rāghavasyābhiṣecanam / priyārhāṃ priyam ākhyātuṃ viveśāntaḥpuraṃ vaśī

āj·ñāp·ya tu ma·hā·rā·jo rā·gha·vas·yā·bhi·ṣe·ca·nam / pri·yār·hāṃ pri·yam ākh·yā·tuṃ vi·ve·śān·taḥ·pu·raṃ va·śī

tāṃ tatra patitāṃ bhūmau śayānām atathocitām / pratapta iva duḥkhena so 'paśyaj jagatīpatiḥ

tāṃ tat·ra pa·ti·tāṃ bhū·mau śa·yā·nām a·ta·tho·ci·tām / pra·tap·ta i·va duḥ·khe·na so 'paś·yaj ja·ga·tī·pa·tiḥ

sa vṛddhas taruṇīṃ bhāryāṃ prāṇebhyo 'pi garīyasīm / apāpaḥ pāpasaṃkalpāṃ dadarśa dharaṇītale

sa vṛd·dhas ta·ru·ṇīṃ bhār·yāṃ prā·ṇebh·yo 'pi ga·rī·ya·sīm / a·pā·paḥ pā·pa·saṃ·kal·pāṃ da·dar·śa dha·ra·ṇī·ta·le

kareṇum iva digdhena viddhāṃ mṛgayuṇā vane / mahāgaja ivāraṇye snehāt parimamarśa tām

ka·re·ṇum i·va dig·dhe·na vid·dhāṃ mṛ·ga·yu·ṇā va·ne / ma·hā·ga·ja i·vā·raṇ·ye sne·hāt pa·ri·ma·mar·śa tām

parimṛśya ca pāṇibhyām abhisaṃtrastacetanaḥ / kāmī kamalapatrākṣīm uvāca vanitām idam

pa·ri·mṛś·ya ca pā·ṇibh·yām a·bhi·saṃt·ras·ta·ce·ta·naḥ / kā·mī ka·ma·la·pat·rāk·ṣīm u·vā·ca va·ni·tām i·dam

na te 'ham abhijānāmi krodham ātmani saṃśritam / devi kenābhiyuktāsi kena vāsi vimānitā

na te 'ham a·bhi·jā·nā·mi kro·dham āt·ma·ni saṃś·ri·tam / de·vi ke·nā·bhi·yuk·tā·si ke·na vā·si vi·mā·ni·tā

yad idaṃ mama duḥkhāya śeṣe kalyāṇi pāṃsuṣu / bhūmau śeṣe kimarthaṃ tvaṃ mayi kalyāṇa cetasi / bhūtopahatacitteva mama cittapramāthinī

yad i·daṃ ma·ma duḥ·khā·ya śe·ṣe kal·yā·ṇi pāṃ·su·ṣu / bhū·mau śe·ṣe ki·mar·thaṃ tvaṃ ma·yi kal·yā·ṇa ce·ta·si / bhū·to·pa·ha·ta·cit·te·va ma·ma cit·tap·ra·mā·thi·nī

santi me kuśalā vaidyā abhituṣṭāś ca sarvaśaḥ / sukhitāṃ tvāṃ kariṣyanti vyādhim ācakṣva bhāmini

san·ti me ku·śa·lā vaid·yā a·bhi·tuṣ·ṭāś ca sar·va·śaḥ / su·khi·tāṃ tvāṃ ka·riṣ·yan·ti vyā·dhim ā·cak·ṣva bhā·mi·ni

kasya vā te priyaṃ kāryaṃ kena vā vipriyaṃ kṛtam / kaḥ priyaṃ labhatām adya ko vā sumahad apriyam

kas·ya vā te pri·yaṃ kār·yaṃ ke·na vā vip·ri·yaṃ kṛ·tam / kaḥ pri·yaṃ la·bha·tām ad·ya ko vā su·ma·had ap·ri·yam

avadhyo vadhyatāṃ ko vā vadhyaḥ ko vā vimucyatām / daridraḥ ko bhavatv āḍhyo dravyavān vāpy akiṃcanaḥ

a·vadh·yo vadh·ya·tāṃ ko vā vadh·yaḥ ko vā vi·muc·ya·tām / da·rid·raḥ ko bha·vatv āḍh·yo drav·ya·vān vāpy a·kiṃ·ca·naḥ

ahaṃ caiva madīyāś ca sarve tava vaśānugāḥ / na te kaṃ cid abhiprāyaṃ vyāhantum aham utsahe

a·haṃ cai·va ma·dī·yāś ca sar·ve ta·va va·śā·nu·gāḥ / na te kaṃ cid a·bhip·rā·yaṃ vyā·han·tum a·ham ut·sa·he

ātmano jīvitenāpi brūhi yan manasecchasi / yāvad āvartate cakraṃ tāvatī me vasuṃdharā

āt·ma·no jī·vi·te·nā·pi brū·hi yan ma·na·sec·cha·si / yā·vad ā·var·ta·te cak·raṃ tā·va·tī me va·suṃ·dha·rā

tathoktā sā samāśvastā vaktukāmā tad apriyam / paripīḍayituṃ bhūyo bhartāram upacakrame

ta·thok·tā sā sa·māś·vas·tā vak·tu·kā·mā tad ap·ri·yam / pa·ri·pī·ḍa·yi·tuṃ bhū·yo bhar·tā·ram u·pa·cak·ra·me

nāsmi viprakṛtā deva kena cin na vimānitā / abhiprāyas tu me kaś cit tam icchāmi tvayā kṛtam

nās·mi vip·ra·kṛ·tā de·va ke·na cin na vi·mā·ni·tā / a·bhip·rā·yas tu me kaś cit tam ic·chā·mi tva·yā kṛ·tam

pratijñāṃ pratijānīṣva yadi tvaṃ kartum icchasi / atha tad vyāhariṣyāmi yad abhiprārthitaṃ mayā

pra·tij·ñāṃ pra·ti·jā·nīṣ·va ya·di tvaṃ kar·tum ic·cha·si / a·tha tad vyā·ha·riṣ·yā·mi yad a·bhip·rār·thi·taṃ ma·yā

evam uktas tayā rājā priyayā strīvaśaṃ gataḥ / tām uvāca mahātejāḥ kaikeyīm īṣadutsmitaḥ

e·vam uk·tas ta·yā rā·jā pri·ya·yā strī·va·śaṃ ga·taḥ / tām u·vā·ca ma·hā·te·jāḥ kai·ke·yīm ī·ṣa·dut·smi·taḥ

avalipte na jānāsi tvattaḥ priyataro mama / manujo manujavyāghrād rāmād anyo na vidyate

a·va·lip·te na jā·nā·si tvat·taḥ pri·ya·ta·ro ma·ma / ma·nu·jo ma·nu·jav·yāgh·rād rā·mād an·yo na vid·ya·te

bhadre hṛdayam apy etad anumṛśśyoddharasva me / etat samīkṣya kaikeyi brūhi yat sādhu manyase

bhad·re hṛ·da·yam apy e·tad a·nu·mṛś·śyod·dha·ras·va me / e·tat sa·mīk·ṣya kai·ke·yi brū·hi yat sā·dhu man·ya·se

balam ātmani paśyantī na māṃ śaṅkitum arhasi / kariṣyāmi tava prītiṃ sukṛtenāpi te śape

ba·lam āt·ma·ni paś·yan·tī na māṃ śaṅ·ki·tum ar·ha·si / ka·riṣ·yā·mi ta·va prī·tiṃ su·kṛ·te·nā·pi te śa·pe

tena vākyena saṃhṛṣṭā tam abhiprāyam ātmanaḥ / vyājahāra mahāghoram abhyāgatam ivāntakam

te·na vāk·ye·na saṃ·hṛṣ·ṭā tam a·bhip·rā·yam āt·ma·naḥ / vyā·ja·hā·ra ma·hā·gho·ram abh·yā·ga·tam i·vān·ta·kam

yathākrameṇa śapasi varaṃ mama dadāsi ca / tac chṛṇvantu trayastriṃśad devāḥ sendrapurogamāḥ

ya·thāk·ra·me·ṇa śa·pa·si va·raṃ ma·ma da·dā·si ca / tac chṛṇ·van·tu tra·yas·triṃ·śad de·vāḥ sen·dra·pu·ro·ga·māḥ

candrādityau nabhaś caiva grahā rātryahanī diśaḥ / jagac ca pṛthivī caiva sagandharvā sarākṣasā

can·drā·dit·yau na·bhaś cai·va gra·hā rāt·rya·ha·nī di·śaḥ / ja·gac ca pṛ·thi·vī cai·va sa·gan·dhar·vā sa·rāk·ṣa·sā

niśācarāṇi bhūtāni gṛheṣu gṛhadevatāḥ / yāni cānyāni bhūtāni jānīyur bhāṣitaṃ tava

ni·śā·ca·rā·ṇi bhū·tā·ni gṛ·he·ṣu gṛ·ha·de·va·tāḥ / yā·ni cān·yā·ni bhū·tā·ni jā·nī·yur bhā·ṣi·taṃ ta·va

satyasaṃdho mahātejā dharmajñaḥ susamāhitaḥ / varaṃ mama dadāty eṣa tan me śṛṇvantu devatāḥ

sat·ya·saṃ·dho ma·hā·te·jā dhar·maj·ñaḥ su·sa·mā·hi·taḥ / va·raṃ ma·ma da·dāty e·ṣa tan me śṛṇ·van·tu de·va·tāḥ

iti devī maheṣvāsaṃ parigṛhyābhiśasya ca / tataḥ param uvācedaṃ varadaṃ kāmamohitam

i·ti de·vī ma·heṣ·vā·saṃ pa·ri·gṛh·yā·bhi·śas·ya ca / ta·taḥ pa·ram u·vā·ce·daṃ va·ra·daṃ kā·ma·mo·hi·tam

varau yau me tvayā deva tadā dattau mahīpate / tau tāvad aham adyaiva vakṣyāmi śṛṇu me vacaḥ

va·rau yau me tva·yā de·va ta·dā dat·tau ma·hī·pa·te / tau tā·vad a·ham ad·yai·va vak·ṣyā·mi śṛ·ṇu me va·caḥ

abhiṣeka samārambho rāghavasyopakalpitaḥ / anenaivābhiṣekeṇa bharato me 'bhiṣicyatām

a·bhi·ṣe·ka sa·mā·ram·bho rā·gha·vas·yo·pa·kal·pi·taḥ / a·ne·nai·vā·bhi·ṣe·ke·ṇa bha·ra·to me 'bhi·ṣic·ya·tām

nava pañca ca varṣāṇi daṇḍakāraṇyam āśritaḥ / cīrājinajaṭādhārī rāmo bhavatu tāpasaḥ

na·va pañ·ca ca var·ṣā·ṇi daṇ·ḍa·kā·raṇ·yam āś·ri·taḥ / cī·rā·ji·na·ja·ṭā·dhā·rī rā·mo bha·va·tu tā·pa·saḥ

bharato bhajatām adya yauvarājyam akaṇṭakam / adya caiva hi paśyeyaṃ prayāntaṃ rāghavaṃ vane

bha·ra·to bha·ja·tām ad·ya yau·va·rāj·yam a·kaṇ·ṭa·kam / ad·ya cai·va hi paś·ye·yaṃ pra·yān·taṃ rā·gha·vaṃ va·ne

tataḥ śrutvā mahārājaḥ kaikeyyā dāruṇaṃ vacaḥ / vyathito viklavaś caiva vyāghrīṃ dṛṣṭvā yathā mṛgaḥ

ta·taḥ śrut·vā ma·hā·rā·jaḥ kai·key·yā dā·ru·ṇaṃ va·caḥ / vya·thi·to vik·la·vaś cai·va vyāgh·rīṃ dṛṣ·ṭvā ya·thā mṛ·gaḥ

asaṃvṛtāyām āsīno jagatyāṃ dīrgham ucchvasan / aho dhig iti sāmarṣo vācam uktvā narādhipaḥ / moham āpedivān bhūyaḥ śokopahatacetanaḥ

a·saṃ·vṛ·tā·yām ā·sī·no ja·gat·yāṃ dīr·gham uc·chva·san / a·ho dhig i·ti sā·mar·ṣo vā·cam uk·tvā na·rā·dhi·paḥ / mo·ham ā·pe·di·vān bhū·yaḥ śo·ko·pa·ha·ta·ce·ta·naḥ

cireṇa tu nṛpaḥ saṃjñāṃ pratilabhya suduḥkhitaḥ / kaikeyīm abravīt kruddhaḥ pradahann iva cakṣuṣā

ci·re·ṇa tu nṛ·paḥ saṃj·ñāṃ pra·ti·labh·ya su·duḥ·khi·taḥ / kai·ke·yīm ab·ra·vīt krud·dhaḥ pra·da·hann i·va cak·ṣu·ṣā

nṛśaṃse duṣṭacāritre kulasyāsya vināśini / kiṃ kṛtaṃ tava rāmeṇa pāpe pāpaṃ mayāpi vā

nṛ·śaṃ·se duṣ·ṭa·cā·rit·re ku·las·yās·ya vi·nā·śi·ni / kiṃ kṛ·taṃ ta·va rā·me·ṇa pā·pe pā·paṃ ma·yā·pi vā

sadā te jananī tulyāṃ vṛttiṃ vahati rāghavaḥ / tasyaiva tvam anarthāya kiṃnimittam ihodyatā

sa·dā te ja·na·nī tul·yāṃ vṛt·tiṃ va·ha·ti rā·gha·vaḥ / tas·yai·va tvam a·nar·thā·ya kiṃ·ni·mit·tam i·hod·ya·tā

tvaṃ mayātmavināśāya bhavanaṃ svaṃ praveśitā / avijñānān nṛpasutā vyālī tīkṣṇaviṣā yathā

tvaṃ ma·yāt·ma·vi·nā·śā·ya bha·va·naṃ svaṃ pra·ve·śi·tā / a·vij·ñā·nān nṛ·pa·su·tā vyā·lī tīk·ṣṇa·vi·ṣā ya·thā

jīvaloko yadā sarvo rāmasyeha guṇastavam / aparādhaṃ kam uddiśya tyakṣyāmīṣṭam ahaṃ sutam

jī·va·lo·ko ya·dā sar·vo rā·mas·ye·ha gu·ṇas·ta·vam / a·pa·rā·dhaṃ kam ud·diś·ya tyak·ṣyā·mīṣ·ṭam a·haṃ su·tam

kausalyāṃ vā sumitrāṃ vā tyajeyam api vā śriyam / jīvitaṃ vātmano rāmaṃ na tv eva pitṛvatsalam

kau·sal·yāṃ vā su·mit·rāṃ vā tya·je·yam a·pi vā śri·yam / jī·vi·taṃ vāt·ma·no rā·maṃ na tv e·va pi·tṛ·vat·sa·lam

parā bhavati me prītir dṛṣṭvā tanayam agrajam / apaśyatas tu me rāmaṃ naṣṭā bhavati cetanā

pa·rā bha·va·ti me prī·tir dṛṣ·ṭvā ta·na·yam ag·ra·jam / a·paś·ya·tas tu me rā·maṃ naṣ·ṭā bha·va·ti ce·ta·nā

tiṣṭhel loko vinā sūryaṃ sasyaṃ vā salilaṃ vinā / na tu rāmaṃ vinā dehe tiṣṭhet tu mama jīvitam

tiṣ·ṭhel lo·ko vi·nā sūr·yaṃ sas·yaṃ vā sa·li·laṃ vi·nā / na tu rā·maṃ vi·nā de·he tiṣ·ṭhet tu ma·ma jī·vi·tam

tad alaṃ tyajyatām eṣa niścayaḥ pāpaniścaye / api te caraṇau mūrdhnā spṛśāmy eṣa prasīda me

tad a·laṃ tyaj·ya·tām e·ṣa niś·ca·yaḥ pā·pa·niś·ca·ye / a·pi te ca·ra·ṇau mūr·dhnā spṛ·śāmy e·ṣa pra·sī·da me

sa bhūmipālo vilapann anāthavat striyā gṛhīto dṛhaye 'timātratā / papāta devyāś caraṇau prasāritāv ubhāv asaṃspṛśya yathāturas tathā

sa bhū·mi·pā·lo vi·la·pann a·nā·tha·vat stri·yā gṛ·hī·to dṛ·ha·ye 'ti·māt·ra·tā / pa·pā·ta dev·yāś ca·ra·ṇau pra·sā·ri·tāv u·bhāv a·saṃs·pṛś·ya ya·thā·tu·ras ta·thā

atadarhaṃ mahārājaṃ śayānam atathocitam / yayātim iva puṇyānte devalokāt paricyutam

a·ta·dar·haṃ ma·hā·rā·jaṃ śa·yā·nam a·ta·tho·ci·tam / ya·yā·tim i·va puṇ·yān·te de·va·lo·kāt pa·ric·yu·tam

anartharūpā siddhārthā abhītā bhayadarśinī / punar ākārayām āsa tam eva varam aṅganā

a·nar·tha·rū·pā sid·dhār·thā a·bhī·tā bha·ya·dar·śi·nī / pu·nar ā·kā·ra·yām ā·sa tam e·va va·ram aṅ·ga·nā

tvaṃ katthase mahārāja satyavādī dṛḍhavrataḥ / mama cemaṃ varaṃ kasmād vidhārayitum icchasi

tvaṃ kat·tha·se ma·hā·rā·ja sat·ya·vā·dī dṛ·ḍhav·ra·taḥ / ma·ma ce·maṃ va·raṃ kas·mād vi·dhā·ra·yi·tum ic·cha·si

evam uktas tu kaikeyyā rājā daśarathas tadā / pratyuvāca tataḥ kruddho muhūrtaṃ vihvalann iva

e·vam uk·tas tu kai·key·yā rā·jā da·śa·ra·thas ta·dā / prat·yu·vā·ca ta·taḥ krud·dho mu·hūr·taṃ vih·va·lann i·va

mṛte mayi gate rāme vanaṃ manujapuṃgave / hantānārye mamāmitre rāmaḥ pravrājito vanam

mṛ·te ma·yi ga·te rā·me va·naṃ ma·nu·ja·puṃ·ga·ve / han·tā·nār·ye ma·mā·mit·re rā·maḥ prav·rā·ji·to va·nam

yadi satyaṃ bravīmy etat tad asatyaṃ bhaviṣyati / akīrtir atulā loke dhruvaṃ paribhavaś ca me

ya·di sat·yaṃ bra·vīmy e·tat tad a·sat·yaṃ bha·viṣ·ya·ti / a·kīr·tir a·tu·lā lo·ke dhru·vaṃ pa·ri·bha·vaś ca me

tathā vilapatas tasya paribhramitacetasaḥ / astam abhyagamat sūryo rajanī cābhyavartata

ta·thā vi·la·pa·tas tas·ya pa·ribh·ra·mi·ta·ce·ta·saḥ / as·tam abh·ya·ga·mat sūr·yo ra·ja·nī cābh·ya·var·ta·ta

sa triyāmā tathārtasya candramaṇḍalamaṇḍitā / rājño vilapamānasya na vyabhāsata śarvarī

sa tri·yā·mā ta·thār·tas·ya can·dra·maṇ·ḍa·la·maṇ·ḍi·tā / rāj·ño vi·la·pa·mā·nas·ya na vya·bhā·sa·ta śar·va·rī

tathaivoṣṇaṃ viniḥśvasya vṛddho daśaratho nṛpaḥ / vilalāpārtavad duḥkhaṃ gaganāsaktalocanaḥ

ta·thai·voṣ·ṇaṃ vi·niḥś·vas·ya vṛd·dho da·śa·ra·tho nṛ·paḥ / vi·la·lā·pār·ta·vad duḥ·khaṃ ga·ga·nā·sak·ta·lo·ca·naḥ

na prabhātaṃ tvayecchāmi mayāyaṃ racito 'ñjaliḥ / atha vā gamyatāṃ śīghraṃ nāham icchāmi nirghṛṇām / nṛśaṃsāṃ kaikeyīṃ draṣṭuṃ yatkṛte vyasanaṃ mahat

na pra·bhā·taṃ tva·yec·chā·mi ma·yā·yaṃ ra·ci·to 'ñja·liḥ / a·tha vā gam·ya·tāṃ śīgh·raṃ nā·ham ic·chā·mi nir·ghṛ·ṇām / nṛ·śaṃ·sāṃ kai·ke·yīṃ draṣ·ṭuṃ yat·kṛ·te vya·sa·naṃ ma·hat

evam uktvā tato rājā kaikeyīṃ saṃyatāñjaliḥ / prasādayām āsa punaḥ kaikeyīṃ cedam abravīt

e·vam uk·tvā ta·to rā·jā kai·ke·yīṃ saṃ·ya·tāñ·ja·liḥ / pra·sā·da·yām ā·sa pu·naḥ kai·ke·yīṃ ce·dam ab·ra·vīt

sādhuvṛttasya dīnasya tvadgatasya gatāyuṣaḥ / prasādaḥ kriyatāṃ devi bhadre rājño viśeṣataḥ

sā·dhu·vṛt·tas·ya dī·nas·ya tvad·ga·tas·ya ga·tā·yu·ṣaḥ / pra·sā·daḥ kri·ya·tāṃ de·vi bhad·re rāj·ño vi·śe·ṣa·taḥ

śūnyena khalu suśroṇi mayedaṃ samudāhṛtam / kuru sādhu prasādaṃ me bāle sahṛdayā hy asi

śūn·ye·na kha·lu suś·ro·ṇi ma·ye·daṃ sa·mu·dā·hṛ·tam / ku·ru sā·dhu pra·sā·daṃ me bā·le sa·hṛ·da·yā hy a·si

viśuddhabhāvasya hi duṣṭabhāvā tāmrekṣaṇasyāśrukalasya rājñaḥ / śrutvā vicitraṃ karuṇaṃ vilāpaṃ bhartur nṛśaṃsā na cakāra vākyam

vi·śud·dha·bhā·vas·ya hi duṣ·ṭa·bhā·vā tām·rek·ṣa·ṇas·yāś·ru·ka·las·ya rāj·ñaḥ / śrut·vā vi·cit·raṃ ka·ru·ṇaṃ vi·lā·paṃ bhar·tur nṛ·śaṃ·sā na ca·kā·ra vāk·yam

tataḥ sa rājā punar eva mūrchitaḥ priyām atuṣṭāṃ pratikūlabhāṣiṇīm / samīkṣya putrasya vivāsanaṃ prati kṣitau visaṃjño nipapāta duḥkhitaḥ

ta·taḥ sa rā·jā pu·nar e·va mūr·chi·taḥ pri·yām a·tuṣ·ṭāṃ pra·ti·kū·la·bhā·ṣi·ṇīm / sa·mīk·ṣya put·ras·ya vi·vā·sa·naṃ pra·ti kṣi·tau vi·saṃj·ño ni·pa·pā·ta duḥ·khi·taḥ

putraśokārditaṃ pāpā visaṃjñaṃ patitaṃ bhuvi / viveṣṭamānam udīkṣya saikṣvākam idam abravīt

put·ra·śo·kār·di·taṃ pā·pā vi·saṃj·ñaṃ pa·ti·taṃ bhu·vi / vi·veṣ·ṭa·mā·nam u·dīk·ṣya saik·ṣvā·kam i·dam ab·ra·vīt

pāpaṃ kṛtveva kim idaṃ mama saṃśrutya saṃśravam / śeṣe kṣititale sannaḥ sthityāṃ sthātuṃ tvam arhasi

pā·paṃ kṛt·ve·va kim i·daṃ ma·ma saṃś·rut·ya saṃś·ra·vam / śe·ṣe kṣi·ti·ta·le san·naḥ sthit·yāṃ sthā·tuṃ tvam ar·ha·si

āhuḥ satyaṃ hi paramaṃ dharmaṃ dharmavido janāḥ / satyam āśritya hi mayā tvaṃ ca dharmaṃ pracoditaḥ

ā·huḥ sat·yaṃ hi pa·ra·maṃ dhar·maṃ dhar·ma·vi·do ja·nāḥ / sat·yam āś·rit·ya hi ma·yā tvaṃ ca dhar·maṃ pra·co·di·taḥ

saṃśrutya śaibyaḥ śyenāya svāṃ tanuṃ jagatīpatiḥ / pradāya pakṣiṇo rājañ jagāma gatim uttamām

saṃś·rut·ya śaib·yaḥ śye·nā·ya svāṃ ta·nuṃ ja·ga·tī·pa·tiḥ / pra·dā·ya pak·ṣi·ṇo rā·jañ ja·gā·ma ga·tim ut·ta·mām

tatha hy alarkas tejasvī brāhmaṇe vedapārage / yācamāne svake netre uddhṛtyāvimanā dadau

ta·tha hy a·lar·kas te·jas·vī brāh·ma·ṇe ve·da·pā·ra·ge / yā·ca·mā·ne sva·ke net·re ud·dhṛt·yā·vi·ma·nā da·dau

saritāṃ tu patiḥ svalpāṃ maryādāṃ satyam anvitaḥ / satyānurodhāt samaye velāṃ khāṃ nātivartate

sa·ri·tāṃ tu pa·tiḥ sval·pāṃ mar·yā·dāṃ sat·yam an·vi·taḥ / sat·yā·nu·ro·dhāt sa·ma·ye ve·lāṃ khāṃ nā·ti·var·ta·te

samayaṃ ca mamāryemaṃ yadi tvaṃ na kariṣyasi / agratas te parityaktā parityakṣyāmi jīvitam

sa·ma·yaṃ ca ma·mār·ye·maṃ ya·di tvaṃ na ka·riṣ·ya·si / ag·ra·tas te pa·rit·yak·tā pa·rit·yak·ṣyā·mi jī·vi·tam

evaṃ pracodito rājā kaikeyyā nirviśaṅkayā / nāśakat pāśam unmoktuṃ balir indrakṛtaṃ yathā

e·vaṃ pra·co·di·to rā·jā kai·key·yā nir·vi·śaṅ·ka·yā / nā·śa·kat pā·śam un·mok·tuṃ ba·lir in·dra·kṛ·taṃ ya·thā

udbhrāntahṛdayaś cāpi vivarṇavanado 'bhavat / sa dhuryo vai parispandan yugacakrāntaraṃ yathā

ud·bhrān·ta·hṛ·da·yaś cā·pi vi·var·ṇa·va·na·do 'bha·vat / sa dhur·yo vai pa·ris·pan·dan yu·ga·cak·rān·ta·raṃ ya·thā

vihvalābhyāṃ ca netrābhyām apaśyann iva bhūmipaḥ / kṛcchrād dhairyeṇa saṃstabhya kaikeyīm idam abravīt

vih·va·lābh·yāṃ ca net·rābh·yām a·paś·yann i·va bhū·mi·paḥ / kṛc·chrād dhair·ye·ṇa saṃs·tabh·ya kai·ke·yīm i·dam ab·ra·vīt

yas te mantrakṛtaḥ pāṇir agnau pāpe mayā dhṛtaḥ / taṃ tyajāmi svajaṃ caiva tava putraṃ saha tvayā

yas te man·tra·kṛ·taḥ pā·ṇir ag·nau pā·pe ma·yā dhṛ·taḥ / taṃ tya·jā·mi sva·jaṃ cai·va ta·va put·raṃ sa·ha tva·yā

tataḥ pāpasamācārā kaikeyī pārthivaṃ punaḥ / uvāca paruṣaṃ vākyaṃ vākyajñā roṣamūrchitā

ta·taḥ pā·pa·sa·mā·cā·rā kai·ke·yī pār·thi·vaṃ pu·naḥ / u·vā·ca pa·ru·ṣaṃ vāk·yaṃ vāk·yaj·ñā ro·ṣa·mūr·chi·tā

kim idaṃ bhāṣase rājan vākyaṃ gararujopamam / ānāyayitum akliṣṭaṃ putraṃ rāmam ihārhasi

kim i·daṃ bhā·ṣa·se rā·jan vāk·yaṃ ga·ra·ru·jo·pa·mam / ā·nā·ya·yi·tum ak·liṣ·ṭaṃ put·raṃ rā·mam i·hār·ha·si

sthāpya rājye mama sutaṃ kṛtvā rāmaṃ vanecaram / niḥsapatnāṃ ca māṃ kṛtvā kṛtakṛtyo bhaviṣyasi

sthāp·ya rāj·ye ma·ma su·taṃ kṛt·vā rā·maṃ va·ne·ca·ram / niḥ·sa·pat·nāṃ ca māṃ kṛt·vā kṛ·ta·kṛt·yo bha·viṣ·ya·si

sa nunna iva tīkṣeṇa pratodena hayottamaḥ / rājā pradocito 'bhīkṣṇaṃ kaikeyīm idam abravīt

sa nun·na i·va tīk·ṣe·ṇa pra·to·de·na ha·yot·ta·maḥ / rā·jā pra·do·ci·to 'bhīk·ṣṇaṃ kai·ke·yīm i·dam ab·ra·vīt

dharmabandhena baddho 'smi naṣṭā ca mama cetanā / jyeṣṭhaṃ putraṃ priyaṃ rāmaṃ draṣṭum icchāmi dhārmikam

dhar·ma·ban·dhe·na bad·dho 'smi naṣ·ṭā ca ma·ma ce·ta·nā / jyeṣ·ṭhaṃ put·raṃ pri·yaṃ rā·maṃ draṣ·ṭum ic·chā·mi dhār·mi·kam

iti rājño vacaḥ śrutvā kaikeyī tadanantaram / svayam evābravīt sūtaṃ gaccha tvaṃ rāmam ānaya

i·ti rāj·ño va·caḥ śrut·vā kai·ke·yī ta·da·nan·ta·ram / sva·yam e·vāb·ra·vīt sū·taṃ gac·cha tvaṃ rā·mam ā·na·ya

tataḥ sa rājā taṃ sūtaṃ sannaharṣaḥ sutaṃ prati / śokāraktekṣaṇaḥ śrīmān udvīkṣyovāca dhārmikaḥ

ta·taḥ sa rā·jā taṃ sū·taṃ san·na·har·ṣaḥ su·taṃ pra·ti / śo·kā·rak·tek·ṣa·ṇaḥ śrī·mān ud·vīk·ṣyo·vā·ca dhār·mi·kaḥ

sumantraḥ karuṇaṃ śrutvā dṛṣṭvā dīnaṃ ca pārthivam / pragṛhītāñjaliḥ kiṃ cit tasmād deśād apākraman

su·man·traḥ ka·ru·ṇaṃ śrut·vā dṛṣ·ṭvā dī·naṃ ca pār·thi·vam / pra·gṛ·hī·tāñ·ja·liḥ kiṃ cit tas·mād de·śād a·pāk·ra·man

yadā vaktuṃ svayaṃ dainyān na śaśāka mahīpatiḥ / tadā sumantraṃ mantrajñā kaikeyī pratyuvāca ha

ya·dā vak·tuṃ sva·yaṃ dain·yān na śa·śā·ka ma·hī·pa·tiḥ / ta·dā su·man·traṃ man·traj·ñā kai·ke·yī prat·yu·vā·ca ha

sumantra rāmaṃ drakṣyāmi śīghram ānaya sundaram / sa manyamānaḥ kalyāṇaṃ hṛdayena nananda ca

su·man·tra rā·maṃ drak·ṣyā·mi śīgh·ram ā·na·ya sun·da·ram / sa man·ya·mā·naḥ kal·yā·ṇaṃ hṛ·da·ye·na na·nan·da ca

sumantraś cintayām āsa tvaritaṃ coditas tayā / vyaktaṃ rāmo 'bhiṣekārtham ihāyāsyati dharmavit

su·man·traś cin·ta·yām ā·sa tva·ri·taṃ co·di·tas ta·yā / vyak·taṃ rā·mo 'bhi·ṣe·kār·tham i·hā·yās·ya·ti dhar·ma·vit

iti sūto matiṃ kṛtvā harṣeṇa mahatā punaḥ / nirjagāma mahātejā rāghavasya didṛkṣayā

i·ti sū·to ma·tiṃ kṛt·vā har·ṣe·ṇa ma·ha·tā pu·naḥ / nir·ja·gā·ma ma·hā·te·jā rā·gha·vas·ya di·dṛk·ṣa·yā

tataḥ purastāt sahasā vinirgato mahīpatīn dvāragatān vilokayan / dadarśa paurān vividhān mahādhanān upasthitān dvāram upetya viṣṭhitān

ta·taḥ pu·ras·tāt sa·ha·sā vi·nir·ga·to ma·hī·pa·tīn dvā·ra·ga·tān vi·lo·ka·yan / da·dar·śa pau·rān vi·vi·dhān ma·hā·dha·nān u·pas·thi·tān dvā·ram u·pet·ya viṣ·ṭhi·tān

te tu tāṃ rajanīm uṣya brāhmaṇā vedapāragāḥ / upatasthur upasthānaṃ saharājapurohitāḥ

te tu tāṃ ra·ja·nīm uṣ·ya brāh·ma·ṇā ve·da·pā·ra·gāḥ / u·pa·tas·thur u·pas·thā·naṃ sa·ha·rā·ja·pu·ro·hi·tāḥ

amātyā balamukhyāś ca mukhyā ye nigamasya ca / rāghavasyābhiṣekārthe prīyamāṇās tu saṃgatāḥ

a·māt·yā ba·la·mukh·yāś ca mukh·yā ye ni·ga·mas·ya ca / rā·gha·vas·yā·bhi·ṣe·kār·the prī·ya·mā·ṇās tu saṃ·ga·tāḥ

udite vimale sūrye puṣye cābhyāgate 'hani / abhiṣekāya rāmasya dvijendrair upakalpitam

u·di·te vi·ma·le sūr·ye puṣ·ye cābh·yā·ga·te 'ha·ni / a·bhi·ṣe·kā·ya rā·mas·ya dvi·jen·drair u·pa·kal·pi·tam

kāñcanā jalakumbhāś ca bhadrapīṭhaṃ svalaṃkṛtam / rāmaś ca samyagāstīrṇo bhāsvarā vyāghracarmaṇā

kāñ·ca·nā ja·la·kum·bhāś ca bhad·ra·pī·ṭhaṃ sva·laṃ·kṛ·tam / rā·maś ca sam·ya·gās·tīr·ṇo bhās·va·rā vyāgh·ra·car·ma·ṇā

gaṅgāyamunayoḥ puṇyāt saṃgamād āhṛtaṃ jalam / yāś cānyāḥ saritaḥ puṇyā hradāḥ kūpāḥ sarāṃsi ca

gaṅ·gā·ya·mu·na·yoḥ puṇ·yāt saṃ·ga·mād ā·hṛ·taṃ ja·lam / yāś cān·yāḥ sa·ri·taḥ puṇ·yā hra·dāḥ kū·pāḥ sa·rāṃ·si ca

prāgvāhāś cordhvavāhāś ca tiryagvāhāḥ samāhitāḥ / tābhyaś caivāhṛtaṃ toyaṃ samudrebhyaś ca sarvaśaḥ

prāg·vā·hāś cor·dhva·vā·hāś ca tir·yag·vā·hāḥ sa·mā·hi·tāḥ / tābh·yaś cai·vā·hṛ·taṃ to·yaṃ sa·mud·rebh·yaś ca sar·va·śaḥ

kṣaudraṃ dadhi ghṛtaṃ lājā darbhāḥ sumanasaḥ payaḥ / salājāḥ kṣīribhiś channā ghaṭāḥ kāñcanarājatāḥ / padmotpalayutā bhānti pūrṇāḥ paramavāriṇā

kṣaud·raṃ da·dhi ghṛ·taṃ lā·jā dar·bhāḥ su·ma·na·saḥ pa·yaḥ / sa·lā·jāḥ kṣī·ri·bhiś chan·nā gha·ṭāḥ kāñ·ca·na·rā·ja·tāḥ / pad·mot·pa·la·yu·tā bhān·ti pūr·ṇāḥ pa·ra·ma·vā·ri·ṇā

candrāṃśuvikacaprakhyaṃ pāṇḍuraṃ ratnabhūṣitam / sajjaṃ tiṣṭhati rāmasya vālavyajanam uttamam

can·drāṃ·śu·vi·ka·cap·rakh·yaṃ pāṇ·ḍu·raṃ rat·na·bhū·ṣi·tam / saj·jaṃ tiṣ·ṭha·ti rā·mas·ya vā·lav·ya·ja·nam ut·ta·mam

candramaṇḍalasaṃkāśam ātapatraṃ ca pāṇḍuram / sajjaṃ dyutikaraṃ śrīmad abhiṣekapuraskṛtam

can·dra·maṇ·ḍa·la·saṃ·kā·śam ā·ta·pat·raṃ ca pāṇ·ḍu·ram / saj·jaṃ dyu·ti·ka·raṃ śrī·mad a·bhi·ṣe·ka·pu·ras·kṛ·tam

pāṇḍuraś ca vṛṣaḥ sajjaḥ pāṇḍurāśvaś ca susthitaḥ / prasrutaś ca gajaḥ śrīmān aupavāhyaḥ pratīkṣate

pāṇ·ḍu·raś ca vṛ·ṣaḥ saj·jaḥ pāṇ·ḍu·rāś·vaś ca sus·thi·taḥ / pras·ru·taś ca ga·jaḥ śrī·mān au·pa·vāh·yaḥ pra·tīk·ṣa·te

aṣṭau kanyāś ca maṅgalyāḥ sarvābharaṇabhūṣitāḥ / vāditrāṇi ca sarvāṇi bandinaś ca tathāpare

aṣ·ṭau kan·yāś ca maṅ·gal·yāḥ sar·vā·bha·ra·ṇa·bhū·ṣi·tāḥ / vā·dit·rā·ṇi ca sar·vā·ṇi ban·di·naś ca ta·thā·pa·re

ikṣvākūṇāṃ yathā rājye saṃbhriyetābhiṣecanam / tathā jātīyām ādāya rājaputrābhiṣecanam

ik·ṣvā·kū·ṇāṃ ya·thā rāj·ye saṃbh·ri·ye·tā·bhi·ṣe·ca·nam / ta·thā jā·tī·yām ā·dā·ya rā·ja·put·rā·bhi·ṣe·ca·nam

te rājavacanāt tatra samavetā mahīpatim / apaśyanto 'bruvan ko nu rājño naḥ prativedayet

te rā·ja·va·ca·nāt tat·ra sa·ma·ve·tā ma·hī·pa·tim / a·paś·yan·to 'bru·van ko nu rāj·ño naḥ pra·ti·ve·da·yet

na paśyāmaś ca rājānam uditaś ca divākaraḥ / yauvarājyābhiṣekaś ca sajjo rāmasya dhīmataḥ

na paś·yā·maś ca rā·jā·nam u·di·taś ca di·vā·ka·raḥ / yau·va·rāj·yā·bhi·ṣe·kaś ca saj·jo rā·mas·ya dhī·ma·taḥ

iti teṣu bruvāṇeṣu sārvabhaumān mahīpatīn / abravīt tān idaṃ sarvān sumantro rājasatkṛtaḥ

i·ti te·ṣu bru·vā·ṇe·ṣu sār·va·bhau·mān ma·hī·pa·tīn / ab·ra·vīt tān i·daṃ sar·vān su·man·tro rā·ja·sat·kṛ·taḥ

ayaṃ pṛcchāmi vacanāt sukham āyuṣmatām aham / rājñaḥ saṃpratibuddhasya yac cāgamanakāraṇam

a·yaṃ pṛc·chā·mi va·ca·nāt su·kham ā·yuṣ·ma·tām a·ham / rāj·ñaḥ saṃp·ra·ti·bud·dhas·ya yac cā·ga·ma·na·kā·ra·ṇam

ity uktvāntaḥpuradvāram ājagāma purāṇavit / āśīrbhir guṇayuktābhir abhituṣṭāva rāghavam

ity uk·tvān·taḥ·pu·rad·vā·ram ā·ja·gā·ma pu·rā·ṇa·vit / ā·śīr·bhir gu·ṇa·yuk·tā·bhir a·bhi·tuṣ·ṭā·va rā·gha·vam

gatā bhagavatī rātrirahaḥ śivam upasthitam / budhyasva nṛpaśārdūla kuru kāryam anantaram

ga·tā bha·ga·va·tī rāt·ri·ra·haḥ śi·vam u·pas·thi·tam / budh·yas·va nṛ·pa·śār·dū·la ku·ru kār·yam a·nan·ta·ram

brāhmaṇā balamukhyāś ca naigamāś cāgatā nṛpa / darśanaṃ pratikāṅkṣante pratibudhyasva rāghava

brāh·ma·ṇā ba·la·mukh·yāś ca nai·ga·māś cā·ga·tā nṛ·pa / dar·śa·naṃ pra·ti·kāṅ·kṣan·te pra·ti·budh·yas·va rā·gha·va

stuvantaṃ taṃ tadā sūtaṃ sumantraṃ mantrakovidam / pratibudhya tato rājā idaṃ vacanam abravīt

stu·van·taṃ taṃ ta·dā sū·taṃ su·man·traṃ man·tra·ko·vi·dam / pra·ti·budh·ya ta·to rā·jā i·daṃ va·ca·nam ab·ra·vīt

na caiva saṃprasuto 'ham ānayed āśu rāghavam / iti rājā daśarathaḥ sūtaṃ tatrānvaśāt punaḥ

na cai·va saṃp·ra·su·to 'ham ā·na·yed ā·śu rā·gha·vam / i·ti rā·jā da·śa·ra·thaḥ sū·taṃ tat·rān·va·śāt pu·naḥ

sa rājavacanaṃ śrutvā śirasā pratipūjya tam / nirjagāma nṛpāvāsān manyamānaḥ priyaṃ mahat

sa rā·ja·va·ca·naṃ śrut·vā śi·ra·sā pra·ti·pūj·ya tam / nir·ja·gā·ma nṛ·pā·vā·sān man·ya·mā·naḥ pri·yaṃ ma·hat

prapanno rājamārgaṃ ca patākā dhvajaśobhitam / sa sūtas tatra śuśrāva rāmādhikaraṇāḥ kathāḥ

pra·pan·no rā·ja·mār·gaṃ ca pa·tā·kā dhva·ja·śo·bhi·tam / sa sū·tas tat·ra śuś·rā·va rā·mā·dhi·ka·ra·ṇāḥ ka·thāḥ

tato dadarśa ruciraṃ kailāsasadṛśaprabham / rāmaveśma sumantras tu śakraveśmasamaprabham

ta·to da·dar·śa ru·ci·raṃ kai·lā·sa·sa·dṛ·śap·ra·bham / rā·ma·veś·ma su·man·tras tu śak·ra·veś·ma·sa·map·ra·bham

mahākapāṭapihitaṃ vitardiśataśobhitam / kāñcanapratimaikāgraṃ maṇividrumatoraṇam

ma·hā·ka·pā·ṭa·pi·hi·taṃ vi·tar·di·śa·ta·śo·bhi·tam / kāñ·ca·nap·ra·ti·mai·kāg·raṃ ma·ṇi·vid·ru·ma·to·ra·ṇam

śāradābhraghanaprakhyaṃ dīptaṃ meruguhopamam / dāmabhir varamālyānāṃ sumahadbhir alaṃkṛtam

śā·ra·dābh·ra·gha·nap·rakh·yaṃ dīp·taṃ me·ru·gu·ho·pa·mam / dā·ma·bhir va·ra·māl·yā·nāṃ su·ma·had·bhir a·laṃ·kṛ·tam

sa vājiyuktena rathena sārathir narākulaṃ rājakulaṃ vilokayan / tataḥ samāsādya mahādhanaṃ mahat prahṛṣṭaromā sa babhūva sārathiḥ

sa vā·ji·yuk·te·na ra·the·na sā·ra·thir na·rā·ku·laṃ rā·ja·ku·laṃ vi·lo·ka·yan / ta·taḥ sa·mā·sād·ya ma·hā·dha·naṃ ma·hat pra·hṛṣ·ṭa·ro·mā sa ba·bhū·va sā·ra·thiḥ

tad adrikūṭācalameghasaṃnibhaṃ mahāvimānottamaveśmasaṃghavat / avāryamāṇaḥ praviveśa sārathiḥ prabhūtaratnaṃ makaro yathārṇavam

tad ad·ri·kū·ṭā·ca·la·me·gha·saṃ·ni·bhaṃ ma·hā·vi·mā·not·ta·ma·veś·ma·saṃ·gha·vat / a·vār·ya·mā·ṇaḥ pra·vi·ve·śa sā·ra·thiḥ pra·bhū·ta·rat·naṃ ma·ka·ro ya·thār·ṇa·vam

sa tad antaḥpuradvāraṃ samatītya janākulam / praviviktāṃ tataḥ kakṣyām āsasāda purāṇavit

sa tad an·taḥ·pu·rad·vā·raṃ sa·ma·tīt·ya ja·nā·ku·lam / pra·vi·vik·tāṃ ta·taḥ kak·ṣyām ā·sa·sā·da pu·rā·ṇa·vit

prāsakārmukabibhradbhir yuvabhir mṛṣṭakuṇḍalaiḥ / apramādibhir ekāgraiḥ svanuraktair adhiṣṭhitām

prā·sa·kār·mu·ka·bibh·rad·bhir yu·va·bhir mṛṣ·ṭa·kuṇ·ḍa·laiḥ / ap·ra·mā·di·bhir e·kāg·raiḥ sva·nu·rak·tair a·dhiṣ·ṭhi·tām

tatra kāṣāyiṇo vṛddhān vetrapāṇīn svalaṃkṛtān / dadarśa viṣṭhitān dvāri stryadhyakṣān susamāhitān

tat·ra kā·ṣā·yi·ṇo vṛd·dhān vet·ra·pā·ṇīn sva·laṃ·kṛ·tān / da·dar·śa viṣ·ṭhi·tān dvā·ri stryadh·yak·ṣān su·sa·mā·hi·tān

te samīkṣya samāyāntaṃ rāmapriyacikīrṣavaḥ / sahabhāryāya rāmāya kṣipram evācacakṣire

te sa·mīk·ṣya sa·mā·yān·taṃ rā·map·ri·ya·ci·kīr·ṣa·vaḥ / sa·ha·bhār·yā·ya rā·mā·ya kṣip·ram e·vā·ca·cak·ṣi·re

prativeditam ājñāya sūtam abhyantaraṃ pituḥ / tatraivānāyayām āsa rāghavaḥ priyakāmyayā

pra·ti·ve·di·tam āj·ñā·ya sū·tam abh·yan·ta·raṃ pi·tuḥ / tat·rai·vā·nā·ya·yām ā·sa rā·gha·vaḥ pri·ya·kām·ya·yā

taṃ vaiśravaṇasaṃkāśam upaviṣṭaṃ svalaṃkṛtam / dādarśa sūtaḥ paryaṅke sauvaṇo sottaracchade

taṃ vaiś·ra·va·ṇa·saṃ·kā·śam u·pa·viṣ·ṭaṃ sva·laṃ·kṛ·tam / dā·dar·śa sū·taḥ par·yaṅ·ke sau·va·ṇo sot·ta·rac·cha·de

varāharudhirābheṇa śucinā ca sugandhinā / anuliptaṃ parārdhyena candanena paraṃtapam

va·rā·ha·ru·dhi·rā·bhe·ṇa śu·ci·nā ca su·gan·dhi·nā / a·nu·lip·taṃ pa·rār·dhye·na can·da·ne·na pa·raṃ·ta·pam

sthitayā pārśvataś cāpi vālavyajanahastayā / upetaṃ sītayā bhūyaś citrayā śaśinaṃ yathā

sthi·ta·yā pār·śva·taś cā·pi vā·lav·ya·ja·na·has·ta·yā / u·pe·taṃ sī·ta·yā bhū·yaś cit·ra·yā śa·śi·naṃ ya·thā

taṃ tapantam ivādityam upapannaṃ svatejasā / vavande varadaṃ bandī niyamajño vinītavat

taṃ ta·pan·tam i·vā·dit·yam u·pa·pan·naṃ sva·te·ja·sā / va·van·de va·ra·daṃ ban·dī ni·ya·maj·ño vi·nī·ta·vat

prāñjalis tu sukhaṃ pṛṣṭvā vihāraśayanāsane / rājaputram uvācedaṃ sumantro rājasatkṛtaḥ

prāñ·ja·lis tu su·khaṃ pṛṣ·ṭvā vi·hā·ra·śa·ya·nā·sa·ne / rā·ja·put·ram u·vā·ce·daṃ su·man·tro rā·ja·sat·kṛ·taḥ

kausalyā suprabhā deva pitā tvaṃ draṣṭum icchati / mahiṣyā saha kaikeyyā gamyatāṃ tatra māciram

kau·sal·yā sup·ra·bhā de·va pi·tā tvaṃ draṣ·ṭum ic·cha·ti / ma·hiṣ·yā sa·ha kai·key·yā gam·ya·tāṃ tat·ra mā·ci·ram

evam uktas tu saṃhṛṣṭo narasiṃho mahādyutiḥ / tataḥ saṃmānayām āsa sītām idam uvāca ha

e·vam uk·tas tu saṃ·hṛṣ·ṭo na·ra·siṃ·ho ma·hād·yu·tiḥ / ta·taḥ saṃ·mā·na·yām ā·sa sī·tām i·dam u·vā·ca ha

devi devaś ca devī ca samāgamya madantare / mantreyete dhruvaṃ kiṃ cid abhiṣecanasaṃhitam

de·vi de·vaś ca de·vī ca sa·mā·gam·ya ma·dan·ta·re / man·tre·ye·te dhru·vaṃ kiṃ cid a·bhi·ṣe·ca·na·saṃ·hi·tam

lakṣayitvā hy abhiprāyaṃ priyakāmā sudakṣiṇā / saṃcodayati rājānaṃ madarthaṃ madirekṣaṇā

lak·ṣa·yit·vā hy a·bhip·rā·yaṃ pri·ya·kā·mā su·dak·ṣi·ṇā / saṃ·co·da·ya·ti rā·jā·naṃ ma·dar·thaṃ ma·di·rek·ṣa·ṇā

yādṛśī pariṣat tatra tādṛśo dūta āgataḥ / dhruvam adyaiva māṃ rājā yauvarājye 'bhiṣekṣyati

yā·dṛ·śī pa·ri·ṣat tat·ra tā·dṛ·śo dū·ta ā·ga·taḥ / dhru·vam ad·yai·va māṃ rā·jā yau·va·rāj·ye 'bhi·ṣek·ṣya·ti

hanta śīghram ito gatvā drakṣyāmi ca mahīpatiḥ / saha tvaṃ parivāreṇa sukham āssva ramasya ca

han·ta śīgh·ram i·to gat·vā drak·ṣyā·mi ca ma·hī·pa·tiḥ / sa·ha tvaṃ pa·ri·vā·re·ṇa su·kham ās·sva ra·mas·ya ca

patisaṃmānitā sītā bhartāram asitekṣaṇā / ādvāram anuvavrāja maṅgalāny abhidadhyuṣī

pa·ti·saṃ·mā·ni·tā sī·tā bhar·tā·ram a·si·tek·ṣa·ṇā / ād·vā·ram a·nu·vav·rā·ja maṅ·ga·lāny a·bhi·dadh·yu·ṣī

sa sarvān arthino dṛṣṭvā sametya pratinandya ca / tataḥ pāvakasaṃkāśam āruroha rathottamam

sa sar·vān ar·thi·no dṛṣ·ṭvā sa·met·ya pra·ti·nan·dya ca / ta·taḥ pā·va·ka·saṃ·kā·śam ā·ru·ro·ha ra·thot·ta·mam

muṣṇantam iva cakṣūṃṣi prabhayā hemavarcasaṃ / kareṇuśiśukalpaiś ca yuktaṃ paramavājibhiḥ

muṣ·ṇan·tam i·va cak·ṣūṃ·ṣi pra·bha·yā he·ma·var·ca·saṃ / ka·re·ṇu·śi·śu·kal·paiś ca yuk·taṃ pa·ra·ma·vā·ji·bhiḥ

hariyuktaṃ sahasrākṣo ratham indra ivāśugam / prayayau tūrṇam āsthāya rāghavo jvalitaḥ śriyā

ha·ri·yuk·taṃ sa·has·rāk·ṣo ra·tham in·dra i·vā·śu·gam / pra·ya·yau tūr·ṇam ās·thā·ya rā·gha·vo jva·li·taḥ śri·yā

sa parjanya ivākāśe svanavān abhinādayan / niketān niryayau śrīmān mahābhrād iva candramāḥ

sa par·jan·ya i·vā·kā·śe sva·na·vān a·bhi·nā·da·yan / ni·ke·tān nir·ya·yau śrī·mān ma·hābh·rād i·va can·dra·māḥ

chatracāmarapāṇis tu lakṣmaṇo rāghavānujaḥ / jugopa bhrātaraṃ bhrātā ratham āsthāya pṛṣṭhataḥ

chat·ra·cā·ma·ra·pā·ṇis tu lak·ṣma·ṇo rā·gha·vā·nu·jaḥ / ju·go·pa bhrā·ta·raṃ bhrā·tā ra·tham ās·thā·ya pṛṣ·ṭha·taḥ

tato halahalāśabdas tumulaḥ samajāyata / tasya niṣkramamāṇasya janaughasya samantataḥ

ta·to ha·la·ha·lā·śab·das tu·mu·laḥ sa·ma·jā·ya·ta / tas·ya niṣ·kra·ma·mā·ṇas·ya ja·nau·ghas·ya sa·man·ta·taḥ

sa rāghavas tatra kathāpralāpaṃ śuśrāva lokasya samāgatasya / ātmādhikārā vividhāś ca vācaḥ prahṛṣṭarūpasya pure janasya

sa rā·gha·vas tat·ra ka·thāp·ra·lā·paṃ śuś·rā·va lo·kas·ya sa·mā·ga·tas·ya / āt·mā·dhi·kā·rā vi·vi·dhāś ca vā·caḥ pra·hṛṣ·ṭa·rū·pas·ya pu·re ja·nas·ya

eṣa śriyaṃ gacchati rāghavo 'dya rājaprasādād vipulāṃ gamiṣyan / ete vayaṃ sarvasamṛddhakāmā yeṣām ayaṃ no bhavitā praśāstā / lābho janasyāsya yad eṣa sarvaṃ prapatsyate rāṣṭram idaṃ cirāya

e·ṣa śri·yaṃ gac·cha·ti rā·gha·vo 'dya rā·jap·ra·sā·dād vi·pu·lāṃ ga·miṣ·yan / e·te va·yaṃ sar·va·sa·mṛd·dha·kā·mā ye·ṣām a·yaṃ no bha·vi·tā pra·śās·tā / lā·bho ja·nas·yās·ya yad e·ṣa sar·vaṃ pra·pat·sya·te rāṣ·ṭram i·daṃ ci·rā·ya

sa ghoṣavadbhiś ca hayaiḥ sanāgaiḥ puraḥsaraiḥ svastikasūtamāgadhaiḥ / mahīyamānaḥ pravaraiś ca vādakair abhiṣṭuto vaiśravaṇo yathā yayau

sa gho·ṣa·vad·bhiś ca ha·yaiḥ sa·nā·gaiḥ pu·raḥ·sa·raiḥ svas·ti·ka·sū·ta·mā·ga·dhaiḥ / ma·hī·ya·mā·naḥ pra·va·raiś ca vā·da·kair a·bhiṣ·ṭu·to vaiś·ra·va·ṇo ya·thā ya·yau

kareṇumātaṅgarathāśvasaṃkulaṃ mahājanaughaiḥ paripūrṇacatvaram / prabhūtaratnaṃ bahupaṇyasaṃcayaṃ dadarśa rāmo ruciraṃ mahāpatham

ka·re·ṇu·mā·taṅ·ga·ra·thāś·va·saṃ·ku·laṃ ma·hā·ja·nau·ghaiḥ pa·ri·pūr·ṇa·cat·va·ram / pra·bhū·ta·rat·naṃ ba·hu·paṇ·ya·saṃ·ca·yaṃ da·dar·śa rā·mo ru·ci·raṃ ma·hā·pa·tham

sa rāmo ratham āsthāya saṃprahṛṣṭasuhṛjjanaḥ / apaśyan nagaraṃ śrīmān nānājanasamākulam

sa rā·mo ra·tham ās·thā·ya saṃp·ra·hṛṣ·ṭa·su·hṛj·ja·naḥ / a·paś·yan na·ga·raṃ śrī·mān nā·nā·ja·na·sa·mā·ku·lam

sa gṛhair abhrasaṃkāśaiḥ pāṇḍurair upaśobhitam / rājamārgaṃ yayau rāmo madhyenāgarudhūpitam

sa gṛ·hair abh·ra·saṃ·kā·śaiḥ pāṇ·ḍu·rair u·pa·śo·bhi·tam / rā·ja·mār·gaṃ ya·yau rā·mo madh·ye·nā·ga·ru·dhū·pi·tam

śobhamānam asaṃbādhaṃ taṃ rājapatham uttamam / saṃvṛtaṃ vividhaiḥ paṇyair bhakṣyair uccāvacair api

śo·bha·mā·nam a·saṃ·bā·dhaṃ taṃ rā·ja·pa·tham ut·ta·mam / saṃ·vṛ·taṃ vi·vi·dhaiḥ paṇ·yair bhak·ṣyair uc·cā·va·cair a·pi

āśīrvādān bahūñ śṛṇvan suhṛdbhiḥ samudīritān / yathārhaṃ cāpi saṃpūjya sarvān eva narān yayau

ā·śīr·vā·dān ba·hūñ śṛṇ·van su·hṛd·bhiḥ sa·mu·dī·ri·tān / ya·thār·haṃ cā·pi saṃ·pūj·ya sar·vān e·va na·rān ya·yau

pitāmahair ācaritaṃ tathaiva prapitāmahaiḥ / adyopādāya taṃ mārgam abhiṣikto 'nupālaya

pi·tā·ma·hair ā·ca·ri·taṃ ta·thai·va pra·pi·tā·ma·haiḥ / ad·yo·pā·dā·ya taṃ mār·gam a·bhi·ṣik·to 'nu·pā·la·ya

yathā sma lālitāḥ pitrā yathā pūrvaiḥ pitāmahaiḥ / tataḥ sukhataraṃ sarve rāme vatsyāma rājani

ya·thā sma lā·li·tāḥ pit·rā ya·thā pūr·vaiḥ pi·tā·ma·haiḥ / ta·taḥ su·kha·ta·raṃ sar·ve rā·me vat·syā·ma rā·ja·ni

alam adya hi bhuktena paramārthair alaṃ ca naḥ / yathā paśyāma niryāntaṃ rāmaṃ rājye pratiṣṭhitam

a·lam ad·ya hi bhuk·te·na pa·ra·mār·thair a·laṃ ca naḥ / ya·thā paś·yā·ma nir·yān·taṃ rā·maṃ rāj·ye pra·tiṣ·ṭhi·tam

ato hi na priyataraṃ nānyat kiṃ cid bhaviṣyati / yathābhiṣeko rāmasya rājyenāmitatejasaḥ

a·to hi na pri·ya·ta·raṃ nān·yat kiṃ cid bha·viṣ·ya·ti / ya·thā·bhi·ṣe·ko rā·mas·ya rāj·ye·nā·mi·ta·te·ja·saḥ

etāś cānyāś ca suhṛdām udāsīnaḥ kathāḥ śubhāḥ / ātmasaṃpūjanīḥ śṛṇvan yayau rāmo mahāpatham

e·tāś cān·yāś ca su·hṛ·dām u·dā·sī·naḥ ka·thāḥ śu·bhāḥ / āt·ma·saṃ·pū·ja·nīḥ śṛṇ·van ya·yau rā·mo ma·hā·pa·tham

na hi tasmān manaḥ kaś cic cakṣuṣī vā narottamāt / naraḥ śaknoty apākraṣṭum atikrānte 'pi rāghave

na hi tas·mān ma·naḥ kaś cic cak·ṣu·ṣī vā na·rot·ta·māt / na·raḥ śak·noty a·pāk·raṣ·ṭum a·tik·rān·te 'pi rā·gha·ve

sarveṣāṃ sa hi dharmātmā varṇānāṃ kurute dayām / caturṇāṃ hi vayaḥsthānāṃ tena te tam anuvratāḥ

sar·ve·ṣāṃ sa hi dhar·māt·mā var·ṇā·nāṃ ku·ru·te da·yām / ca·tur·ṇāṃ hi va·yaḥs·thā·nāṃ te·na te tam a·nuv·ra·tāḥ

sa rājakulam āsādya mahendrabhavanopamam / rājaputraḥ pitur veśma praviveśa śriyā jvalan

sa rā·ja·ku·lam ā·sād·ya ma·hen·dra·bha·va·no·pa·mam / rā·ja·put·raḥ pi·tur veś·ma pra·vi·ve·śa śri·yā jva·lan

sa sarvāḥ samatikramya kakṣyā daśarathātmajaḥ / saṃnivartya janaṃ sarvaṃ śuddhāntaḥpuram abhyagāt

sa sar·vāḥ sa·ma·tik·ram·ya kak·ṣyā da·śa·ra·thāt·ma·jaḥ / saṃ·ni·var·tya ja·naṃ sar·vaṃ śud·dhān·taḥ·pu·ram abh·ya·gāt

tataḥ praviṣṭe pitur antikaṃ tadā janaḥ sa sarvo mudito nṛpātmaje / pratīkṣate tasya punaḥ sma nirgamaṃ yathodayaṃ candramasaḥ saritpatiḥ

ta·taḥ pra·viṣ·ṭe pi·tur an·ti·kaṃ ta·dā ja·naḥ sa sar·vo mu·di·to nṛ·pāt·ma·je / pra·tīk·ṣa·te tas·ya pu·naḥ sma nir·ga·maṃ ya·tho·da·yaṃ can·dra·ma·saḥ sa·rit·pa·tiḥ

sa dadarśāsane rāmo niṣaṇṇaṃ pitaraṃ śubhe / kaikeyīsahitaṃ dīnaṃ mukhena pariśuṣyatā

sa da·dar·śā·sa·ne rā·mo ni·ṣaṇ·ṇaṃ pi·ta·raṃ śu·bhe / kai·ke·yī·sa·hi·taṃ dī·naṃ mu·khe·na pa·ri·śuṣ·ya·tā

sa pituś caraṇau pūrvam abhivādya vinītavat / tato vavande caraṇau kaikeyyāḥ susamāhitaḥ

sa pi·tuś ca·ra·ṇau pūr·vam a·bhi·vād·ya vi·nī·ta·vat / ta·to va·van·de ca·ra·ṇau kai·key·yāḥ su·sa·mā·hi·taḥ

rāmety uktvā ca vacanaṃ vāṣpaparyākulekṣaṇaḥ / śaśāka nṛpatir dīno nekṣituṃ nābhibhāṣitum

rā·mety uk·tvā ca va·ca·naṃ vāṣ·pa·par·yā·ku·lek·ṣa·ṇaḥ / śa·śā·ka nṛ·pa·tir dī·no nek·ṣi·tuṃ nā·bhi·bhā·ṣi·tum

tad apūrvaṃ narapater dṛṣṭvā rūpaṃ bhayāvaham / rāmo 'pi bhayam āpannaḥ padā spṛṣṭveva pannagam

tad a·pūr·vaṃ na·ra·pa·ter dṛṣ·ṭvā rū·paṃ bha·yā·va·ham / rā·mo 'pi bha·yam ā·pan·naḥ pa·dā spṛṣ·ṭve·va pan·na·gam

indriyair aprahṛṣṭais taṃ śokasaṃtāpakarśitam / niḥśvasantaṃ mahārājaṃ vyathitākulacetasaṃ

in·dri·yair ap·ra·hṛṣ·ṭais taṃ śo·ka·saṃ·tā·pa·kar·śi·tam / niḥś·va·san·taṃ ma·hā·rā·jaṃ vya·thi·tā·ku·la·ce·ta·saṃ

ūrmi mālinam akṣobhyaṃ kṣubhyantam iva sāgaram / upaplutam ivādityam uktānṛtam ṛṣiṃ yathā

ūr·mi mā·li·nam ak·ṣobh·yaṃ kṣubh·yan·tam i·va sā·ga·ram / u·pap·lu·tam i·vā·dit·yam uk·tā·nṛ·tam ṛ·ṣiṃ ya·thā

acintyakalpaṃ hi pitus taṃ śokam upadhārayan / babhūva saṃrabdhataraḥ samudra iva parvaṇi

a·cin·tya·kal·paṃ hi pi·tus taṃ śo·kam u·pa·dhā·ra·yan / ba·bhū·va saṃ·rab·dha·ta·raḥ sa·mud·ra i·va par·va·ṇi

cintayām āsa ca tadā rāmaḥ pitṛhite rataḥ / kiṃsvid adyaiva nṛpatir na māṃ pratyabhinandati

cin·ta·yām ā·sa ca ta·dā rā·maḥ pi·tṛ·hi·te ra·taḥ / kiṃs·vid ad·yai·va nṛ·pa·tir na māṃ prat·ya·bhi·nan·da·ti

anyadā māṃ pitā dṛṣṭvā kupito 'pi prasīdati / tasya mām adya saṃprekṣya kimāyāsaḥ pravartate

an·ya·dā māṃ pi·tā dṛṣ·ṭvā ku·pi·to 'pi pra·sī·da·ti / tas·ya mām ad·ya saṃp·rek·ṣya ki·mā·yā·saḥ pra·var·ta·te

sa dīna iva śokārto viṣaṇṇavadanadyutiḥ / kaikeyīm abhivādyaiva rāmo vacanam abravīt

sa dī·na i·va śo·kār·to vi·ṣaṇ·ṇa·va·da·nad·yu·tiḥ / kai·ke·yīm a·bhi·vād·yai·va rā·mo va·ca·nam ab·ra·vīt

kaccin mayā nāparāddham ajñānād yena me pitā / kupitas tan mamācakṣva tvaṃ caivainaṃ prasādaya

kac·cin ma·yā nā·pa·rād·dham aj·ñā·nād ye·na me pi·tā / ku·pi·tas tan ma·mā·cak·ṣva tvaṃ cai·vai·naṃ pra·sā·da·ya

vivarṇavadano dīno na hi mām abhibhāṣate / śārīro mānaso vāpi kaccid enaṃ na bādhate / saṃtāpo vābhitāpo vā durlabhaṃ hi sadā sukham

vi·var·ṇa·va·da·no dī·no na hi mām a·bhi·bhā·ṣa·te / śā·rī·ro mā·na·so vā·pi kac·cid e·naṃ na bā·dha·te / saṃ·tā·po vā·bhi·tā·po vā dur·la·bhaṃ hi sa·dā su·kham

kaccin na kiṃ cid bharate kumāre priyadarśane / śatrughne vā mahāsattve mātṝṇāṃ vā mamāśubham

kac·cin na kiṃ cid bha·ra·te ku·mā·re pri·ya·dar·śa·ne / śat·rugh·ne vā ma·hā·sat·tve mā·tṝ·ṇāṃ vā ma·mā·śu·bham

atoṣayan mahārājam akurvan vā pitur vacaḥ / muhūrtam api neccheyaṃ jīvituṃ kupite nṛpe

a·to·ṣa·yan ma·hā·rā·jam a·kur·van vā pi·tur va·caḥ / mu·hūr·tam a·pi nec·che·yaṃ jī·vi·tuṃ ku·pi·te nṛ·pe

yatomūlaṃ naraḥ paśyet prādurbhāvam ihātmanaḥ / kathaṃ tasmin na varteta pratyakṣe sati daivate

ya·to·mū·laṃ na·raḥ paś·yet prā·dur·bhā·vam i·hāt·ma·naḥ / ka·thaṃ tas·min na var·te·ta prat·yak·ṣe sa·ti dai·va·te

kaccit te paruṣaṃ kiṃ cid abhimānāt pitā mama / ukto bhavatyā kopena yatrāsya lulitaṃ manaḥ

kac·cit te pa·ru·ṣaṃ kiṃ cid a·bhi·mā·nāt pi·tā ma·ma / uk·to bha·vat·yā ko·pe·na yat·rās·ya lu·li·taṃ ma·naḥ

etad ācakṣva me devi tattvena paripṛcchataḥ / kiṃnimittam apūrvo 'yaṃ vikāro manujādhipe

e·tad ā·cak·ṣva me de·vi tat·tve·na pa·ri·pṛc·cha·taḥ / kiṃ·ni·mit·tam a·pūr·vo 'yaṃ vi·kā·ro ma·nu·jā·dhi·pe

ahaṃ hi vacanād rājñaḥ pateyam api pāvake / bhakṣayeyaṃ viṣaṃ tīkṣṇaṃ majjeyam api cārṇave / niyukto guruṇā pitrā nṛpeṇa ca hitena ca

a·haṃ hi va·ca·nād rāj·ñaḥ pa·te·yam a·pi pā·va·ke / bhak·ṣa·ye·yaṃ vi·ṣaṃ tīk·ṣṇaṃ maj·je·yam a·pi cār·ṇa·ve / ni·yuk·to gu·ru·ṇā pit·rā nṛ·pe·ṇa ca hi·te·na ca

tad brūhi vacanaṃ devi rājño yad abhikāṅkṣitam / kariṣye pratijāne ca rāmo dvir nābhibhāṣate

tad brū·hi va·ca·naṃ de·vi rāj·ño yad a·bhi·kāṅ·kṣi·tam / ka·riṣ·ye pra·ti·jā·ne ca rā·mo dvir nā·bhi·bhā·ṣa·te

tam ārjavasamāyuktam anāryā satyavādinam / uvāca rāmaṃ kaikeyī vacanaṃ bhṛśadāruṇam

tam ār·ja·va·sa·mā·yuk·tam a·nār·yā sat·ya·vā·di·nam / u·vā·ca rā·maṃ kai·ke·yī va·ca·naṃ bhṛ·śa·dā·ru·ṇam

purā devāsure yuddhe pitrā te mama rāghava / rakṣitena varau dattau saśalyena mahāraṇe

pu·rā de·vā·su·re yud·dhe pit·rā te ma·ma rā·gha·va / rak·ṣi·te·na va·rau dat·tau sa·śal·ye·na ma·hā·ra·ṇe

tatra me yācito rājā bharatasyābhiṣecanam / gamanaṃ daṇḍakāraṇye tava cādyaiva rāghava

tat·ra me yā·ci·to rā·jā bha·ra·tas·yā·bhi·ṣe·ca·nam / ga·ma·naṃ daṇ·ḍa·kā·raṇ·ye ta·va cād·yai·va rā·gha·va

yadi satyapratijñaṃ tvaṃ pitaraṃ kartum icchasi / ātmānaṃ ca narareṣṭha mama vākyam idaṃ śṛṇu

ya·di sat·yap·ra·tij·ñaṃ tvaṃ pi·ta·raṃ kar·tum ic·cha·si / āt·mā·naṃ ca na·ra·reṣ·ṭha ma·ma vāk·yam i·daṃ śṛ·ṇu

sa nideśe pitus tiṣṭha yathā tena pratiśrutam / tvayāraṇyaṃ praveṣṭavyaṃ nava varṣāṇi pañca ca

sa ni·de·śe pi·tus tiṣ·ṭha ya·thā te·na pra·tiś·ru·tam / tva·yā·raṇ·yaṃ pra·veṣ·ṭav·yaṃ na·va var·ṣā·ṇi pañ·ca ca

sapta sapta ca varṣāṇi daṇḍakāraṇyam āśritaḥ / abhiṣekam imaṃ tyaktvā jaṭācīradharo vasa

sap·ta sap·ta ca var·ṣā·ṇi daṇ·ḍa·kā·raṇ·yam āś·ri·taḥ / a·bhi·ṣe·kam i·maṃ tyak·tvā ja·ṭā·cī·ra·dha·ro va·sa

bharataḥ kosalapure praśāstu vasudhām imām / nānāratnasamākīrṇāṃ savājirathakuñjarām

bha·ra·taḥ ko·sa·la·pu·re pra·śās·tu va·su·dhām i·mām / nā·nā·rat·na·sa·mā·kīr·ṇāṃ sa·vā·ji·ra·tha·kuñ·ja·rām

tad apriyam amitraghno vacanaṃ maraṇopamam / śrutvā na vivyathe rāmaḥ kaikeyīṃ cedam abravīt

tad ap·ri·yam a·mit·ragh·no va·ca·naṃ ma·ra·ṇo·pa·mam / śrut·vā na viv·ya·the rā·maḥ kai·ke·yīṃ ce·dam ab·ra·vīt

evam astu gamiṣyāmi vanaṃ vastum ahaṃ tv ataḥ / jaṭācīradharo rājñaḥ pratijñām anupālayan

e·vam as·tu ga·miṣ·yā·mi va·naṃ vas·tum a·haṃ tv a·taḥ / ja·ṭā·cī·ra·dha·ro rāj·ñaḥ pra·tij·ñām a·nu·pā·la·yan

idaṃ tu jñātum icchāmi kimarthaṃ māṃ mahīpatiḥ / nābhinandati durdharṣo yathāpuram ariṃdamaḥ

i·daṃ tu jñā·tum ic·chā·mi ki·mar·thaṃ māṃ ma·hī·pa·tiḥ / nā·bhi·nan·da·ti dur·dhar·ṣo ya·thā·pu·ram a·riṃ·da·maḥ

manyur na ca tvayā kāryo devi brūhi tavāgrataḥ / yāsyāmi bhava suprītā vanaṃ cīrajaṭādharaḥ

man·yur na ca tva·yā kār·yo de·vi brū·hi ta·vāg·ra·taḥ / yās·yā·mi bha·va sup·rī·tā va·naṃ cī·ra·ja·ṭā·dha·raḥ

hitena guruṇā pitrā kṛtajñena nṛpeṇa ca / niyujyamāno viśrabdhaṃ kiṃ na kuryād ahaṃ priyam

hi·te·na gu·ru·ṇā pit·rā kṛ·taj·ñe·na nṛ·pe·ṇa ca / ni·yuj·ya·mā·no viś·rab·dhaṃ kiṃ na kur·yād a·haṃ pri·yam

alīkaṃ mānasaṃ tv ekaṃ hṛdayaṃ dahatīva me / svayaṃ yan nāha māṃ rājā bharatasyābhiṣecanam

a·lī·kaṃ mā·na·saṃ tv e·kaṃ hṛ·da·yaṃ da·ha·tī·va me / sva·yaṃ yan nā·ha māṃ rā·jā bha·ra·tas·yā·bhi·ṣe·ca·nam

ahaṃ hi sītāṃ rājyaṃ ca prāṇān iṣṭān dhanāni ca / hṛṣṭo bhrātre svayaṃ dadyāṃ bharatāyāpracoditaḥ

a·haṃ hi sī·tāṃ rāj·yaṃ ca prā·ṇān iṣ·ṭān dha·nā·ni ca / hṛṣ·ṭo bhrāt·re sva·yaṃ dad·yāṃ bha·ra·tā·yāp·ra·co·di·taḥ

kiṃ punar manujendreṇa svayaṃ pitrā pracoditaḥ / tava ca priyakāmārthaṃ pratijñām anupālayan

kiṃ pu·nar ma·nu·jen·dre·ṇa sva·yaṃ pit·rā pra·co·di·taḥ / ta·va ca pri·ya·kā·mār·thaṃ pra·tij·ñām a·nu·pā·la·yan

tad āśvāsaya hīmaṃ tvaṃ kiṃ nv idaṃ yan mahīpatiḥ / vasudhāsaktanayano mandam aśrūṇi muñcati

tad āś·vā·sa·ya hī·maṃ tvaṃ kiṃ nv i·daṃ yan ma·hī·pa·tiḥ / va·su·dhā·sak·ta·na·ya·no man·dam aś·rū·ṇi muñ·ca·ti

gacchantu caivānayituṃ dūtāḥ śīghrajavair hayaiḥ / bharataṃ mātulakulād adyaiva nṛpaśāsanāt

gac·chan·tu cai·vā·na·yi·tuṃ dū·tāḥ śīgh·ra·ja·vair ha·yaiḥ / bha·ra·taṃ mā·tu·la·ku·lād ad·yai·va nṛ·pa·śā·sa·nāt

daṇḍakāraṇyam eṣo 'ham ito gacchāmi satvaraḥ / avicārya pitur vākyaṃ samāvastuṃ caturdaśa

daṇ·ḍa·kā·raṇ·yam e·ṣo 'ham i·to gac·chā·mi sat·va·raḥ / a·vi·cār·ya pi·tur vāk·yaṃ sa·mā·vas·tuṃ ca·tur·da·śa

sā hṛṣṭā tasya tadvākyaṃ śrutvā rāmasya kaikayī / prasthānaṃ śraddadhānā hi tvarayām āsa rāghavam

sā hṛṣ·ṭā tas·ya tad·vāk·yaṃ śrut·vā rā·mas·ya kai·ka·yī / pras·thā·naṃ śrad·da·dhā·nā hi tva·ra·yām ā·sa rā·gha·vam

evaṃ bhavatu yāsyanti dūtāḥ śīghrajavair hayaiḥ / bharataṃ mātulakulād upāvartayituṃ narāḥ

e·vaṃ bha·va·tu yās·yan·ti dū·tāḥ śīgh·ra·ja·vair ha·yaiḥ / bha·ra·taṃ mā·tu·la·ku·lād u·pā·var·ta·yi·tuṃ na·rāḥ

tava tv ahaṃ kṣamaṃ manye notsukasya vilambanam / rāma tasmād itaḥ śīghraṃ vanaṃ tvaṃ gantum arhasi

ta·va tv a·haṃ kṣa·maṃ man·ye not·su·kas·ya vi·lam·ba·nam / rā·ma tas·mād i·taḥ śīgh·raṃ va·naṃ tvaṃ gan·tum ar·ha·si

vrīḍānvitaḥ svayaṃ yac ca nṛpas tvāṃ nābhibhāṣate / naitat kiṃ cin naraśreṣṭha manyur eṣo 'panīyatām

vrī·ḍān·vi·taḥ sva·yaṃ yac ca nṛ·pas tvāṃ nā·bhi·bhā·ṣa·te / nai·tat kiṃ cin na·raś·reṣ·ṭha man·yur e·ṣo 'pa·nī·ya·tām

yāvat tvaṃ na vanaṃ yātaḥ purād asmād abhitvaran / pitā tāvan na te rāma snāsyate bhokṣyate 'pi vā

yā·vat tvaṃ na va·naṃ yā·taḥ pu·rād as·mād a·bhit·va·ran / pi·tā tā·van na te rā·ma snās·ya·te bhok·ṣya·te 'pi vā

dhik kaṣṭam iti niḥśvasya rājā śokapariplutaḥ / mūrchito nyapatat tasmin paryaṅke hemabhūṣite

dhik kaṣ·ṭam i·ti niḥś·vas·ya rā·jā śo·ka·pa·rip·lu·taḥ / mūr·chi·to nya·pa·tat tas·min par·yaṅ·ke he·ma·bhū·ṣi·te

rāmo 'py utthāpya rājānaṃ kaikeyyābhipracoditaḥ / kaśayevāhato vājī vanaṃ gantuṃ kṛtatvaraḥ

rā·mo 'py ut·thāp·ya rā·jā·naṃ kai·key·yā·bhip·ra·co·di·taḥ / ka·śa·ye·vā·ha·to vā·jī va·naṃ gan·tuṃ kṛ·tat·va·raḥ

tad apriyam anāryāyā vacanaṃ dāruṇodaram / śrutvā gatavyatho rāmaḥ kaikeyīṃ vākyam abravīt

tad ap·ri·yam a·nār·yā·yā va·ca·naṃ dā·ru·ṇo·da·ram / śrut·vā ga·tav·ya·tho rā·maḥ kai·ke·yīṃ vāk·yam ab·ra·vīt

nāham arthaparo devi lokam āvastum utsahe / viddhi mām ṛṣibhis tulyaṃ kevalaṃ dharmam āsthitam

nā·ham ar·tha·pa·ro de·vi lo·kam ā·vas·tum ut·sa·he / vid·dhi mām ṛ·ṣi·bhis tul·yaṃ ke·va·laṃ dhar·mam ās·thi·tam

yad atrabhavataḥ kiṃ cic chakyaṃ kartuṃ priyaṃ mayā / prāṇān api parityajya sarvathā kṛtam eva tat

yad at·ra·bha·va·taḥ kiṃ cic chak·yaṃ kar·tuṃ pri·yaṃ ma·yā / prā·ṇān a·pi pa·rit·yaj·ya sar·va·thā kṛ·tam e·va tat

na hy ato dharmacaraṇaṃ kiṃ cid asti mahattaram / yathā pitari śuśrūṣā tasya vā vacanakriyā

na hy a·to dhar·ma·ca·ra·ṇaṃ kiṃ cid as·ti ma·hat·ta·ram / ya·thā pi·ta·ri śuś·rū·ṣā tas·ya vā va·ca·nak·ri·yā

anukto 'py atrabhavatā bhavatyā vacanād aham / vane vatsyāmi vijane varṣāṇīha caturdaśa

a·nuk·to 'py at·ra·bha·va·tā bha·vat·yā va·ca·nād a·ham / va·ne vat·syā·mi vi·ja·ne var·ṣā·ṇī·ha ca·tur·da·śa

na nūnaṃ mayi kaikeyi kiṃ cid āśaṃsase guṇam / yad rājānam avocas tvaṃ mameśvaratarā satī

na nū·naṃ ma·yi kai·ke·yi kiṃ cid ā·śaṃ·sa·se gu·ṇam / yad rā·jā·nam a·vo·cas tvaṃ ma·meś·va·ra·ta·rā sa·tī

yāvan mātaram āpṛcche sītāṃ cānunayāmy aham / tato 'dyaiva gamiṣyāmi daṇḍakānāṃ mahad vanam

yā·van mā·ta·ram ā·pṛc·che sī·tāṃ cā·nu·na·yāmy a·ham / ta·to 'dyai·va ga·miṣ·yā·mi daṇ·ḍa·kā·nāṃ ma·had va·nam

bharataḥ pālayed rājyaṃ śuśrūṣec ca pitur yathā / tathā bhavatyā kartavyaṃ sa hi dharmaḥ sanātanaḥ

bha·ra·taḥ pā·la·yed rāj·yaṃ śuś·rū·ṣec ca pi·tur ya·thā / ta·thā bha·vat·yā kar·tav·yaṃ sa hi dhar·maḥ sa·nā·ta·naḥ

sa rāmasya vacaḥ śrutvā bhṛśaṃ duḥkhahataḥ pitā / śokād aśaknuvan bāṣpaṃ praruroda mahāsvanam

sa rā·mas·ya va·caḥ śrut·vā bhṛ·śaṃ duḥ·kha·ha·taḥ pi·tā / śo·kād a·śak·nu·van bāṣ·paṃ pra·ru·ro·da ma·hās·va·nam

vanditvā caraṇau rāmo visaṃjñasya pitus tadā / kaikeyyāś cāpy anāryāyā niṣpapāta mahādyutiḥ

van·dit·vā ca·ra·ṇau rā·mo vi·saṃj·ñas·ya pi·tus ta·dā / kai·key·yāś cāpy a·nār·yā·yā niṣ·pa·pā·ta ma·hād·yu·tiḥ

sa rāmaḥ pitaraṃ kṛtvā kaikeyīṃ ca pradakṣiṇam / niṣkramyāntaḥpurāt tasmāt svaṃ dadarśa suhṛjjanam

sa rā·maḥ pi·ta·raṃ kṛt·vā kai·ke·yīṃ ca pra·dak·ṣi·ṇam / niṣ·kram·yān·taḥ·pu·rāt tas·māt svaṃ da·dar·śa su·hṛj·ja·nam

taṃ bāṣpaparipūrṇākṣaḥ pṛṣṭhato 'nujagāma ha / lakṣmaṇaḥ paramakruddhaḥ sumitrānandavardhanaḥ

taṃ bāṣ·pa·pa·ri·pūr·ṇāk·ṣaḥ pṛṣ·ṭha·to 'nu·ja·gā·ma ha / lak·ṣma·ṇaḥ pa·ra·mak·rud·dhaḥ su·mit·rā·nan·da·var·dha·naḥ

ābhiṣecanikaṃ bhāṇḍaṃ kṛtvā rāmaḥ pradakṣiṇam / śanair jagāma sāpekṣo dṛṣṭiṃ tatrāvicālayan

ā·bhi·ṣe·ca·ni·kaṃ bhāṇ·ḍaṃ kṛt·vā rā·maḥ pra·dak·ṣi·ṇam / śa·nair ja·gā·ma sā·pek·ṣo dṛṣ·ṭiṃ tat·rā·vi·cā·la·yan

na cāsya mahatīṃ lakṣmīṃ rājyanāśo 'pakarṣati / lokakāntasya kāntatvaṃ śītaraśmer iva kṣapā

na cās·ya ma·ha·tīṃ lak·ṣmīṃ rāj·ya·nā·śo 'pa·kar·ṣa·ti / lo·ka·kān·tas·ya kān·tat·vaṃ śī·ta·raś·mer i·va kṣa·pā

na vanaṃ gantukāmasya tyajataś ca vasuṃdharām / sarvalokātigasyeva lakṣyate cittavikriyā

na va·naṃ gan·tu·kā·mas·ya tya·ja·taś ca va·suṃ·dha·rām / sar·va·lo·kā·ti·gas·ye·va lak·ṣya·te cit·ta·vik·ri·yā

dhārayan manasā duḥkham indriyāṇi nigṛhya ca / praviveśātmavān veśma māturapriyaśaṃsivān

dhā·ra·yan ma·na·sā duḥ·kham in·dri·yā·ṇi ni·gṛh·ya ca / pra·vi·ve·śāt·ma·vān veś·ma mā·tu·rap·ri·ya·śaṃ·si·vān

praviśya veśmātibhṛśaṃ mudānvitaṃ samīkṣya tāṃ cārthavipattim āgatām / na caiva rāmo 'tra jagāma vikriyāṃ suhṛjjanasyātmavipattiśaṅkayā

pra·viś·ya veś·mā·ti·bhṛ·śaṃ mu·dān·vi·taṃ sa·mīk·ṣya tāṃ cār·tha·vi·pat·tim ā·ga·tām / na cai·va rā·mo 'tra ja·gā·ma vik·ri·yāṃ su·hṛj·ja·nas·yāt·ma·vi·pat·ti·śaṅ·ka·yā

rāmas tu bhṛśam āyasto niḥśvasann iva kuñjaraḥ / jagāma sahito bhrātrā mātur antaḥpuraṃ vaśī

rā·mas tu bhṛ·śam ā·yas·to niḥś·va·sann i·va kuñ·ja·raḥ / ja·gā·ma sa·hi·to bhrāt·rā mā·tur an·taḥ·pu·raṃ va·śī

so 'paśyat puruṣaṃ tatra vṛddhaṃ paramapūjitam / upaviṣṭaṃ gṛhadvāri tiṣṭhataś cāparān bahūn

so 'paś·yat pu·ru·ṣaṃ tat·ra vṛd·dhaṃ pa·ra·ma·pū·ji·tam / u·pa·viṣ·ṭaṃ gṛ·had·vā·ri tiṣ·ṭha·taś cā·pa·rān ba·hūn

praviśya prathamāṃ kakṣyāṃ dvitīyāyāṃ dadarśa saḥ / brāhmaṇān vedasaṃpannān vṛddhān rājñābhisatkṛtān

pra·viś·ya pra·tha·māṃ kak·ṣyāṃ dvi·tī·yā·yāṃ da·dar·śa saḥ / brāh·ma·ṇān ve·da·saṃ·pan·nān vṛd·dhān rāj·ñā·bhi·sat·kṛ·tān

praṇamya rāmas tān vṛddhāṃs tṛtīyāyāṃ dadarśa saḥ / striyo vṛddhāś ca bālāś ca dvārarakṣaṇatatparāḥ

pra·ṇam·ya rā·mas tān vṛd·dhāṃs tṛ·tī·yā·yāṃ da·dar·śa saḥ / stri·yo vṛd·dhāś ca bā·lāś ca dvā·ra·rak·ṣa·ṇa·tat·pa·rāḥ

vardhayitvā prahṛṣṭās tāḥ praviśya ca gṛhaṃ striyaḥ / nyavedayanta tvaritā rāma mātuḥ priyaṃ tadā

var·dha·yit·vā pra·hṛṣ·ṭās tāḥ pra·viś·ya ca gṛ·haṃ stri·yaḥ / nya·ve·da·yan·ta tva·ri·tā rā·ma mā·tuḥ pri·yaṃ ta·dā

kausalyāpi tadā devī rātriṃ sthitvā samāhitā / prabhāte tv akarot pūjāṃ viṣṇoḥ putrahitaiṣiṇī

kau·sal·yā·pi ta·dā de·vī rāt·riṃ sthit·vā sa·mā·hi·tā / pra·bhā·te tv a·ka·rot pū·jāṃ viṣ·ṇoḥ put·ra·hi·tai·ṣi·ṇī

sā kṣaumavasanā hṛṣṭā nityaṃ vrataparāyaṇā / agniṃ juhoti sma tadā mantravat kṛtamaṅgalā

sā kṣau·ma·va·sa·nā hṛṣ·ṭā nit·yaṃ vra·ta·pa·rā·ya·ṇā / ag·niṃ ju·ho·ti sma ta·dā man·tra·vat kṛ·ta·maṅ·ga·lā

praviśya ca tadā rāmo mātur antaḥpuraṃ śubham / dadarśa mātaraṃ tatra hāvayantīṃ hutāśanam

pra·viś·ya ca ta·dā rā·mo mā·tur an·taḥ·pu·raṃ śu·bham / da·dar·śa mā·ta·raṃ tat·ra hā·va·yan·tīṃ hu·tā·śa·nam

sā cirasyātmajaṃ dṛṣṭvā mātṛnandanam āgatam / abhicakrāma saṃhṛṣṭā kiśoraṃ vaḍavā yathā

sā ci·ras·yāt·ma·jaṃ dṛṣ·ṭvā mā·tṛ·nan·da·nam ā·ga·tam / a·bhi·cak·rā·ma saṃ·hṛṣ·ṭā ki·śo·raṃ va·ḍa·vā ya·thā

tam uvāca durādharṣaṃ rāghavaṃ sutam ātmanaḥ / kausalyā putravātsalyād idaṃ priyahitaṃ vacaḥ

tam u·vā·ca du·rā·dhar·ṣaṃ rā·gha·vaṃ su·tam āt·ma·naḥ / kau·sal·yā put·ra·vāt·sal·yād i·daṃ pri·ya·hi·taṃ va·caḥ

vṛddhānāṃ dharmaśīlānāṃ rājarṣīṇāṃ mahātmanām / prāpnuhy āyuś ca kīrtiṃ ca dharmaṃ copahitaṃ kule

vṛd·dhā·nāṃ dhar·ma·śī·lā·nāṃ rā·jar·ṣī·ṇāṃ ma·hāt·ma·nām / prāp·nuhy ā·yuś ca kīr·tiṃ ca dhar·maṃ co·pa·hi·taṃ ku·le

satyapratijñaṃ pitaraṃ rājānaṃ paśya rāghava / adyaiva hi tvāṃ dharmātmā yauvarājye 'bhiṣekṣyati

sat·yap·ra·tij·ñaṃ pi·ta·raṃ rā·jā·naṃ paś·ya rā·gha·va / ad·yai·va hi tvāṃ dhar·māt·mā yau·va·rāj·ye 'bhi·ṣek·ṣya·ti

mātaraṃ rāghavaḥ kiṃ cit prasāryāñjalim abravīt / sa svabhāvavinītaś ca gauravāc ca tadānataḥ

mā·ta·raṃ rā·gha·vaḥ kiṃ cit pra·sār·yāñ·ja·lim ab·ra·vīt / sa sva·bhā·va·vi·nī·taś ca gau·ra·vāc ca ta·dā·na·taḥ

devi nūnaṃ na jānīṣe mahad bhayam upasthitam / idaṃ tava ca duḥkhāya vaidehyā lakṣmaṇasya ca

de·vi nū·naṃ na jā·nī·ṣe ma·had bha·yam u·pas·thi·tam / i·daṃ ta·va ca duḥ·khā·ya vai·deh·yā lak·ṣma·ṇas·ya ca

caturdaśa hi varṣāṇi vatsyāmi vijane vane / madhumūlaphalair jīvan hitvā munivad āmiṣam

ca·tur·da·śa hi var·ṣā·ṇi vat·syā·mi vi·ja·ne va·ne / ma·dhu·mū·la·pha·lair jī·van hit·vā mu·ni·vad ā·mi·ṣam

bharatāya mahārājo yauvarājyaṃ prayacchati / māṃ punar daṇḍakāraṇyaṃ vivāsayati tāpasaṃ

bha·ra·tā·ya ma·hā·rā·jo yau·va·rāj·yaṃ pra·yac·cha·ti / māṃ pu·nar daṇ·ḍa·kā·raṇ·yaṃ vi·vā·sa·ya·ti tā·pa·saṃ

tām aduḥkhocitāṃ dṛṣṭvā patitāṃ kadalīm iva / rāmas tūtthāpayām āsa mātaraṃ gatacetasaṃ

tām a·duḥ·kho·ci·tāṃ dṛṣ·ṭvā pa·ti·tāṃ ka·da·līm i·va / rā·mas tūt·thā·pa·yām ā·sa mā·ta·raṃ ga·ta·ce·ta·saṃ

upāvṛtyotthitāṃ dīnāṃ vaḍavām iva vāhitām / pāṃśuguṇṭhitasarvāgnīṃ vimamarśa ca pāṇinā

u·pā·vṛt·yot·thi·tāṃ dī·nāṃ va·ḍa·vām i·va vā·hi·tām / pāṃ·śu·guṇ·ṭhi·ta·sar·vāg·nīṃ vi·ma·mar·śa ca pā·ṇi·nā

sā rāghavam upāsīnam asukhārtā sukhocitā / uvāca puruṣavyāghram upaśṛṇvati lakṣmaṇe

sā rā·gha·vam u·pā·sī·nam a·su·khār·tā su·kho·ci·tā / u·vā·ca pu·ru·ṣav·yāgh·ram u·pa·śṛṇ·va·ti lak·ṣma·ṇe

yadi putra na jāyethā mama śokāya rāghava / na sma duḥkham ato bhūyaḥ paśyeyam aham aprajā

ya·di put·ra na jā·ye·thā ma·ma śo·kā·ya rā·gha·va / na sma duḥ·kham a·to bhū·yaḥ paś·ye·yam a·ham ap·ra·jā

eka eva hi vandhyāyāḥ śoko bhavati mānavaḥ / aprajāsmīti saṃtāpo na hy anyaḥ putra vidyate

e·ka e·va hi van·dhyā·yāḥ śo·ko bha·va·ti mā·na·vaḥ / ap·ra·jās·mī·ti saṃ·tā·po na hy an·yaḥ put·ra vid·ya·te

na dṛṣṭapūrvaṃ kalyāṇaṃ sukhaṃ vā patipauruṣe / api putre vipaśyeyam iti rāmāsthitaṃ mayā

na dṛṣ·ṭa·pūr·vaṃ kal·yā·ṇaṃ su·khaṃ vā pa·ti·pau·ru·ṣe / a·pi put·re vi·paś·ye·yam i·ti rā·mās·thi·taṃ ma·yā

sā bahūny amanojñāni vākyāni hṛdayacchidām / ahaṃ śroṣye sapatnīnām avarāṇāṃ varā satī / ato duḥkhataraṃ kiṃ nu pramadānāṃ bhaviṣyati

sā ba·hūny a·ma·noj·ñā·ni vāk·yā·ni hṛ·da·yac·chi·dām / a·haṃ śroṣ·ye sa·pat·nī·nām a·va·rā·ṇāṃ va·rā sa·tī / a·to duḥ·kha·ta·raṃ kiṃ nu pra·ma·dā·nāṃ bha·viṣ·ya·ti

tvayi saṃnihite 'py evam aham āsaṃ nirākṛtā / kiṃ punaḥ proṣite tāta dhruvaṃ maraṇam eva me

tva·yi saṃ·ni·hi·te 'py e·vam a·ham ā·saṃ ni·rā·kṛ·tā / kiṃ pu·naḥ pro·ṣi·te tā·ta dhru·vaṃ ma·ra·ṇam e·va me

yo hi māṃ sevate kaś cid atha vāpy anuvartate / kaikeyyāḥ putram anvīkṣya sa jano nābhibhāṣate

yo hi māṃ se·va·te kaś cid a·tha vāpy a·nu·var·ta·te / kai·key·yāḥ put·ram an·vīk·ṣya sa ja·no nā·bhi·bhā·ṣa·te

daśa sapta ca varṣāṇi tava jātasya rāghava / atītāni prakāṅkṣantyā mayā duḥkhaparikṣayam

da·śa sap·ta ca var·ṣā·ṇi ta·va jā·tas·ya rā·gha·va / a·tī·tā·ni pra·kāṅ·kṣan·tyā ma·yā duḥ·kha·pa·rik·ṣa·yam

upavāsaiś ca yogaiś ca bahubhiś ca pariśramaiḥ / duḥkhaṃ saṃvardhito moghaṃ tvaṃ hi durgatayā mayā

u·pa·vā·saiś ca yo·gaiś ca ba·hu·bhiś ca pa·riś·ra·maiḥ / duḥ·khaṃ saṃ·var·dhi·to mo·ghaṃ tvaṃ hi dur·ga·ta·yā ma·yā

sthiraṃ tu hṛdayaṃ manye mamedaṃ yan na dīryate / prāvṛṣīva mahānadyāḥ spṛṣṭaṃ kūlaṃ navāmbhasā

sthi·raṃ tu hṛ·da·yaṃ man·ye ma·me·daṃ yan na dīr·ya·te / prā·vṛ·ṣī·va ma·hā·nad·yāḥ spṛṣ·ṭaṃ kū·laṃ na·vām·bha·sā

mamaiva nūnaṃ maraṇaṃ na vidyate na cāvakāśo 'sti yamakṣaye mama / yad antako 'dyaiva na māṃ jihīrṣati prasahya siṃho rudatīṃ mṛgīm iva

ma·mai·va nū·naṃ ma·ra·ṇaṃ na vid·ya·te na cā·va·kā·śo 'sti ya·mak·ṣa·ye ma·ma / yad an·ta·ko 'dyai·va na māṃ ji·hīr·ṣa·ti pra·sah·ya siṃ·ho ru·da·tīṃ mṛ·gīm i·va

sthiraṃ hi nūnaṃ hṛdayaṃ mamāyasaṃ na bhidyate yad bhuvi nāvadīryate / anena duḥkhena ca deham arpitaṃ dhruvaṃ hy akāle maraṇaṃ na vidyate

sthi·raṃ hi nū·naṃ hṛ·da·yaṃ ma·mā·ya·saṃ na bhid·ya·te yad bhu·vi nā·va·dīr·ya·te / a·ne·na duḥ·khe·na ca de·ham ar·pi·taṃ dhru·vaṃ hy a·kā·le ma·ra·ṇaṃ na vid·ya·te

idaṃ tu duḥkhaṃ yad anarthakāni me vratāni dānāni ca saṃyamāś ca hi / tapaś ca taptaṃ yad apatyakāraṇāt suniṣphalaṃ bījam ivoptam ūṣare

i·daṃ tu duḥ·khaṃ yad a·nar·tha·kā·ni me vra·tā·ni dā·nā·ni ca saṃ·ya·māś ca hi / ta·paś ca tap·taṃ yad a·pat·ya·kā·ra·ṇāt su·niṣ·pha·laṃ bī·jam i·vop·tam ū·ṣa·re

yadi hy akāle maraṇaṃ svayecchayā labheta kaś cid guru duḥkha karśitaḥ / gatāham adyaiva pareta saṃsadaṃ vinā tvayā dhenur ivātmajena vai

ya·di hy a·kā·le ma·ra·ṇaṃ sva·yec·cha·yā la·bhe·ta kaś cid gu·ru duḥ·kha kar·śi·taḥ / ga·tā·ham ad·yai·va pa·re·ta saṃ·sa·daṃ vi·nā tva·yā dhe·nur i·vāt·ma·je·na vai

bhṛśam asukham amarṣitā tadā bahu vilalāpa samīkṣya rāghavam / vyasanam upaniśāmya sā mahat sutam iva baddham avekṣya kiṃnarī

bhṛ·śam a·su·kham a·mar·ṣi·tā ta·dā ba·hu vi·la·lā·pa sa·mīk·ṣya rā·gha·vam / vya·sa·nam u·pa·ni·śām·ya sā ma·hat su·tam i·va bad·dham a·vek·ṣya kiṃ·na·rī

tathā tu vilapantīṃ tāṃ kausalyāṃ rāmamātaram / uvāca lakṣmaṇo dīnas tat kālasadṛśaṃ vacaḥ

ta·thā tu vi·la·pan·tīṃ tāṃ kau·sal·yāṃ rā·ma·mā·ta·ram / u·vā·ca lak·ṣma·ṇo dī·nas tat kā·la·sa·dṛ·śaṃ va·caḥ

na rocate mamāpy etad ārye yad rāghavo vanam / tyaktvā rājyaśriyaṃ gacchet striyā vākyavaśaṃ gataḥ

na ro·ca·te ma·māpy e·tad ār·ye yad rā·gha·vo va·nam / tyak·tvā rāj·yaś·ri·yaṃ gac·chet stri·yā vāk·ya·va·śaṃ ga·taḥ

viparītaś ca vṛddhaś ca viṣayaiś ca pradharṣitaḥ / nṛpaḥ kim iva na brūyāc codyamānaḥ samanmathaḥ

vi·pa·rī·taś ca vṛd·dhaś ca vi·ṣa·yaiś ca pra·dhar·ṣi·taḥ / nṛ·paḥ kim i·va na brū·yāc cod·ya·mā·naḥ sa·man·ma·thaḥ

nāsyāparādhaṃ paśyāmi nāpi doṣaṃ tathā vidham / yena nirvāsyate rāṣṭrād vanavāsāya rāghavaḥ

nās·yā·pa·rā·dhaṃ paś·yā·mi nā·pi do·ṣaṃ ta·thā vi·dham / ye·na nir·vās·ya·te rāṣ·ṭrād va·na·vā·sā·ya rā·gha·vaḥ

na taṃ paśyāmy ahaṃ loke parokṣam api yo naraḥ / amitro 'pi nirasto 'pi yo 'sya doṣam udāharet

na taṃ paś·yāmy a·haṃ lo·ke pa·rok·ṣam a·pi yo na·raḥ / a·mit·ro 'pi ni·ras·to 'pi yo 'sya do·ṣam u·dā·ha·ret

devakalpam ṛjuṃ dāntaṃ ripūṇām api vatsalam / avekṣamāṇaḥ ko dharmaṃ tyajet putram akāraṇāt

de·va·kal·pam ṛ·juṃ dān·taṃ ri·pū·ṇām a·pi vat·sa·lam / a·vek·ṣa·mā·ṇaḥ ko dhar·maṃ tya·jet put·ram a·kā·ra·ṇāt

tad idaṃ vacanaṃ rājñaḥ punar bālyam upeyuṣaḥ / putraḥ ko hṛdaye kuryād rājavṛttam anusmaran

tad i·daṃ va·ca·naṃ rāj·ñaḥ pu·nar bāl·yam u·pe·yu·ṣaḥ / put·raḥ ko hṛ·da·ye kur·yād rā·ja·vṛt·tam a·nus·ma·ran

yāvad eva na jānāti kaś cid artham imaṃ naraḥ / tāvad eva mayā sārdham ātmasthaṃ kuru śāsanam

yā·vad e·va na jā·nā·ti kaś cid ar·tham i·maṃ na·raḥ / tā·vad e·va ma·yā sār·dham āt·mas·thaṃ ku·ru śā·sa·nam

mayā pārśve sadhanuṣā tava guptasya rāghava / kaḥ samartho 'dhikaṃ kartuṃ kṛtāntasyeva tiṣṭhataḥ

ma·yā pār·śve sa·dha·nu·ṣā ta·va gup·tas·ya rā·gha·va / kaḥ sa·mar·tho 'dhi·kaṃ kar·tuṃ kṛ·tān·tas·ye·va tiṣ·ṭha·taḥ

nirmanuṣyām imāṃ sarvām ayodhyāṃ manujarṣabha / kariṣyāmi śarais tīkṣṇair yadi sthāsyati vipriye

nir·ma·nuṣ·yām i·māṃ sar·vām a·yodh·yāṃ ma·nu·jar·ṣa·bha / ka·riṣ·yā·mi śa·rais tīk·ṣṇair ya·di sthās·ya·ti vip·ri·ye

bharatasyātha pakṣyo vā yo vāsya hitam icchati / sarvān etān vadhiṣyāmi mṛdur hi paribhūyate

bha·ra·tas·yā·tha pak·ṣyo vā yo vās·ya hi·tam ic·cha·ti / sar·vān e·tān va·dhiṣ·yā·mi mṛ·dur hi pa·ri·bhū·ya·te

tvayā caiva mayā caiva kṛtvā vairam anuttamam / kasya śaktiḥ śriyaṃ dātuṃ bharatāyāriśāsana

tva·yā cai·va ma·yā cai·va kṛt·vā vai·ram a·nut·ta·mam / kas·ya śak·tiḥ śri·yaṃ dā·tuṃ bha·ra·tā·yā·ri·śā·sa·na

anurakto 'smi bhāvena bhrātaraṃ devi tattvataḥ / satyena dhanuṣā caiva datteneṣṭena te śape

a·nu·rak·to 'smi bhā·ve·na bhrā·ta·raṃ de·vi tat·tva·taḥ / sat·ye·na dha·nu·ṣā cai·va dat·te·neṣ·ṭe·na te śa·pe

dīptam agnim araṇyaṃ vā yadi rāmaḥ pravekṣyate / praviṣṭaṃ tatra māṃ devi tvaṃ pūrvam avadhāraya

dīp·tam ag·nim a·raṇ·yaṃ vā ya·di rā·maḥ pra·vek·ṣya·te / pra·viṣ·ṭaṃ tat·ra māṃ de·vi tvaṃ pūr·vam a·va·dhā·ra·ya

harāmi vīryād duḥkhaṃ te tamaḥ sūrya ivoditaḥ / devī paśyatu me vīryaṃ rāghavaś caiva paśyatu

ha·rā·mi vīr·yād duḥ·khaṃ te ta·maḥ sūr·ya i·vo·di·taḥ / de·vī paś·ya·tu me vīr·yaṃ rā·gha·vaś cai·va paś·ya·tu

etat tu vacanaṃ śrutvā lakṣmaṇasya mahātmanaḥ / uvāca rāmaṃ kausalyā rudantī śokalālasā

e·tat tu va·ca·naṃ śrut·vā lak·ṣma·ṇas·ya ma·hāt·ma·naḥ / u·vā·ca rā·maṃ kau·sal·yā ru·dan·tī śo·ka·lā·la·sā

bhrātus te vadataḥ putra lakṣmaṇasya śrutaṃ tvayā / yad atrānantaraṃ tat tvaṃ kuruṣva yadi rocate

bhrā·tus te va·da·taḥ put·ra lak·ṣma·ṇas·ya śru·taṃ tva·yā / yad at·rā·nan·ta·raṃ tat tvaṃ ku·ruṣ·va ya·di ro·ca·te

na cādharmyaṃ vacaḥ śrutvā sapatnyā mama bhāṣitam / vihāya śokasaṃtaptāṃ gantum arhasi mām itaḥ

na cā·dhar·myaṃ va·caḥ śrut·vā sa·pat·nyā ma·ma bhā·ṣi·tam / vi·hā·ya śo·ka·saṃ·tap·tāṃ gan·tum ar·ha·si mām i·taḥ

dharmajña yadi dharmiṣṭho dharmaṃ caritum icchasi / śuśrūṣa mām ihasthas tvaṃ cara dharmam anuttamam

dhar·maj·ña ya·di dhar·miṣ·ṭho dhar·maṃ ca·ri·tum ic·cha·si / śuś·rū·ṣa mām i·has·thas tvaṃ ca·ra dhar·mam a·nut·ta·mam

śuśrūṣur jananīṃ putra svagṛhe niyato vasan / pareṇa tapasā yuktaḥ kāśyapas tridivaṃ gataḥ

śuś·rū·ṣur ja·na·nīṃ put·ra sva·gṛ·he ni·ya·to va·san / pa·re·ṇa ta·pa·sā yuk·taḥ kāś·ya·pas tri·di·vaṃ ga·taḥ

yathaiva rājā pūjyas te gauraveṇa tathā hy aham / tvāṃ nāham anujānāmi na gantavyam ito vanam

ya·thai·va rā·jā pūj·yas te gau·ra·ve·ṇa ta·thā hy a·ham / tvāṃ nā·ham a·nu·jā·nā·mi na gan·tav·yam i·to va·nam

tvadviyogān na me kāryaṃ jīvitena sukhena vā / tvayā saha mama śreyas tṛṇānām api bhakṣaṇam

tvad·vi·yo·gān na me kār·yaṃ jī·vi·te·na su·khe·na vā / tva·yā sa·ha ma·ma śre·yas tṛ·ṇā·nām a·pi bhak·ṣa·ṇam

yadi tvaṃ yāsyasi vanaṃ tyaktvā māṃ śokalālasām / ahaṃ prāyam ihāsiṣye na hi śakṣyāmi jīvitum

ya·di tvaṃ yās·ya·si va·naṃ tyak·tvā māṃ śo·ka·lā·la·sām / a·haṃ prā·yam i·hā·siṣ·ye na hi śak·ṣyā·mi jī·vi·tum

tatas tvaṃ prāpsyase putra nirayaṃ lokaviśrutam / brahmahatyām ivādharmāt samudraḥ saritāṃ patiḥ

ta·tas tvaṃ prāp·sya·se put·ra ni·ra·yaṃ lo·ka·viś·ru·tam / brah·ma·hat·yām i·vā·dhar·māt sa·mud·raḥ sa·ri·tāṃ pa·tiḥ

vilapantīṃ tathā dīnāṃ kausalyāṃ jananīṃ tataḥ / uvāca rāmo dharmātmā vacanaṃ dharmasaṃhitam

vi·la·pan·tīṃ ta·thā dī·nāṃ kau·sal·yāṃ ja·na·nīṃ ta·taḥ / u·vā·ca rā·mo dhar·māt·mā va·ca·naṃ dhar·ma·saṃ·hi·tam

nāsti śaktiḥ pitur vākyaṃ samatikramituṃ mama / prasādaye tvāṃ śirasā gantum icchāmy ahaṃ vanam

nās·ti śak·tiḥ pi·tur vāk·yaṃ sa·ma·tik·ra·mi·tuṃ ma·ma / pra·sā·da·ye tvāṃ śi·ra·sā gan·tum ic·chāmy a·haṃ va·nam

ṛṣiṇā ca pitur vākyaṃ kurvatā vratacāriṇā / gaur hatā jānatā dharmaṃ kaṇḍunāpi vipaścitā

ṛ·ṣi·ṇā ca pi·tur vāk·yaṃ kur·va·tā vra·ta·cā·ri·ṇā / gaur ha·tā jā·na·tā dhar·maṃ kaṇ·ḍu·nā·pi vi·paś·ci·tā

asmākaṃ ca kule pūrvaṃ sagarasyājñayā pituḥ / khanadbhiḥ sāgarair bhūtim avāptaḥ sumahān vadhaḥ

as·mā·kaṃ ca ku·le pūr·vaṃ sa·ga·ras·yāj·ña·yā pi·tuḥ / kha·nad·bhiḥ sā·ga·rair bhū·tim a·vāp·taḥ su·ma·hān va·dhaḥ

jāmadagnyena rāmeṇa reṇukā jananī svayam / kṛttā paraśunāraṇye pitur vacanakāriṇā

jā·ma·dag·nye·na rā·me·ṇa re·ṇu·kā ja·na·nī sva·yam / kṛt·tā pa·ra·śu·nā·raṇ·ye pi·tur va·ca·na·kā·ri·ṇā

na khalv etan mayaikena kriyate pitṛśāsanam / pūrvair ayam abhipreto gato mārgo 'nugamyate

na khalv e·tan ma·yai·ke·na kri·ya·te pi·tṛ·śā·sa·nam / pūr·vair a·yam a·bhip·re·to ga·to mār·go 'nu·gam·ya·te

tad etat tu mayā kāryaṃ kriyate bhuvi nānyathā / pitur hi vacanaṃ kurvan na kaś cin nāma hīyate

tad e·tat tu ma·yā kār·yaṃ kri·ya·te bhu·vi nān·ya·thā / pi·tur hi va·ca·naṃ kur·van na kaś cin nā·ma hī·ya·te

tām evam uktvā jananīṃ lakṣmaṇaṃ punar abravīt / tava lakṣmaṇa jānāmi mayi sneham anuttamam / abhiprāyam avijñāya satyasya ca śamasya ca

tām e·vam uk·tvā ja·na·nīṃ lak·ṣma·ṇaṃ pu·nar ab·ra·vīt / ta·va lak·ṣma·ṇa jā·nā·mi ma·yi sne·ham a·nut·ta·mam / a·bhip·rā·yam a·vij·ñā·ya sat·yas·ya ca śa·mas·ya ca

dharmo hi paramo loke dharme satyaṃ pratiṣṭhitam / dharmasaṃśritam etac ca pitur vacanam uttamam

dhar·mo hi pa·ra·mo lo·ke dhar·me sat·yaṃ pra·tiṣ·ṭhi·tam / dhar·ma·saṃś·ri·tam e·tac ca pi·tur va·ca·nam ut·ta·mam

saṃśrutya ca pitur vākyaṃ mātur vā brāhmaṇasya vā / na kartavyaṃ vṛthā vīra dharmam āśritya tiṣṭhatā

saṃś·rut·ya ca pi·tur vāk·yaṃ mā·tur vā brāh·ma·ṇas·ya vā / na kar·tav·yaṃ vṛ·thā vī·ra dhar·mam āś·rit·ya tiṣ·ṭha·tā

so 'haṃ na śakṣyāmi pitur niyogam ativartitum / pitur hi vacanād vīra kaikeyyāhaṃ pracoditaḥ

so 'haṃ na śak·ṣyā·mi pi·tur ni·yo·gam a·ti·var·ti·tum / pi·tur hi va·ca·nād vī·ra kai·key·yā·haṃ pra·co·di·taḥ

tad enāṃ visṛjānāryāṃ kṣatradharmāśritāṃ matim / dharmam āśraya mā taikṣṇyaṃ madbuddhir anugamyatām

tad e·nāṃ vi·sṛ·jā·nār·yāṃ kṣat·ra·dhar·māś·ri·tāṃ ma·tim / dhar·mam āś·ra·ya mā taik·ṣṇyaṃ mad·bud·dhir a·nu·gam·ya·tām

tam evam uktvā sauhārdād bhrātaraṃ lakṣmaṇāgrajaḥ / uvāca bhūyaḥ kausalyāṃ prāñjaliḥ śirasānataḥ

tam e·vam uk·tvā sau·hār·dād bhrā·ta·raṃ lak·ṣma·ṇāg·ra·jaḥ / u·vā·ca bhū·yaḥ kau·sal·yāṃ prāñ·ja·liḥ śi·ra·sā·na·taḥ

anumanyasva māṃ devi gamiṣyantam ito vanam / śāpitāsi mama prāṇaiḥ kuru svastyayanāni me / tīrṇapratijñaś ca vanāt punar eṣyāmy ahaṃ purīm

a·nu·man·yas·va māṃ de·vi ga·miṣ·yan·tam i·to va·nam / śā·pi·tā·si ma·ma prā·ṇaiḥ ku·ru svas·tya·ya·nā·ni me / tīr·ṇap·ra·tij·ñaś ca va·nāt pu·nar eṣ·yāmy a·haṃ pu·rīm

yaśo hy ahaṃ kevalarājyakāraṇān na pṛṣṭhataḥ kartum alaṃ mahodayam / adīrghakāle na tu devi jīvite vṛṇe 'varām adya mahīm adharmataḥ

ya·śo hy a·haṃ ke·va·la·rāj·ya·kā·ra·ṇān na pṛṣ·ṭha·taḥ kar·tum a·laṃ ma·ho·da·yam / a·dīr·gha·kā·le na tu de·vi jī·vi·te vṛ·ṇe 'va·rām ad·ya ma·hīm a·dhar·ma·taḥ

prasādayan naravṛṣabhaḥ sa mātaraṃ parākramāj jigamiṣur eva daṇḍakān / athānujaṃ bhṛśam anuśāsya darśanaṃ cakāra tāṃ hṛdi jananīṃ pradakṣiṇam

pra·sā·da·yan na·ra·vṛ·ṣa·bhaḥ sa mā·ta·raṃ pa·rāk·ra·māj ji·ga·mi·ṣur e·va daṇ·ḍa·kān / a·thā·nu·jaṃ bhṛ·śam a·nu·śās·ya dar·śa·naṃ ca·kā·ra tāṃ hṛ·di ja·na·nīṃ pra·dak·ṣi·ṇam

atha taṃ vyathayā dīnaṃ saviśeṣam amarṣitam / śvasantam iva nāgendraṃ roṣavisphāritekṣaṇam

a·tha taṃ vya·tha·yā dī·naṃ sa·vi·śe·ṣam a·mar·ṣi·tam / śva·san·tam i·va nā·gen·draṃ ro·ṣa·vis·phā·ri·tek·ṣa·ṇam

āsādya rāmaḥ saumitriṃ suhṛdaṃ bhrātaraṃ priyam / uvācedaṃ sa dhairyeṇa dhārayan sattvam ātmavān

ā·sād·ya rā·maḥ sau·mit·riṃ su·hṛ·daṃ bhrā·ta·raṃ pri·yam / u·vā·ce·daṃ sa dhair·ye·ṇa dhā·ra·yan sat·tvam āt·ma·vān

saumitre yo 'bhiṣekārthe mama saṃbhārasaṃbhramaḥ / abhiṣekanivṛttyarthe so 'stu saṃbhārasaṃbhramaḥ

sau·mit·re yo 'bhi·ṣe·kār·the ma·ma saṃ·bhā·ra·saṃbh·ra·maḥ / a·bhi·ṣe·ka·ni·vṛt·tyar·the so 'stu saṃ·bhā·ra·saṃbh·ra·maḥ

yasyā madabhiṣekārthaṃ mānasaṃ paritapyate / mātā naḥ sā yathā na syāt saviśaṅkā tathā kuru

yas·yā ma·da·bhi·ṣe·kār·thaṃ mā·na·saṃ pa·ri·tap·ya·te / mā·tā naḥ sā ya·thā na syāt sa·vi·śaṅ·kā ta·thā ku·ru

tasyāḥ śaṅkāmayaṃ duḥkhaṃ muhūrtam api notsahe / manasi pratisaṃjātaṃ saumitre 'ham upekṣitum

tas·yāḥ śaṅ·kā·ma·yaṃ duḥ·khaṃ mu·hūr·tam a·pi not·sa·he / ma·na·si pra·ti·saṃ·jā·taṃ sau·mit·re 'ham u·pek·ṣi·tum

na buddhipūrvaṃ nābuddhaṃ smarāmīha kadā cana / mātṝṇāṃ vā pitur vāhaṃ kṛtam alpaṃ ca vipriyam

na bud·dhi·pūr·vaṃ nā·bud·dhaṃ sma·rā·mī·ha ka·dā ca·na / mā·tṝ·ṇāṃ vā pi·tur vā·haṃ kṛ·tam al·paṃ ca vip·ri·yam

satyaḥ satyābhisaṃdhaś ca nityaṃ satyaparākramaḥ / paralokabhayād bhīto nirbhayo 'stu pitā mama

sat·yaḥ sat·yā·bhi·saṃ·dhaś ca nit·yaṃ sat·ya·pa·rāk·ra·maḥ / pa·ra·lo·ka·bha·yād bhī·to nir·bha·yo 'stu pi·tā ma·ma

tasyāpi hi bhaved asmin karmaṇy apratisaṃhṛte / satyaṃ neti manastāpas tasya tāpas tapec ca mām

tas·yā·pi hi bha·ved as·min kar·maṇy ap·ra·ti·saṃ·hṛ·te / sat·yaṃ ne·ti ma·nas·tā·pas tas·ya tā·pas ta·pec ca mām

abhiṣekavidhānaṃ tu tasmāt saṃhṛtya lakṣmaṇa / anvag evāham icchāmi vanaṃ gantum itaḥ punaḥ

a·bhi·ṣe·ka·vi·dhā·naṃ tu tas·māt saṃ·hṛt·ya lak·ṣma·ṇa / an·vag e·vā·ham ic·chā·mi va·naṃ gan·tum i·taḥ pu·naḥ

mama pravrājanād adya kṛtakṛtyā nṛpātmajā / sutaṃ bharatam avyagram abhiṣecayitā tataḥ

ma·ma prav·rā·ja·nād ad·ya kṛ·ta·kṛt·yā nṛ·pāt·ma·jā / su·taṃ bha·ra·tam av·yag·ram a·bhi·ṣe·ca·yi·tā ta·taḥ

mayi cīrājinadhare jaṭāmaṇḍaladhāriṇi / gate 'raṇyaṃ ca kaikeyyā bhaviṣyati manaḥsukham

ma·yi cī·rā·ji·na·dha·re ja·ṭā·maṇ·ḍa·la·dhā·ri·ṇi / ga·te 'raṇ·yaṃ ca kai·key·yā bha·viṣ·ya·ti ma·naḥ·su·kham

buddhiḥ praṇītā yeneyaṃ manaś ca susamāhitam / tat tu nārhāmi saṃkleṣṭuṃ pravrajiṣyāmi māciram

bud·dhiḥ pra·ṇī·tā ye·ne·yaṃ ma·naś ca su·sa·mā·hi·tam / tat tu nār·hā·mi saṃk·leṣ·ṭuṃ prav·ra·jiṣ·yā·mi mā·ci·ram

kṛtāntas tv eva saumitre draṣṭavyo matpravāsane / rājyasya ca vitīrṇasya punar eva nivartane

kṛ·tān·tas tv e·va sau·mit·re draṣ·ṭav·yo mat·pra·vā·sa·ne / rāj·yas·ya ca vi·tīr·ṇas·ya pu·nar e·va ni·var·ta·ne

kaikeyyāḥ pratipattir hi kathaṃ syān mama pīḍane / yadi bhāvo na daivo 'yaṃ kṛtāntavihito bhavet

kai·key·yāḥ pra·ti·pat·tir hi ka·thaṃ syān ma·ma pī·ḍa·ne / ya·di bhā·vo na dai·vo 'yaṃ kṛ·tān·ta·vi·hi·to bha·vet

jānāsi hi yathā saumya na mātṛṣu mamāntaram / bhūtapūrvaṃ viśeṣo vā tasyā mayi sute 'pi vā

jā·nā·si hi ya·thā saum·ya na mā·tṛ·ṣu ma·mān·ta·ram / bhū·ta·pūr·vaṃ vi·śe·ṣo vā tas·yā ma·yi su·te 'pi vā

so 'bhiṣekanivṛttyarthaiḥ pravāsārthaiś ca durvacaiḥ / ugrair vākyair ahaṃ tasyā nānyad daivāt samarthaye

so 'bhi·ṣe·ka·ni·vṛt·tyar·thaiḥ pra·vā·sār·thaiś ca dur·va·caiḥ / ug·rair vāk·yair a·haṃ tas·yā nān·yad dai·vāt sa·mar·tha·ye

kathaṃ prakṛtisaṃpannā rājaputrī tathāguṇā / brūyāt sā prākṛteva strī matpīḍāṃ bhartṛsaṃnidhau

ka·thaṃ pra·kṛ·ti·saṃ·pan·nā rā·ja·put·rī ta·thā·gu·ṇā / brū·yāt sā prā·kṛ·te·va strī mat·pī·ḍāṃ bhar·tṛ·saṃ·ni·dhau

yad acintyaṃ tu tad daivaṃ bhūteṣv api na hanyate / vyaktaṃ mayi ca tasyāṃ ca patito hi viparyayaḥ

yad a·cin·tyaṃ tu tad dai·vaṃ bhū·teṣv a·pi na han·ya·te / vyak·taṃ ma·yi ca tas·yāṃ ca pa·ti·to hi vi·par·ya·yaḥ

kaś cid daivena saumitre yoddhum utsahate pumān / yasya na grahaṇaṃ kiṃ cit karmaṇo 'nyatra dṛśyate

kaś cid dai·ve·na sau·mit·re yod·dhum ut·sa·ha·te pu·mān / yas·ya na gra·ha·ṇaṃ kiṃ cit kar·ma·ṇo 'nyat·ra dṛś·ya·te

sukhaduḥkhe bhayakrodhau lābhālābhau bhavābhavau / yasya kiṃ cit tathābhūtaṃ nanu daivasya karma tat

su·kha·duḥ·khe bha·yak·ro·dhau lā·bhā·lā·bhau bha·vā·bha·vau / yas·ya kiṃ cit ta·thā·bhū·taṃ na·nu dai·vas·ya kar·ma tat

vyāhate 'py abhiṣeke me paritāpo na vidyate / tasmād aparitāpaḥ saṃs tvam apy anuvidhāya mām / pratisaṃhāraya kṣipram ābhiṣecanikīṃ kriyām

vyā·ha·te 'py a·bhi·ṣe·ke me pa·ri·tā·po na vid·ya·te / tas·mād a·pa·ri·tā·paḥ saṃs tvam apy a·nu·vi·dhā·ya mām / pra·ti·saṃ·hā·ra·ya kṣip·ram ā·bhi·ṣe·ca·ni·kīṃ kri·yām

na lakṣmaṇāsmin mama rājyavighne mātā yavīyasy atiśaṅkanīyā / daivābhipannā hi vadanty aniṣṭaṃ jānāsi daivaṃ ca tathāprabhāvam

na lak·ṣma·ṇās·min ma·ma rāj·ya·vigh·ne mā·tā ya·vī·yasy a·ti·śaṅ·ka·nī·yā / dai·vā·bhi·pan·nā hi va·danty a·niṣ·ṭaṃ jā·nā·si dai·vaṃ ca ta·thāp·ra·bhā·vam

iti bruvati rāme tu lakṣmaṇo 'dhaḥśirā muhuḥ / śrutvā madhyaṃ jagāmeva manasā duḥkhaharṣayoḥ

i·ti bru·va·ti rā·me tu lak·ṣma·ṇo 'dhaḥ·śi·rā mu·huḥ / śrut·vā madh·yaṃ ja·gā·me·va ma·na·sā duḥ·kha·har·ṣa·yoḥ

tadā tu baddhvā bhrukuṭīṃ bhruvor madhye nararṣabha / niśaśvāsa mahāsarpo bilastha iva roṣitaḥ

ta·dā tu bad·dhvā bhru·ku·ṭīṃ bhru·vor madh·ye na·rar·ṣa·bha / ni·śaś·vā·sa ma·hā·sar·po bi·las·tha i·va ro·ṣi·taḥ

tasya duṣprativīkṣyaṃ tad bhrukuṭīsahitaṃ tadā / babhau kruddhasya siṃhasya mukhasya sadṛśaṃ mukham

tas·ya duṣ·pra·ti·vīk·ṣyaṃ tad bhru·ku·ṭī·sa·hi·taṃ ta·dā / ba·bhau krud·dhas·ya siṃ·has·ya mu·khas·ya sa·dṛ·śaṃ mu·kham

agrahas taṃ vidhunvaṃs tu hastī hastam ivātmanaḥ / tiryag ūrdhvaṃ śarīre ca pātayitvā śirodharām

ag·ra·has taṃ vi·dhun·vaṃs tu has·tī has·tam i·vāt·ma·naḥ / tir·yag ūr·dhvaṃ śa·rī·re ca pā·ta·yit·vā śi·ro·dha·rām

agrākṣṇā vīkṣamāṇas tu tiryag bhrātaram abravīt / asthāne saṃbhramo yasya jāto vai sumahān ayam

ag·rāk·ṣṇā vīk·ṣa·mā·ṇas tu tir·yag bhrā·ta·ram ab·ra·vīt / as·thā·ne saṃbh·ra·mo yas·ya jā·to vai su·ma·hān a·yam

dharmadoṣaprasaṅgena lokasyānatiśaṅkayā / kathaṃ hy etad asaṃbhrāntas tvadvidho vaktum arhati

dhar·ma·do·ṣap·ra·saṅ·ge·na lo·kas·yā·na·ti·śaṅ·ka·yā / ka·thaṃ hy e·tad a·saṃbh·rān·tas tvad·vi·dho vak·tum ar·ha·ti

yathā daivam aśauṇḍīraṃ śauṇḍīraḥ kṣatriyarṣabhaḥ / kiṃ nāma kṛpaṇaṃ daivam aśaktam abhiśaṃsasi

ya·thā dai·vam a·śauṇ·ḍī·raṃ śauṇ·ḍī·raḥ kṣat·ri·yar·ṣa·bhaḥ / kiṃ nā·ma kṛ·pa·ṇaṃ dai·vam a·śak·tam a·bhi·śaṃ·sa·si

pāpayos te kathaṃ nāma tayoḥ śaṅkā na vidyate / santi dharmopadhāḥ ślakṣṇā dharmātman kiṃ na budhyase

pā·pa·yos te ka·thaṃ nā·ma ta·yoḥ śaṅ·kā na vid·ya·te / san·ti dhar·mo·pa·dhāḥ ślak·ṣṇā dhar·māt·man kiṃ na budh·ya·se

lokavidviṣṭam ārabdhaṃ tvadanyasyābhiṣecanam / yeneyam āgatā dvaidhaṃ tava buddhir mahīpate / sa hi dharmo mama dveṣyaḥ prasaṅgād yasya muhyasi

lo·ka·vid·viṣ·ṭam ā·rab·dhaṃ tva·dan·yas·yā·bhi·ṣe·ca·nam / ye·ne·yam ā·ga·tā dvai·dhaṃ ta·va bud·dhir ma·hī·pa·te / sa hi dhar·mo ma·ma dveṣ·yaḥ pra·saṅ·gād yas·ya muh·ya·si

yady api pratipattis te daivī cāpi tayor matam / tathāpy upekṣaṇīyaṃ te na me tad api rocate

yady a·pi pra·ti·pat·tis te dai·vī cā·pi ta·yor ma·tam / ta·thāpy u·pek·ṣa·ṇī·yaṃ te na me tad a·pi ro·ca·te

viklavo vīryahīno yaḥ sa daivam anuvartate / vīrāḥ saṃbhāvitātmāno na daivaṃ paryupāsate

vik·la·vo vīr·ya·hī·no yaḥ sa dai·vam a·nu·var·ta·te / vī·rāḥ saṃ·bhā·vi·tāt·mā·no na dai·vaṃ par·yu·pā·sa·te

daivaṃ puruṣakāreṇa yaḥ samarthaḥ prabādhitum / na daivena vipannārthaḥ puruṣaḥ so 'vasīdati

dai·vaṃ pu·ru·ṣa·kā·re·ṇa yaḥ sa·mar·thaḥ pra·bā·dhi·tum / na dai·ve·na vi·pan·nār·thaḥ pu·ru·ṣaḥ so 'va·sī·da·ti

drakṣyanti tv adya daivasya pauruṣaṃ puruṣasya ca / daivamānuṣayor adya vyaktā vyaktir bhaviṣyati

drak·ṣyan·ti tv ad·ya dai·vas·ya pau·ru·ṣaṃ pu·ru·ṣas·ya ca / dai·va·mā·nu·ṣa·yor ad·ya vyak·tā vyak·tir bha·viṣ·ya·ti

adya matpauruṣahataṃ daivaṃ drakṣyanti vai janāḥ / yad daivād āhataṃ te 'dya dṛṣṭaṃ rājyābhiṣecanam

ad·ya mat·pau·ru·ṣa·ha·taṃ dai·vaṃ drak·ṣyan·ti vai ja·nāḥ / yad dai·vād ā·ha·taṃ te 'dya dṛṣ·ṭaṃ rāj·yā·bhi·ṣe·ca·nam

atyaṅkuśam ivoddāmaṃ gajaṃ madabaloddhatam / pradhāvitam ahaṃ daivaṃ pauruṣeṇa nivartaye

at·yaṅ·ku·śam i·vod·dā·maṃ ga·jaṃ ma·da·ba·lod·dha·tam / pra·dhā·vi·tam a·haṃ dai·vaṃ pau·ru·ṣe·ṇa ni·var·ta·ye

lokapālāḥ samastās te nādya rāmābhiṣecanam / na ca kṛtsnās trayo lokā vihanyuḥ kiṃ punaḥ pitā

lo·ka·pā·lāḥ sa·mas·tās te nād·ya rā·mā·bhi·ṣe·ca·nam / na ca kṛt·snās tra·yo lo·kā vi·han·yuḥ kiṃ pu·naḥ pi·tā

yair vivāsas tavāraṇye mitho rājan samarthitaḥ / araṇye te vivatsyanti caturdaśa samās tathā

yair vi·vā·sas ta·vā·raṇ·ye mi·tho rā·jan sa·mar·thi·taḥ / a·raṇ·ye te vi·vat·syan·ti ca·tur·da·śa sa·mās ta·thā

ahaṃ tadāśāṃ chetsyāmi pitus tasyāś ca yā tava / abhiṣekavighātena putrarājyāya vartate

a·haṃ ta·dā·śāṃ chet·syā·mi pi·tus tas·yāś ca yā ta·va / a·bhi·ṣe·ka·vi·ghā·te·na put·ra·rāj·yā·ya var·ta·te

madbalena viruddhāya na syād daivabalaṃ tathā / prabhaviṣyati duḥkhāya yathograṃ pauruṣaṃ mama

mad·ba·le·na vi·rud·dhā·ya na syād dai·va·ba·laṃ ta·thā / pra·bha·viṣ·ya·ti duḥ·khā·ya ya·thog·raṃ pau·ru·ṣaṃ ma·ma

ūrdhvaṃ varṣasahasrānte prajāpālyam anantaram / āryaputrāḥ kariṣyanti vanavāsaṃ gate tvayi

ūr·dhvaṃ var·ṣa·sa·has·rān·te pra·jā·pāl·yam a·nan·ta·ram / ār·ya·put·rāḥ ka·riṣ·yan·ti va·na·vā·saṃ ga·te tva·yi

pūrvarājarṣivṛttyā hi vanavāso vidhīyate / prajā nikṣipya putreṣu putravat paripālane

pūr·va·rā·jar·ṣi·vṛt·tyā hi va·na·vā·so vi·dhī·ya·te / pra·jā nik·ṣip·ya put·re·ṣu put·ra·vat pa·ri·pā·la·ne

sa ced rājany anekāgre rājyavibhramaśaṅkayā / naivam icchasi dharmātman rājyaṃ rāma tvam ātmani

sa ced rā·jany a·ne·kāg·re rāj·ya·vibh·ra·ma·śaṅ·ka·yā / nai·vam ic·cha·si dhar·māt·man rāj·yaṃ rā·ma tvam āt·ma·ni

pratijāne ca te vīra mā bhūvaṃ vīralokabhāk / rājyaṃ ca tava rakṣeyam ahaṃ veleva sāgaram

pra·ti·jā·ne ca te vī·ra mā bhū·vaṃ vī·ra·lo·ka·bhāk / rāj·yaṃ ca ta·va rak·ṣe·yam a·haṃ ve·le·va sā·ga·ram

maṅgalair abhiṣiñcasva tatra tvaṃ vyāpṛto bhava / aham eko mahīpālān alaṃ vārayituṃ balāt

maṅ·ga·lair a·bhi·ṣiñ·cas·va tat·ra tvaṃ vyā·pṛ·to bha·va / a·ham e·ko ma·hī·pā·lān a·laṃ vā·ra·yi·tuṃ ba·lāt

na śobhārthāv imau bāhū na dhanur bhūṣaṇāya me / nāsirābandhanārthāya na śarāḥ stambhahetavaḥ

na śo·bhār·thāv i·mau bā·hū na dha·nur bhū·ṣa·ṇā·ya me / nā·si·rā·ban·dha·nār·thā·ya na śa·rāḥ stam·bha·he·ta·vaḥ

amitradamanārthaṃ me sarvam etac catuṣṭayam / na cāhaṃ kāmaye 'tyarthaṃ yaḥ syāc chatrur mato mama

a·mit·ra·da·ma·nār·thaṃ me sar·vam e·tac ca·tuṣ·ṭa·yam / na cā·haṃ kā·ma·ye 'tyar·thaṃ yaḥ syāc chat·rur ma·to ma·ma

asinā tīkṣṇadhāreṇa vidyuccalitavarcasā / pragṛhītena vai śatruṃ vajriṇaṃ vā na kalpaye

a·si·nā tīk·ṣṇa·dhā·re·ṇa vid·yuc·ca·li·ta·var·ca·sā / pra·gṛ·hī·te·na vai śat·ruṃ vaj·ri·ṇaṃ vā na kal·pa·ye

khaḍganiṣpeṣaniṣpiṣṭair gahanā duścarā ca me / hastyaśvanarahastoruśirobhir bhavitā mahī

khaḍ·ga·niṣ·pe·ṣa·niṣ·piṣ·ṭair ga·ha·nā duś·ca·rā ca me / has·tyaś·va·na·ra·has·to·ru·śi·ro·bhir bha·vi·tā ma·hī

khaḍgadhārāhatā me 'dya dīpyamānā ivādrayaḥ / patiṣyanti dvipā bhūmau meghā iva savidyutaḥ

khaḍ·ga·dhā·rā·ha·tā me 'dya dīp·ya·mā·nā i·vād·ra·yaḥ / pa·tiṣ·yan·ti dvi·pā bhū·mau me·ghā i·va sa·vid·yu·taḥ

baddhagodhāṅgulitrāṇe pragṛhītaśarāsane / kathaṃ puruṣamānī syāt puruṣāṇāṃ mayi sthite

bad·dha·go·dhāṅ·gu·lit·rā·ṇe pra·gṛ·hī·ta·śa·rā·sa·ne / ka·thaṃ pu·ru·ṣa·mā·nī syāt pu·ru·ṣā·ṇāṃ ma·yi sthi·te

bahubhiś caikam atyasyann ekena ca bahūñ janān / viniyokṣyāmy ahaṃ bāṇān nṛvājigajamarmasu

ba·hu·bhiś cai·kam at·yas·yann e·ke·na ca ba·hūñ ja·nān / vi·ni·yok·ṣyāmy a·haṃ bā·ṇān nṛ·vā·ji·ga·ja·mar·ma·su

adya me 'straprabhāvasya prabhāvaḥ prabhaviṣyati / rājñaś cāprabhutāṃ kartuṃ prabhutvaṃ ca tava prabho

ad·ya me 'strap·ra·bhā·vas·ya pra·bhā·vaḥ pra·bha·viṣ·ya·ti / rāj·ñaś cāp·ra·bhu·tāṃ kar·tuṃ pra·bhut·vaṃ ca ta·va pra·bho

adya candanasārasya keyūrāmokṣaṇasya ca / vasūnāṃ ca vimokṣasya suhṛdāṃ pālanasya ca

ad·ya can·da·na·sā·ras·ya ke·yū·rā·mok·ṣa·ṇas·ya ca / va·sū·nāṃ ca vi·mok·ṣas·ya su·hṛ·dāṃ pā·la·nas·ya ca

anurūpāv imau bāhū rāma karma kariṣyataḥ / abhiṣecanavighnasya kartṝṇāṃ te nivāraṇe

a·nu·rū·pāv i·mau bā·hū rā·ma kar·ma ka·riṣ·ya·taḥ / a·bhi·ṣe·ca·na·vigh·nas·ya kar·tṝ·ṇāṃ te ni·vā·ra·ṇe

bravīhi ko 'dyaiva mayā viyujyatāṃ tavāsuhṛt prāṇayaśaḥ suhṛjjanaiḥ / yathā taveyaṃ vasudhā vaśe bhavet tathaiva māṃ śādhi tavāsmi kiṃkaraḥ

bra·vī·hi ko 'dyai·va ma·yā vi·yuj·ya·tāṃ ta·vā·su·hṛt prā·ṇa·ya·śaḥ su·hṛj·ja·naiḥ / ya·thā ta·ve·yaṃ va·su·dhā va·śe bha·vet ta·thai·va māṃ śā·dhi ta·vās·mi kiṃ·ka·raḥ

vimṛjya bāṣpaṃ parisāntvya cāsakṛt sa lakṣmaṇaṃ rāghavavaṃśavardhanaḥ / uvāca pitrye vacane vyavasthitaṃ nibodha mām eṣa hi saumya satpathaḥ

vi·mṛj·ya bāṣ·paṃ pa·ri·sān·tvya cā·sa·kṛt sa lak·ṣma·ṇaṃ rā·gha·va·vaṃ·śa·var·dha·naḥ / u·vā·ca pit·rye va·ca·ne vya·vas·thi·taṃ ni·bo·dha mām e·ṣa hi saum·ya sat·pa·thaḥ

taṃ samīkṣya tv avahitaṃ pitur nirdeśapālane / kausalyā bāṣpasaṃruddhā vaco dharmiṣṭham abravīt

taṃ sa·mīk·ṣya tv a·va·hi·taṃ pi·tur nir·de·śa·pā·la·ne / kau·sal·yā bāṣ·pa·saṃ·rud·dhā va·co dhar·miṣ·ṭham ab·ra·vīt

adṛṣṭaduḥkho dharmātmā sarvabhūtapriyaṃvadaḥ / mayi jāto daśarathāt katham uñchena vartayet

a·dṛṣ·ṭa·duḥ·kho dhar·māt·mā sar·va·bhū·tap·ri·yaṃ·va·daḥ / ma·yi jā·to da·śa·ra·thāt ka·tham uñ·che·na var·ta·yet

yasya bhṛtyāś ca dāsāś ca mṛṣṭāny annāni bhuñjate / kathaṃ sa bhokṣyate nātho vane mūlaphalāny ayam

yas·ya bhṛt·yāś ca dā·sāś ca mṛṣ·ṭāny an·nā·ni bhuñ·ja·te / ka·thaṃ sa bhok·ṣya·te nā·tho va·ne mū·la·pha·lāny a·yam

ka etac chraddadhec chrutvā kasya vā na bhaved bhayam / guṇavān dayito rājño rāghavo yad vivāsyate

ka e·tac chrad·da·dhec chrut·vā kas·ya vā na bha·ved bha·yam / gu·ṇa·vān da·yi·to rāj·ño rā·gha·vo yad vi·vās·ya·te

tvayā vihīnām iha māṃ śokāgnir atulo mahān / pradhakṣyati yathā kakṣaṃ citrabhānur himātyaye

tva·yā vi·hī·nām i·ha māṃ śo·kāg·nir a·tu·lo ma·hān / pra·dhak·ṣya·ti ya·thā kak·ṣaṃ cit·ra·bhā·nur hi·māt·ya·ye

kathaṃ hi dhenuḥ svaṃ vatsaṃ gacchantaṃ nānugacchati / ahaṃ tvānugamiṣyāmi yatra putra gamiṣyasi

ka·thaṃ hi dhe·nuḥ svaṃ vat·saṃ gac·chan·taṃ nā·nu·gac·cha·ti / a·haṃ tvā·nu·ga·miṣ·yā·mi yat·ra put·ra ga·miṣ·ya·si

tathā nigaditaṃ mātrā tad vākyaṃ puruṣarṣabhaḥ / śrutvā rāmo 'bravīd vākyaṃ mātaraṃ bhṛśaduḥkhitām

ta·thā ni·ga·di·taṃ māt·rā tad vāk·yaṃ pu·ru·ṣar·ṣa·bhaḥ / śrut·vā rā·mo 'bra·vīd vāk·yaṃ mā·ta·raṃ bhṛ·śa·duḥ·khi·tām

kaikeyyā vañcito rājā mayi cāraṇyam āśrite / bhavatyā ca parityakto na nūnaṃ vartayiṣyati

kai·key·yā vañ·ci·to rā·jā ma·yi cā·raṇ·yam āś·ri·te / bha·vat·yā ca pa·rit·yak·to na nū·naṃ var·ta·yiṣ·ya·ti

bhartuḥ kila parityāgo nṛśaṃsaḥ kevalaṃ striyāḥ / sa bhavatyā na kartavyo manasāpi vigarhitaḥ

bhar·tuḥ ki·la pa·rit·yā·go nṛ·śaṃ·saḥ ke·va·laṃ stri·yāḥ / sa bha·vat·yā na kar·tav·yo ma·na·sā·pi vi·gar·hi·taḥ

yāvaj jīvati kākutsthaḥ pitā me jagatīpatiḥ / śuśrūṣā kriyatāṃ tāvat sa hi dharmaḥ sanātanaḥ

yā·vaj jī·va·ti kā·kut·sthaḥ pi·tā me ja·ga·tī·pa·tiḥ / śuś·rū·ṣā kri·ya·tāṃ tā·vat sa hi dhar·maḥ sa·nā·ta·naḥ

evam uktā tu rāmeṇa kausalyā śubha darśanā / tathety uvāca suprītā rāmam akliṣṭakāriṇam

e·vam uk·tā tu rā·me·ṇa kau·sal·yā śu·bha dar·śa·nā / ta·thety u·vā·ca sup·rī·tā rā·mam ak·liṣ·ṭa·kā·ri·ṇam

evam uktas tu vacanaṃ rāmo dharmabhṛtāṃ varaḥ / bhūyas tām abravīd vākyaṃ mātaraṃ bhṛśaduḥkhitām

e·vam uk·tas tu va·ca·naṃ rā·mo dhar·ma·bhṛ·tāṃ va·raḥ / bhū·yas tām ab·ra·vīd vāk·yaṃ mā·ta·raṃ bhṛ·śa·duḥ·khi·tām

mayā caiva bhavatyā ca kartavyaṃ vacanaṃ pituḥ / rājā bhartā guruḥ śreṣṭhaḥ sarveṣām īśvaraḥ prabhuḥ

ma·yā cai·va bha·vat·yā ca kar·tav·yaṃ va·ca·naṃ pi·tuḥ / rā·jā bhar·tā gu·ruḥ śreṣ·ṭhaḥ sar·ve·ṣām īś·va·raḥ pra·bhuḥ

imāni tu mahāraṇye vihṛtya nava pañca ca / varṣāṇi paramaprītaḥ sthāsyāmi vacane tava

i·mā·ni tu ma·hā·raṇ·ye vi·hṛt·ya na·va pañ·ca ca / var·ṣā·ṇi pa·ra·map·rī·taḥ sthās·yā·mi va·ca·ne ta·va

evam uktā priyaṃ putraṃ bāṣpapūrṇānanā tadā / uvāca paramārtā tu kausalyā putravatsalā

e·vam uk·tā pri·yaṃ put·raṃ bāṣ·pa·pūr·ṇā·na·nā ta·dā / u·vā·ca pa·ra·mār·tā tu kau·sal·yā put·ra·vat·sa·lā

āsāṃ rāma sapatnīnāṃ vastuṃ madhye na me kṣamam / naya mām api kākutstha vanaṃ vanyaṃ mṛgīṃ yathā / yadi te gamane buddhiḥ kṛtā pitur apekṣayā

ā·sāṃ rā·ma sa·pat·nī·nāṃ vas·tuṃ madh·ye na me kṣa·mam / na·ya mām a·pi kā·kut·stha va·naṃ van·yaṃ mṛ·gīṃ ya·thā / ya·di te ga·ma·ne bud·dhiḥ kṛ·tā pi·tur a·pek·ṣa·yā

tāṃ tathā rudatīṃ rāmo rudan vacanam abravīt / jīvantyā hi striyā bhartā daivataṃ prabhur eva ca / bhavatyā mama caivādya rājā prabhavati prabhuḥ

tāṃ ta·thā ru·da·tīṃ rā·mo ru·dan va·ca·nam ab·ra·vīt / jī·van·tyā hi stri·yā bhar·tā dai·va·taṃ pra·bhur e·va ca / bha·vat·yā ma·ma cai·vād·ya rā·jā pra·bha·va·ti pra·bhuḥ

bharataś cāpi dharmātmā sarvabhūtapriyaṃvadaḥ / bhavatīm anuvarteta sa hi dharmarataḥ sadā

bha·ra·taś cā·pi dhar·māt·mā sar·va·bhū·tap·ri·yaṃ·va·daḥ / bha·va·tīm a·nu·var·te·ta sa hi dhar·ma·ra·taḥ sa·dā

yathā mayi tu niṣkrānte putraśokena pārthivaḥ / śramaṃ nāvāpnuyāt kiṃ cid apramattā tathā kuru

ya·thā ma·yi tu niṣ·krān·te put·ra·śo·ke·na pār·thi·vaḥ / śra·maṃ nā·vāp·nu·yāt kiṃ cid ap·ra·mat·tā ta·thā ku·ru

vratopavāsaniratā yā nārī paramottamā / bhartāraṃ nānuvarteta sā ca pāpagatir bhavet

vra·to·pa·vā·sa·ni·ra·tā yā nā·rī pa·ra·mot·ta·mā / bhar·tā·raṃ nā·nu·var·te·ta sā ca pā·pa·ga·tir bha·vet

śuśrūṣam eva kurvīta bhartuḥ priyahite ratā / eṣa dharmaḥ purā dṛṣṭo loke vede śrutaḥ smṛtaḥ

śuś·rū·ṣam e·va kur·vī·ta bhar·tuḥ pri·ya·hi·te ra·tā / e·ṣa dhar·maḥ pu·rā dṛṣ·ṭo lo·ke ve·de śru·taḥ smṛ·taḥ

pūjyās te matkṛte devi brāhmaṇāś caiva suvratāḥ / evaṃ kālaṃ pratīkṣasva mamāgamanakāṅkṣiṇī

pūj·yās te mat·kṛ·te de·vi brāh·ma·ṇāś cai·va suv·ra·tāḥ / e·vaṃ kā·laṃ pra·tīk·ṣas·va ma·mā·ga·ma·na·kāṅ·kṣi·ṇī

prāpsyase paramaṃ kāmaṃ mayi pratyāgate sati / yadi dharmabhṛtāṃ śreṣṭho dhārayiṣyati jīvitam

prāp·sya·se pa·ra·maṃ kā·maṃ ma·yi prat·yā·ga·te sa·ti / ya·di dhar·ma·bhṛ·tāṃ śreṣ·ṭho dhā·ra·yiṣ·ya·ti jī·vi·tam

evam uktā tu rāmeṇa bāṣpaparyākulekṣaṇā / kausalyā putraśokārtā rāmaṃ vacanam abravīt / gaccha putra tvam ekāgro bhadraṃ te 'stu sadā vibho

e·vam uk·tā tu rā·me·ṇa bāṣ·pa·par·yā·ku·lek·ṣa·ṇā / kau·sal·yā put·ra·śo·kār·tā rā·maṃ va·ca·nam ab·ra·vīt / gac·cha put·ra tvam e·kāg·ro bhad·raṃ te 'stu sa·dā vi·bho

tathā hi rāmaṃ vanavāsaniścitaṃ samīkṣya devī parameṇa cetasā / uvāca rāmaṃ śubhalakṣaṇaṃ vaco babhūva ca svastyayanābhikāṅkṣiṇī

ta·thā hi rā·maṃ va·na·vā·sa·niś·ci·taṃ sa·mīk·ṣya de·vī pa·ra·me·ṇa ce·ta·sā / u·vā·ca rā·maṃ śu·bha·lak·ṣa·ṇaṃ va·co ba·bhū·va ca svas·tya·ya·nā·bhi·kāṅ·kṣi·ṇī

sāpanīya tam āyāsam upaspṛśya jalaṃ śuci / cakāra mātā rāmasya maṅgalāni manasvinī

sā·pa·nī·ya tam ā·yā·sam u·pas·pṛś·ya ja·laṃ śu·ci / ca·kā·ra mā·tā rā·mas·ya maṅ·ga·lā·ni ma·nas·vi·nī

svasti sādhyāś ca viśve ca marutaś ca maharṣayaḥ / svasti dhātā vidhātā ca svasti pūṣā bhago 'ryamā

svas·ti sādh·yāś ca viś·ve ca ma·ru·taś ca ma·har·ṣa·yaḥ / svas·ti dhā·tā vi·dhā·tā ca svas·ti pū·ṣā bha·go 'rya·mā

ṛtavaś caiva pakṣāś ca māsāḥ saṃvatsarāḥ kṣapāḥ / dināni ca muhūrtāś ca svasti kurvantu te sadā

ṛ·ta·vaś cai·va pak·ṣāś ca mā·sāḥ saṃ·vat·sa·rāḥ kṣa·pāḥ / di·nā·ni ca mu·hūr·tāś ca svas·ti kur·van·tu te sa·dā

smṛtir dhṛtiś ca dharmaś ca pāntu tvāṃ putra sarvataḥ / skandaś ca bhagavān devaḥ somaś ca sabṛhaspatiḥ

smṛ·tir dhṛ·tiś ca dhar·maś ca pān·tu tvāṃ put·ra sar·va·taḥ / skan·daś ca bha·ga·vān de·vaḥ so·maś ca sa·bṛ·has·pa·tiḥ

saptarṣayo nāradaś ca te tvāṃ rakṣantu sarvataḥ / nakṣatrāṇi ca sarvāṇi grahāś ca sahadevatāḥ / mahāvanāni carato muniveṣasya dhīmataḥ

sap·tar·ṣa·yo nā·ra·daś ca te tvāṃ rak·ṣan·tu sar·va·taḥ / nak·ṣat·rā·ṇi ca sar·vā·ṇi gra·hāś ca sa·ha·de·va·tāḥ / ma·hā·va·nā·ni ca·ra·to mu·ni·ve·ṣas·ya dhī·ma·taḥ

plavagā vṛścikā daṃśā maśakāś caiva kānane / sarīsṛpāś ca kīṭāś ca mā bhūvan gahane tava

pla·va·gā vṛś·ci·kā daṃ·śā ma·śa·kāś cai·va kā·na·ne / sa·rī·sṛ·pāś ca kī·ṭāś ca mā bhū·van ga·ha·ne ta·va

mahādvipāś ca siṃhāś ca vyāghrā ṛkṣāś ca daṃṣṭriṇaḥ / mahiṣāḥ śṛṅgiṇo raudrā na te druhyantu putraka

ma·hād·vi·pāś ca siṃ·hāś ca vyāgh·rā ṛk·ṣāś ca daṃṣ·ṭri·ṇaḥ / ma·hi·ṣāḥ śṛṅ·gi·ṇo raud·rā na te druh·yan·tu put·ra·ka

nṛmāṃsabhojanā raudrā ye cānye sattvajātayaḥ / mā ca tvāṃ hiṃsiṣuḥ putra mayā saṃpūjitās tv iha

nṛ·māṃ·sa·bho·ja·nā raud·rā ye cān·ye sat·tva·jā·ta·yaḥ / mā ca tvāṃ hiṃ·si·ṣuḥ put·ra ma·yā saṃ·pū·ji·tās tv i·ha

āgamās te śivāḥ santu sidhyantu ca parākramāḥ / sarvasaṃpattayo rāma svastimān gaccha putraka

ā·ga·mās te śi·vāḥ san·tu sidh·yan·tu ca pa·rāk·ra·māḥ / sar·va·saṃ·pat·ta·yo rā·ma svas·ti·mān gac·cha put·ra·ka

svasti te 'stv āntarikṣebhyaḥ pārthivebhyaḥ punaḥ punaḥ / sarvebhyaś caiva devebhyo ye ca te paripanthinaḥ

svas·ti te 'stv ān·ta·rik·ṣebh·yaḥ pār·thi·vebh·yaḥ pu·naḥ pu·naḥ / sar·vebh·yaś cai·va de·vebh·yo ye ca te pa·ri·pan·thi·naḥ

sarvalokaprabhur brahmā bhūtabhartā tatharṣayaḥ / ye ca śeṣāḥ surās te tvāṃ rakṣantu vanavāsinam

sar·va·lo·kap·ra·bhur brah·mā bhū·ta·bhar·tā ta·thar·ṣa·yaḥ / ye ca śe·ṣāḥ su·rās te tvāṃ rak·ṣan·tu va·na·vā·si·nam

iti mālyaiḥ suragaṇān gandhaiś cāpi yaśasvinī / stutibhiś cānurūpābhir ānarcāyatalocanā

i·ti māl·yaiḥ su·ra·ga·ṇān gan·dhaiś cā·pi ya·śas·vi·nī / stu·ti·bhiś cā·nu·rū·pā·bhir ā·nar·cā·ya·ta·lo·ca·nā

yan maṅgalaṃ sahasrākṣe sarvadevanamaskṛte / vṛtranāśe samabhavat tat te bhavatu maṅgalam

yan maṅ·ga·laṃ sa·has·rāk·ṣe sar·va·de·va·na·mas·kṛ·te / vṛt·ra·nā·śe sa·ma·bha·vat tat te bha·va·tu maṅ·ga·lam

yan maṅgalaṃ suparṇasya vinatākalpayat purā / amṛtaṃ prārthayānasya tat te bhavatu maṅgalam

yan maṅ·ga·laṃ su·par·ṇas·ya vi·na·tā·kal·pa·yat pu·rā / a·mṛ·taṃ prār·tha·yā·nas·ya tat te bha·va·tu maṅ·ga·lam

oṣadhīṃ cāpi siddhārthāṃ viśalyakaraṇīṃ śubhām / cakāra rakṣāṃ kausalyā mantrair abhijajāpa ca

o·ṣa·dhīṃ cā·pi sid·dhār·thāṃ vi·śal·ya·ka·ra·ṇīṃ śu·bhām / ca·kā·ra rak·ṣāṃ kau·sal·yā man·trair a·bhi·ja·jā·pa ca

ānamya mūrdhni cāghrāya pariṣvajya yaśasvinī / avadat putra siddhārtho gaccha rāma yathāsukham

ā·nam·ya mūr·dhni cāgh·rā·ya pa·riṣ·vaj·ya ya·śas·vi·nī / a·va·dat put·ra sid·dhār·tho gac·cha rā·ma ya·thā·su·kham

arogaṃ sarvasiddhārtham ayodhyāṃ punar āgatam / paśyāmi tvāṃ sukhaṃ vatsa susthitaṃ rājaveśmani

a·ro·gaṃ sar·va·sid·dhār·tham a·yodh·yāṃ pu·nar ā·ga·tam / paś·yā·mi tvāṃ su·khaṃ vat·sa sus·thi·taṃ rā·ja·veś·ma·ni

mayārcitā devagaṇāḥ śivādayo maharṣayo bhūtamahāsuroragāḥ / abhiprayātasya vanaṃ cirāya te hitāni kāṅkṣantu diśaś ca rāghava

ma·yār·ci·tā de·va·ga·ṇāḥ śi·vā·da·yo ma·har·ṣa·yo bhū·ta·ma·hā·su·ro·ra·gāḥ / a·bhip·ra·yā·tas·ya va·naṃ ci·rā·ya te hi·tā·ni kāṅ·kṣan·tu di·śaś ca rā·gha·va

itīva cāśrupratipūrṇalocanā samāpya ca svastyayanaṃ yathāvidhi / pradakṣiṇaṃ caiva cakāra rāghavaṃ punaḥ punaś cāpi nipīḍya sasvaje

i·tī·va cāś·rup·ra·ti·pūr·ṇa·lo·ca·nā sa·māp·ya ca svas·tya·ya·naṃ ya·thā·vi·dhi / pra·dak·ṣi·ṇaṃ cai·va ca·kā·ra rā·gha·vaṃ pu·naḥ pu·naś cā·pi ni·pīḍ·ya sas·va·je

tathā tu devyā sa kṛtapradakṣiṇo nipīḍya mātuś caraṇau punaḥ punaḥ / jagāma sītānilayaṃ mahāyaśāḥ sa rāghavaḥ prajvalitaḥ svayā śriyā

ta·thā tu dev·yā sa kṛ·tap·ra·dak·ṣi·ṇo ni·pīḍ·ya mā·tuś ca·ra·ṇau pu·naḥ pu·naḥ / ja·gā·ma sī·tā·ni·la·yaṃ ma·hā·ya·śāḥ sa rā·gha·vaḥ praj·va·li·taḥ sva·yā śri·yā

abhivādya tu kausalyāṃ rāmaḥ saṃprasthito vanam / kṛtasvastyayano mātrā dharmiṣṭhe vartmani sthitaḥ

a·bhi·vād·ya tu kau·sal·yāṃ rā·maḥ saṃp·ras·thi·to va·nam / kṛ·tas·vas·tya·ya·no māt·rā dhar·miṣ·ṭhe var·tma·ni sthi·taḥ

virājayan rājasuto rājamārgaṃ narair vṛtam / hṛdayāny āmamantheva janasya guṇavattayā

vi·rā·ja·yan rā·ja·su·to rā·ja·mār·gaṃ na·rair vṛ·tam / hṛ·da·yāny ā·ma·man·the·va ja·nas·ya gu·ṇa·vat·ta·yā

vaidehī cāpi tat sarvaṃ na śuśrāva tapasvinī / tad eva hṛdi tasyāś ca yauvarājyābhiṣecanam

vai·de·hī cā·pi tat sar·vaṃ na śuś·rā·va ta·pas·vi·nī / tad e·va hṛ·di tas·yāś ca yau·va·rāj·yā·bhi·ṣe·ca·nam

devakāryaṃ sma sā kṛtvā kṛtajñā hṛṣṭacetanā / abhijñā rājadharmāṇāṃ rājaputraṃ pratīkṣate

de·va·kār·yaṃ sma sā kṛt·vā kṛ·taj·ñā hṛṣ·ṭa·ce·ta·nā / a·bhij·ñā rā·ja·dhar·mā·ṇāṃ rā·ja·put·raṃ pra·tīk·ṣa·te

praviveśātha rāmas tu svaveśma suvibhūṣitam / prahṛṣṭajanasaṃpūrṇaṃ hriyā kiṃ cid avāṅmukhaḥ

pra·vi·ve·śā·tha rā·mas tu sva·veś·ma su·vi·bhū·ṣi·tam / pra·hṛṣ·ṭa·ja·na·saṃ·pūr·ṇaṃ hri·yā kiṃ cid a·vāṅ·mu·khaḥ

atha sītā samutpatya vepamānā ca taṃ patim / apaśyac chokasaṃtaptaṃ cintāvyākulilendriyam

a·tha sī·tā sa·mut·pat·ya ve·pa·mā·nā ca taṃ pa·tim / a·paś·yac cho·ka·saṃ·tap·taṃ cin·tāv·yā·ku·li·len·dri·yam

vivarṇavadanaṃ dṛṣṭvā taṃ prasvinnam amarṣaṇam / āha duḥkhābhisaṃtaptā kim idānīm idaṃ prabho

vi·var·ṇa·va·da·naṃ dṛṣ·ṭvā taṃ pras·vin·nam a·mar·ṣa·ṇam / ā·ha duḥ·khā·bhi·saṃ·tap·tā kim i·dā·nīm i·daṃ pra·bho

adya bārhaspataḥ śrīmān yuktaḥ puṣyo na rāghava / procyate brāhmaṇaiḥ prājñaiḥ kena tvam asi durmanāḥ

ad·ya bār·has·pa·taḥ śrī·mān yuk·taḥ puṣ·yo na rā·gha·va / proc·ya·te brāh·ma·ṇaiḥ prāj·ñaiḥ ke·na tvam a·si dur·ma·nāḥ

na te śataśalākena jalaphenanibhena ca / āvṛtaṃ vadanaṃ valgu chatreṇābhivirājate

na te śa·ta·śa·lā·ke·na ja·la·phe·na·ni·bhe·na ca / ā·vṛ·taṃ va·da·naṃ val·gu chat·re·ṇā·bhi·vi·rā·ja·te

vyajanābhyāṃ ca mukhyābhyāṃ śatapatranibhekṣaṇam / candrahaṃsaprakāśābhyāṃ vījyate na tavānanam

vya·ja·nābh·yāṃ ca mukh·yābh·yāṃ śa·ta·pat·ra·ni·bhek·ṣa·ṇam / can·dra·haṃ·sap·ra·kā·śābh·yāṃ vīj·ya·te na ta·vā·na·nam

vāgmino bandinaś cāpi prahṛṣṭās tvaṃ nararṣabha / stuvanto nādya dṛśyante maṅgalaiḥ sūtamāgadhāḥ

vāg·mi·no ban·di·naś cā·pi pra·hṛṣ·ṭās tvaṃ na·rar·ṣa·bha / stu·van·to nād·ya dṛś·yan·te maṅ·ga·laiḥ sū·ta·mā·ga·dhāḥ

na te kṣaudraṃ ca dadhi ca brāhmaṇā vedapāragāḥ / mūrdhni mūrdhāvasiktasya dadhati sma vidhānataḥ

na te kṣaud·raṃ ca da·dhi ca brāh·ma·ṇā ve·da·pā·ra·gāḥ / mūr·dhni mūr·dhā·va·sik·tas·ya da·dha·ti sma vi·dhā·na·taḥ

na tvāṃ prakṛtayaḥ sarvā śreṇīmukhyāś ca bhūṣitāḥ / anuvrajitum icchanti paurajāpapadās tathā

na tvāṃ pra·kṛ·ta·yaḥ sar·vā śre·ṇī·mukh·yāś ca bhū·ṣi·tāḥ / a·nuv·ra·ji·tum ic·chan·ti pau·ra·jā·pa·pa·dās ta·thā

caturbhir vegasaṃpannair hayaiḥ kāñcanabhūṣaṇaiḥ / mukhyaḥ puṣyaratho yuktaḥ kiṃ na gacchati te 'grataḥ

ca·tur·bhir ve·ga·saṃ·pan·nair ha·yaiḥ kāñ·ca·na·bhū·ṣa·ṇaiḥ / mukh·yaḥ puṣ·ya·ra·tho yuk·taḥ kiṃ na gac·cha·ti te 'gra·taḥ

na hastī cāgrataḥ śrīmāṃs tava lakṣaṇapūjitaḥ / prayāṇe lakṣyate vīra kṛṣṇameghagiri prabhaḥ

na has·tī cāg·ra·taḥ śrī·māṃs ta·va lak·ṣa·ṇa·pū·ji·taḥ / pra·yā·ṇe lak·ṣya·te vī·ra kṛṣ·ṇa·me·gha·gi·ri pra·bhaḥ

na ca kāñcanacitraṃ te paśyāmi priyadarśana / bhadrāsanaṃ puraskṛtya yāntaṃ vīrapuraḥsaram

na ca kāñ·ca·na·cit·raṃ te paś·yā·mi pri·ya·dar·śa·na / bhad·rā·sa·naṃ pu·ras·kṛt·ya yān·taṃ vī·ra·pu·raḥ·sa·ram

abhiṣeko yadā sajjaḥ kim idānīm idaṃ tava / apūrvo mukhavarṇaś ca na praharṣaś ca lakṣyate

a·bhi·ṣe·ko ya·dā saj·jaḥ kim i·dā·nīm i·daṃ ta·va / a·pūr·vo mu·kha·var·ṇaś ca na pra·har·ṣaś ca lak·ṣya·te

itīva vilapantīṃ tāṃ provāca raghunandanaḥ / sīte tatrabhavāṃs tāta pravrājayati māṃ vanam

i·tī·va vi·la·pan·tīṃ tāṃ pro·vā·ca ra·ghu·nan·da·naḥ / sī·te tat·ra·bha·vāṃs tā·ta prav·rā·ja·ya·ti māṃ va·nam

kule mahati saṃbhūte dharmajñe dharmacāriṇi / śṛṇu jānaki yenedaṃ krameṇābhyāgataṃ mama

ku·le ma·ha·ti saṃ·bhū·te dhar·maj·ñe dhar·ma·cā·ri·ṇi / śṛ·ṇu jā·na·ki ye·ne·daṃ kra·me·ṇābh·yā·ga·taṃ ma·ma

rājñā satyapratijñena pitrā daśarathena me / kaikeyyai prītamanasā purā dattau mahāvarau

rāj·ñā sat·yap·ra·tij·ñe·na pit·rā da·śa·ra·the·na me / kai·key·yai prī·ta·ma·na·sā pu·rā dat·tau ma·hā·va·rau

tayādya mama sajje 'sminn abhiṣeke nṛpodyate / pracoditaḥ sa samayo dharmeṇa pratinirjitaḥ

ta·yād·ya ma·ma saj·je 'sminn a·bhi·ṣe·ke nṛ·pod·ya·te / pra·co·di·taḥ sa sa·ma·yo dhar·me·ṇa pra·ti·nir·ji·taḥ

caturdaśa hi varṣāṇi vastavyaṃ daṇḍake mayā / pitrā me bharataś cāpi yauvarājye niyojitaḥ / so 'haṃ tvām āgato draṣṭuṃ prasthito vijanaṃ vanam

ca·tur·da·śa hi var·ṣā·ṇi vas·tav·yaṃ daṇ·ḍa·ke ma·yā / pit·rā me bha·ra·taś cā·pi yau·va·rāj·ye ni·yo·ji·taḥ / so 'haṃ tvām ā·ga·to draṣ·ṭuṃ pras·thi·to vi·ja·naṃ va·nam

bharatasya samīpe te nāhaṃ kathyaḥ kadā cana / ṛddhiyuktā hi puruṣā na sahante parastavam / tasmān na te guṇāḥ kathyā bharatasyāgrato mama

bha·ra·tas·ya sa·mī·pe te nā·haṃ kath·yaḥ ka·dā ca·na / ṛd·dhi·yuk·tā hi pu·ru·ṣā na sa·han·te pa·ras·ta·vam / tas·mān na te gu·ṇāḥ kath·yā bha·ra·tas·yāg·ra·to ma·ma

nāpi tvaṃ tena bhartavyā viśeṣeṇa kadā cana / anukūlatayā śakyaṃ samīpe tasya vartitum

nā·pi tvaṃ te·na bhar·tav·yā vi·śe·ṣe·ṇa ka·dā ca·na / a·nu·kū·la·ta·yā śak·yaṃ sa·mī·pe tas·ya var·ti·tum

ahaṃ cāpi pratijñāṃ tāṃ guroḥ samanupālayan / vanam adyaiva yāsyāmi sthirā bhava manasvini

a·haṃ cā·pi pra·tij·ñāṃ tāṃ gu·roḥ sa·ma·nu·pā·la·yan / va·nam ad·yai·va yās·yā·mi sthi·rā bha·va ma·nas·vi·ni

yāte ca mayi kalyāṇi vanaṃ muniniṣevitam / vratopavāsaratayā bhavitavyaṃ tvayānaghe

yā·te ca ma·yi kal·yā·ṇi va·naṃ mu·ni·ni·ṣe·vi·tam / vra·to·pa·vā·sa·ra·ta·yā bha·vi·tav·yaṃ tva·yā·na·ghe

kālyam utthāya devānāṃ kṛtvā pūjāṃ yathāvidhi / vanditavyo daśarathaḥ pitā mama nareśvaraḥ

kāl·yam ut·thā·ya de·vā·nāṃ kṛt·vā pū·jāṃ ya·thā·vi·dhi / van·di·tav·yo da·śa·ra·thaḥ pi·tā ma·ma na·reś·va·raḥ

mātā ca mama kausalyā vṛddhā saṃtāpakarśitā / dharmam evāgrataḥ kṛtvā tvattaḥ saṃmānam arhati

mā·tā ca ma·ma kau·sal·yā vṛd·dhā saṃ·tā·pa·kar·śi·tā / dhar·mam e·vāg·ra·taḥ kṛt·vā tvat·taḥ saṃ·mā·nam ar·ha·ti

vanditavyāś ca te nityaṃ yāḥ śeṣā mama mātaraḥ / snehapraṇayasaṃbhogaiḥ samā hi mama mātaraḥ

van·di·tav·yāś ca te nit·yaṃ yāḥ śe·ṣā ma·ma mā·ta·raḥ / sne·hap·ra·ṇa·ya·saṃ·bho·gaiḥ sa·mā hi ma·ma mā·ta·raḥ

bhrātṛputrasamau cāpi draṣṭavyau ca viśeṣataḥ / tvayā lakṣmaṇaśatrughnau prāṇaiḥ priyatarau mama

bhrā·tṛ·put·ra·sa·mau cā·pi draṣ·ṭav·yau ca vi·śe·ṣa·taḥ / tva·yā lak·ṣma·ṇa·śat·rugh·nau prā·ṇaiḥ pri·ya·ta·rau ma·ma

vipriyaṃ na ca kartavyaṃ bharatasya kadā cana / sa hi rājā prabhuś caiva deśasya ca kulasya ca

vip·ri·yaṃ na ca kar·tav·yaṃ bha·ra·tas·ya ka·dā ca·na / sa hi rā·jā pra·bhuś cai·va de·śas·ya ca ku·las·ya ca

ārādhitā hi śīlena prayatnaiś copasevitāḥ / rājānaḥ saṃprasīdanti prakupyanti viparyaye

ā·rā·dhi·tā hi śī·le·na pra·yat·naiś co·pa·se·vi·tāḥ / rā·jā·naḥ saṃp·ra·sī·dan·ti pra·kup·yan·ti vi·par·ya·ye

aurasān api putrān hi tyajanty ahitakāriṇaḥ / samarthān saṃpragṛhṇanti janān api narādhipāḥ

au·ra·sān a·pi put·rān hi tya·janty a·hi·ta·kā·ri·ṇaḥ / sa·mar·thān saṃp·ra·gṛh·ṇan·ti ja·nān a·pi na·rā·dhi·pāḥ

ahaṃ gamiṣyāmi mahāvanaṃ priye tvayā hi vastavyam ihaiva bhāmini / yathā vyalīkaṃ kuruṣe na kasya cit tathā tvayā kāryam idaṃ vaco mama

a·haṃ ga·miṣ·yā·mi ma·hā·va·naṃ pri·ye tva·yā hi vas·tav·yam i·hai·va bhā·mi·ni / ya·thā vya·lī·kaṃ ku·ru·ṣe na kas·ya cit ta·thā tva·yā kār·yam i·daṃ va·co ma·ma

evam uktā tu vaidehī priyārhā priyavādinī / praṇayād eva saṃkruddhā bhartāram idam abravīt

e·vam uk·tā tu vai·de·hī pri·yār·hā pri·ya·vā·di·nī / pra·ṇa·yād e·va saṃk·rud·dhā bhar·tā·ram i·dam ab·ra·vīt

āryaputra pitā mātā bhrātā putras tathā snuṣā / svāni puṇyāni bhuñjānāḥ svaṃ svaṃ bhāgyam upāsate

ār·ya·put·ra pi·tā mā·tā bhrā·tā put·ras ta·thā snu·ṣā / svā·ni puṇ·yā·ni bhuñ·jā·nāḥ svaṃ svaṃ bhāg·yam u·pā·sa·te

bhartur bhāgyaṃ tu bhāryaikā prāpnoti puruṣarṣabha / ataś caivāham ādiṣṭā vane vastavyam ity api

bhar·tur bhāg·yaṃ tu bhār·yai·kā prāp·no·ti pu·ru·ṣar·ṣa·bha / a·taś cai·vā·ham ā·diṣ·ṭā va·ne vas·tav·yam ity a·pi

na pitā nātmajo nātmā na mātā na sakhījanaḥ / iha pretya ca nārīṇāṃ patir eko gatiḥ sadā

na pi·tā nāt·ma·jo nāt·mā na mā·tā na sa·khī·ja·naḥ / i·ha pret·ya ca nā·rī·ṇāṃ pa·tir e·ko ga·tiḥ sa·dā

yadi tvaṃ prasthito durgaṃ vanam adyaiva rāghava / agratas te gamiṣyāmi mṛdnantī kuśakaṇṭakān

ya·di tvaṃ pras·thi·to dur·gaṃ va·nam ad·yai·va rā·gha·va / ag·ra·tas te ga·miṣ·yā·mi mṛd·nan·tī ku·śa·kaṇ·ṭa·kān

īrṣyā roṣau bahiṣkṛtya bhuktaśeṣam ivodakam / naya māṃ vīra viśrabdhaḥ pāpaṃ mayi na vidyate

īr·ṣyā ro·ṣau ba·hiṣ·kṛt·ya bhuk·ta·śe·ṣam i·vo·da·kam / na·ya māṃ vī·ra viś·rab·dhaḥ pā·paṃ ma·yi na vid·ya·te

prāsādāgrair vimānair vā vaihāyasagatena vā / sarvāvasthāgatā bhartuḥ pādacchāyā viśiṣyate

prā·sā·dāg·rair vi·mā·nair vā vai·hā·ya·sa·ga·te·na vā / sar·vā·vas·thā·ga·tā bhar·tuḥ pā·dac·chā·yā vi·śiṣ·ya·te

anuśiṣṭāsmi mātrā ca pitrā ca vividhāśrayam / nāsmi saṃprati vaktavyā vartitavyaṃ yathā mayā

a·nu·śiṣ·ṭās·mi māt·rā ca pit·rā ca vi·vi·dhāś·ra·yam / nās·mi saṃp·ra·ti vak·tav·yā var·ti·tav·yaṃ ya·thā ma·yā

sukhaṃ vane nivatsyāmi yathaiva bhavane pituḥ / acintayantī trīṃl lokāṃś cintayantī pativratam

su·khaṃ va·ne ni·vat·syā·mi ya·thai·va bha·va·ne pi·tuḥ / a·cin·ta·yan·tī trīṃl lo·kāṃś cin·ta·yan·tī pa·tiv·ra·tam

śuśrūṣamāṇā te nityaṃ niyatā brahmacāriṇī / saha raṃsye tvayā vīra vaneṣu madhugandhiṣu

śuś·rū·ṣa·mā·ṇā te nit·yaṃ ni·ya·tā brah·ma·cā·ri·ṇī / sa·ha raṃs·ye tva·yā vī·ra va·ne·ṣu ma·dhu·gan·dhi·ṣu

tvaṃ hi kartuṃ vane śakto rāma saṃparipālanam / anyasya pai janasyeha kiṃ punar mama mānada

tvaṃ hi kar·tuṃ va·ne śak·to rā·ma saṃ·pa·ri·pā·la·nam / an·yas·ya pai ja·nas·ye·ha kiṃ pu·nar ma·ma mā·na·da

phalamūlāśanā nityaṃ bhaviṣyāmi na saṃśayaḥ / na te duḥkhaṃ kariṣyāmi nivasantī saha tvayā

pha·la·mū·lā·śa·nā nit·yaṃ bha·viṣ·yā·mi na saṃ·śa·yaḥ / na te duḥ·khaṃ ka·riṣ·yā·mi ni·va·san·tī sa·ha tva·yā

icchāmi saritaḥ śailān palvalāni vanāni ca / draṣṭuṃ sarvatra nirbhītā tvayā nāthena dhīmatā

ic·chā·mi sa·ri·taḥ śai·lān pal·va·lā·ni va·nā·ni ca / draṣ·ṭuṃ sar·vat·ra nir·bhī·tā tva·yā nā·the·na dhī·ma·tā

haṃsakāraṇḍavākīrṇāḥ padminīḥ sādhupuṣpitāḥ / iccheyaṃ sukhinī draṣṭuṃ tvayā vīreṇa saṃgatā

haṃ·sa·kā·raṇ·ḍa·vā·kīr·ṇāḥ pad·mi·nīḥ sā·dhu·puṣ·pi·tāḥ / ic·che·yaṃ su·khi·nī draṣ·ṭuṃ tva·yā vī·re·ṇa saṃ·ga·tā

saha tvayā viśālākṣa raṃsye paramanandinī / evaṃ varṣasahasrāṇāṃ śataṃ vāhaṃ tvayā saha

sa·ha tva·yā vi·śā·lāk·ṣa raṃs·ye pa·ra·ma·nan·di·nī / e·vaṃ var·ṣa·sa·has·rā·ṇāṃ śa·taṃ vā·haṃ tva·yā sa·ha

svarge 'pi ca vinā vāso bhavitā yadi rāghava / tvayā mama naravyāghra nāhaṃ tam api rocaye

svar·ge 'pi ca vi·nā vā·so bha·vi·tā ya·di rā·gha·va / tva·yā ma·ma na·rav·yāgh·ra nā·haṃ tam a·pi ro·ca·ye

ahaṃ gamiṣyāmi vanaṃ sudurgamaṃ mṛgāyutaṃ vānaravāraṇair yutam / vane nivatsyāmi yathā pitur gṛhe tavaiva pādāv upagṛhya saṃmatā

a·haṃ ga·miṣ·yā·mi va·naṃ su·dur·ga·maṃ mṛ·gā·yu·taṃ vā·na·ra·vā·ra·ṇair yu·tam / va·ne ni·vat·syā·mi ya·thā pi·tur gṛ·he ta·vai·va pā·dāv u·pa·gṛh·ya saṃ·ma·tā

ananyabhāvām anuraktacetasaṃ tvayā viyuktāṃ maraṇāya niścitām / nayasva māṃ sādhu kuruṣva yācanāṃ na te mayāto gurutā bhaviṣyati

a·nan·ya·bhā·vām a·nu·rak·ta·ce·ta·saṃ tva·yā vi·yuk·tāṃ ma·ra·ṇā·ya niś·ci·tām / na·yas·va māṃ sā·dhu ku·ruṣ·va yā·ca·nāṃ na te ma·yā·to gu·ru·tā bha·viṣ·ya·ti

tathā bruvāṇām api dharmavatsalo na ca sma sītāṃ nṛvaro ninīṣati / uvāca caināṃ bahu saṃnivartane vane nivāsasya ca duḥkhitāṃ prati

ta·thā bru·vā·ṇām a·pi dhar·ma·vat·sa·lo na ca sma sī·tāṃ nṛ·va·ro ni·nī·ṣa·ti / u·vā·ca cai·nāṃ ba·hu saṃ·ni·var·ta·ne va·ne ni·vā·sas·ya ca duḥ·khi·tāṃ pra·ti

sa evaṃ bruvatīṃ sītāṃ dharmajño dharmavatsalaḥ / nivartanārthe dharmātmā vākyam etad uvāca ha

sa e·vaṃ bru·va·tīṃ sī·tāṃ dhar·maj·ño dhar·ma·vat·sa·laḥ / ni·var·ta·nār·the dhar·māt·mā vāk·yam e·tad u·vā·ca ha

sīte mahākulīnāsi dharme ca niratā sadā / ihācara svadharmaṃ tvaṃ mā yathā manasaḥ sukham

sī·te ma·hā·ku·lī·nā·si dhar·me ca ni·ra·tā sa·dā / i·hā·ca·ra sva·dhar·maṃ tvaṃ mā ya·thā ma·na·saḥ su·kham

sīte yathā tvāṃ vakṣyāmi tathā kāryaṃ tvayābale / vane doṣā hi bahavo vadatas tān nibodha me

sī·te ya·thā tvāṃ vak·ṣyā·mi ta·thā kār·yaṃ tva·yā·ba·le / va·ne do·ṣā hi ba·ha·vo va·da·tas tān ni·bo·dha me

sīte vimucyatām eṣā vanavāsakṛtā matiḥ / bahudoṣaṃ hi kāntāraṃ vanam ity abhidhīyate

sī·te vi·muc·ya·tām e·ṣā va·na·vā·sa·kṛ·tā ma·tiḥ / ba·hu·do·ṣaṃ hi kān·tā·raṃ va·nam ity a·bhi·dhī·ya·te

hitabuddhyā khalu vaco mayaitad abhidhīyate / sadā sukhaṃ na jānāmi duḥkham eva sadā vanam

hi·ta·bud·dhyā kha·lu va·co ma·yai·tad a·bhi·dhī·ya·te / sa·dā su·khaṃ na jā·nā·mi duḥ·kham e·va sa·dā va·nam

girinirjharasaṃbhūtā girikandaravāsinām / siṃhānāṃ ninadā duḥkhāḥ śrotuṃ duḥkham ato vanam

gi·ri·nir·jha·ra·saṃ·bhū·tā gi·ri·kan·da·ra·vā·si·nām / siṃ·hā·nāṃ ni·na·dā duḥ·khāḥ śro·tuṃ duḥ·kham a·to va·nam

supyate parṇaśayyāsu svayaṃ bhagnāsu bhūtale / rātriṣu śramakhinnena tasmād duḥkhataraṃ vanam

sup·ya·te par·ṇa·śay·yā·su sva·yaṃ bhag·nā·su bhū·ta·le / rāt·ri·ṣu śra·ma·khin·ne·na tas·mād duḥ·kha·ta·raṃ va·nam

upavāsaś ca kartavyā yathāprāṇena maithili / jaṭābhāraś ca kartavyo valkalāmbaradhāriṇā

u·pa·vā·saś ca kar·tav·yā ya·thāp·rā·ṇe·na mai·thi·li / ja·ṭā·bhā·raś ca kar·tav·yo val·ka·lām·ba·ra·dhā·ri·ṇā

atīva vātas timiraṃ bubhukṣā cātra nityaśaḥ / bhayāni ca mahānty atra tato duḥkhataraṃ vanam

a·tī·va vā·tas ti·mi·raṃ bu·bhuk·ṣā cāt·ra nit·ya·śaḥ / bha·yā·ni ca ma·hānty at·ra ta·to duḥ·kha·ta·raṃ va·nam

sarīsṛpāś ca bahavo bahurūpāś ca bhāmini / caranti pṛthivīṃ darpād ato dukhataraṃ vanam

sa·rī·sṛ·pāś ca ba·ha·vo ba·hu·rū·pāś ca bhā·mi·ni / ca·ran·ti pṛ·thi·vīṃ dar·pād a·to du·kha·ta·raṃ va·nam

nadīnilayanāḥ sarpā nadīkuṭilagāminaḥ / tiṣṭhanty āvṛtya panthānam ato duḥkhataraṃ vanam

na·dī·ni·la·ya·nāḥ sar·pā na·dī·ku·ṭi·la·gā·mi·naḥ / tiṣ·ṭhanty ā·vṛt·ya pan·thā·nam a·to duḥ·kha·ta·raṃ va·nam

pataṃgā vṛścikāḥ kīṭā daṃśāś ca maśakaiḥ saha / bādhante nityam abale sarvaṃ duḥkham ato vanam

pa·taṃ·gā vṛś·ci·kāḥ kī·ṭā daṃ·śāś ca ma·śa·kaiḥ sa·ha / bā·dhan·te nit·yam a·ba·le sar·vaṃ duḥ·kham a·to va·nam

drumāḥ kaṇṭakinaś caiva kuśakāśāś ca bhāmini / vane vyākulaśākhāgrās tena duḥkhataraṃ vanam

dru·māḥ kaṇ·ṭa·ki·naś cai·va ku·śa·kā·śāś ca bhā·mi·ni / va·ne vyā·ku·la·śā·khāg·rās te·na duḥ·kha·ta·raṃ va·nam

tad alaṃ te vanaṃ gatvā kṣamaṃ na hi vanaṃ tava / vimṛśann iha paśyāmi bahudoṣataraṃ vanam

tad a·laṃ te va·naṃ gat·vā kṣa·maṃ na hi va·naṃ ta·va / vi·mṛ·śann i·ha paś·yā·mi ba·hu·do·ṣa·ta·raṃ va·nam

vanaṃ tu netuṃ na kṛtā matis tadā babhūva rāmeṇa yadā mahātmanā / na tasya sītā vacanaṃ cakāra tat tato 'bravīd rāmam idaṃ suduḥkhitā

va·naṃ tu ne·tuṃ na kṛ·tā ma·tis ta·dā ba·bhū·va rā·me·ṇa ya·dā ma·hāt·ma·nā / na tas·ya sī·tā va·ca·naṃ ca·kā·ra tat ta·to 'bra·vīd rā·mam i·daṃ su·duḥ·khi·tā

etat tu vacanaṃ śrutvā sītā rāmasya duḥkhitā / prasaktāśrumukhī mandam idaṃ vacanam abravīt

e·tat tu va·ca·naṃ śrut·vā sī·tā rā·mas·ya duḥ·khi·tā / pra·sak·tāś·ru·mu·khī man·dam i·daṃ va·ca·nam ab·ra·vīt

ye tvayā kīrtitā doṣā vane vastavyatāṃ prati / guṇān ity eva tān viddhi tava snehapuraskṛtān

ye tva·yā kīr·ti·tā do·ṣā va·ne vas·tav·ya·tāṃ pra·ti / gu·ṇān ity e·va tān vid·dhi ta·va sne·ha·pu·ras·kṛ·tān

tvayā ca saha gantavyaṃ mayā gurujanājñayā / tvadviyogena me rāma tyaktavyam iha jīvitam

tva·yā ca sa·ha gan·tav·yaṃ ma·yā gu·ru·ja·nāj·ña·yā / tvad·vi·yo·ge·na me rā·ma tyak·tav·yam i·ha jī·vi·tam

na ca māṃ tvatsamīpastham api śaknoti rāghava / surāṇām īśvaraḥ śakraḥ pradharṣayitum ojasā

na ca māṃ tvat·sa·mī·pas·tham a·pi śak·no·ti rā·gha·va / su·rā·ṇām īś·va·raḥ śak·raḥ pra·dhar·ṣa·yi·tum o·ja·sā

patihīnā tu yā nārī na sā śakṣyati jīvitum / kāmam evaṃvidhaṃ rāma tvayā mama vidarśitam

pa·ti·hī·nā tu yā nā·rī na sā śak·ṣya·ti jī·vi·tum / kā·mam e·vaṃ·vi·dhaṃ rā·ma tva·yā ma·ma vi·dar·śi·tam

atha cāpi mahāprājña brāhmaṇānāṃ mayā śrutam / purā pitṛgṛhe satyaṃ vastavyaṃ kila me vane

a·tha cā·pi ma·hāp·rāj·ña brāh·ma·ṇā·nāṃ ma·yā śru·tam / pu·rā pi·tṛ·gṛ·he sat·yaṃ vas·tav·yaṃ ki·la me va·ne

lakṣaṇibhyo dvijātibhyaḥ śrutvāhaṃ vacanaṃ gṛhe / vanavāsakṛtotsāhā nityam eva mahābala

lak·ṣa·ṇibh·yo dvi·jā·tibh·yaḥ śrut·vā·haṃ va·ca·naṃ gṛ·he / va·na·vā·sa·kṛ·tot·sā·hā nit·yam e·va ma·hā·ba·la

ādeśo vanavāsasya prāptavyaḥ sa mayā kila / sā tvayā saha tatrāhaṃ yāsyāmi priya nānyathā

ā·de·śo va·na·vā·sas·ya prāp·tav·yaḥ sa ma·yā ki·la / sā tva·yā sa·ha tat·rā·haṃ yās·yā·mi pri·ya nān·ya·thā

kṛtādeśā bhaviṣyāmi gamiṣyāmi saha tvayā / kālaś cāyaṃ samutpannaḥ satyavāg bhavatu dvijaḥ

kṛ·tā·de·śā bha·viṣ·yā·mi ga·miṣ·yā·mi sa·ha tva·yā / kā·laś cā·yaṃ sa·mut·pan·naḥ sat·ya·vāg bha·va·tu dvi·jaḥ

vanavāse hi jānāmi duḥkhāni bahudhā kila / prāpyante niyataṃ vīra puruṣair akṛtātmabhiḥ

va·na·vā·se hi jā·nā·mi duḥ·khā·ni ba·hu·dhā ki·la / prāp·yan·te ni·ya·taṃ vī·ra pu·ru·ṣair a·kṛ·tāt·ma·bhiḥ

kanyayā ca pitur gehe vanavāsaḥ śruto mayā / bhikṣiṇyāḥ sādhuvṛttāyā mama mātur ihāgrataḥ

kan·ya·yā ca pi·tur ge·he va·na·vā·saḥ śru·to ma·yā / bhik·ṣiṇ·yāḥ sā·dhu·vṛt·tā·yā ma·ma mā·tur i·hāg·ra·taḥ

prasāditaś ca vai pūrvaṃ tvaṃ vai bahuvidhaṃ prabho / gamanaṃ vanavāsasya kāṅkṣitaṃ hi saha tvayā

pra·sā·di·taś ca vai pūr·vaṃ tvaṃ vai ba·hu·vi·dhaṃ pra·bho / ga·ma·naṃ va·na·vā·sas·ya kāṅ·kṣi·taṃ hi sa·ha tva·yā

kṛtakṣaṇāhaṃ bhadraṃ te gamanaṃ prati rāghava / vanavāsasya śūrasya caryā hi mama rocate

kṛ·tak·ṣa·ṇā·haṃ bhad·raṃ te ga·ma·naṃ pra·ti rā·gha·va / va·na·vā·sas·ya śū·ras·ya car·yā hi ma·ma ro·ca·te

śuddhātman premabhāvād dhi bhaviṣyāmi vikalmaṣā / bhartāram anugacchantī bhartā hi mama daivatam

śud·dhāt·man pre·ma·bhā·vād dhi bha·viṣ·yā·mi vi·kal·ma·ṣā / bhar·tā·ram a·nu·gac·chan·tī bhar·tā hi ma·ma dai·va·tam

pretyabhāve 'pi kalyāṇaḥ saṃgamo me saha tvayā / śrutir hi śrūyate puṇyā brāhmaṇānāṃ yaśasvinām

pret·ya·bhā·ve 'pi kal·yā·ṇaḥ saṃ·ga·mo me sa·ha tva·yā / śru·tir hi śrū·ya·te puṇ·yā brāh·ma·ṇā·nāṃ ya·śas·vi·nām

iha loke ca pitṛbhir yā strī yasya mahāmate / adbhir dattā svadharmeṇa pretyabhāve 'pi tasya sā

i·ha lo·ke ca pi·tṛ·bhir yā strī yas·ya ma·hā·ma·te / ad·bhir dat·tā sva·dhar·me·ṇa pret·ya·bhā·ve 'pi tas·ya sā

evam asmāt svakāṃ nārīṃ suvṛttāṃ hi pativratām / nābhirocayase netuṃ tvaṃ māṃ keneha hetunā

e·vam as·māt sva·kāṃ nā·rīṃ su·vṛt·tāṃ hi pa·tiv·ra·tām / nā·bhi·ro·ca·ya·se ne·tuṃ tvaṃ māṃ ke·ne·ha he·tu·nā

bhaktāṃ pativratāṃ dīnāṃ māṃ samāṃ sukhaduḥkhayoḥ / netum arhasi kākutstha samānasukhaduḥkhinīm

bhak·tāṃ pa·tiv·ra·tāṃ dī·nāṃ māṃ sa·māṃ su·kha·duḥ·kha·yoḥ / ne·tum ar·ha·si kā·kut·stha sa·mā·na·su·kha·duḥ·khi·nīm

yadi māṃ duḥkhitām evaṃ vanaṃ netuṃ na cecchasi / viṣam agniṃ jalaṃ vāham āsthāsye mṛtyukāraṇāt

ya·di māṃ duḥ·khi·tām e·vaṃ va·naṃ ne·tuṃ na cec·cha·si / vi·ṣam ag·niṃ ja·laṃ vā·ham ās·thās·ye mṛt·yu·kā·ra·ṇāt

evaṃ bahuvidhaṃ taṃ sā yācate gamanaṃ prati / nānumene mahābāhus tāṃ netuṃ vijanaṃ vanam

e·vaṃ ba·hu·vi·dhaṃ taṃ sā yā·ca·te ga·ma·naṃ pra·ti / nā·nu·me·ne ma·hā·bā·hus tāṃ ne·tuṃ vi·ja·naṃ va·nam

evam uktā tu sā cintāṃ maithilī samupāgatā / snāpayantīva gām uṣṇair aśrubhir nayanacyutaiḥ

e·vam uk·tā tu sā cin·tāṃ mai·thi·lī sa·mu·pā·ga·tā / snā·pa·yan·tī·va gām uṣ·ṇair aś·ru·bhir na·ya·nac·yu·taiḥ

cintayantīṃ tathā tāṃ tu nivartayitum ātmavān / krodhāviṣṭāṃ tu vaidehīṃ kākutstho bahv asāntvayat

cin·ta·yan·tīṃ ta·thā tāṃ tu ni·var·ta·yi·tum āt·ma·vān / kro·dhā·viṣ·ṭāṃ tu vai·de·hīṃ kā·kut·stho bahv a·sān·tva·yat

sāntvyamānā tu rāmeṇa maithilī janakātmajā / vanavāsanimittāya bhartāram idam abravīt

sān·tvya·mā·nā tu rā·me·ṇa mai·thi·lī ja·na·kāt·ma·jā / va·na·vā·sa·ni·mit·tā·ya bhar·tā·ram i·dam ab·ra·vīt

sā tam uttamasaṃvignā sītā vipulavakṣasaṃ / praṇayāc cābhimānāc ca paricikṣepa rāghavam

sā tam ut·ta·ma·saṃ·vig·nā sī·tā vi·pu·la·vak·ṣa·saṃ / pra·ṇa·yāc cā·bhi·mā·nāc ca pa·ri·cik·ṣe·pa rā·gha·vam

kiṃ tvāmanyata vaidehaḥ pitā me mithilādhipaḥ / rāma jāmātaraṃ prāpya striyaṃ puruṣavigraham

kiṃ tvā·man·ya·ta vai·de·haḥ pi·tā me mi·thi·lā·dhi·paḥ / rā·ma jā·mā·ta·raṃ prāp·ya stri·yaṃ pu·ru·ṣa·vig·ra·ham

anṛtaṃ balaloko 'yam ajñānād yad dhi vakṣyati / tejo nāsti paraṃ rāme tapatīva divākare

a·nṛ·taṃ ba·la·lo·ko 'yam aj·ñā·nād yad dhi vak·ṣya·ti / te·jo nās·ti pa·raṃ rā·me ta·pa·tī·va di·vā·ka·re

kiṃ hi kṛtvā viṣaṇṇas tvaṃ kuto vā bhayam asti te / yat parityaktukāmas tvaṃ mām ananyaparāyaṇām

kiṃ hi kṛt·vā vi·ṣaṇ·ṇas tvaṃ ku·to vā bha·yam as·ti te / yat pa·rit·yak·tu·kā·mas tvaṃ mām a·nan·ya·pa·rā·ya·ṇām

dyumatsenasutaṃ vīra satyavantam anuvratām / sāvitrīm iva māṃ viddhi tvam ātmavaśavartinīm

dyu·mat·se·na·su·taṃ vī·ra sat·ya·van·tam a·nuv·ra·tām / sā·vit·rīm i·va māṃ vid·dhi tvam āt·ma·va·śa·var·ti·nīm

na tv ahaṃ manasāpy anyaṃ draṣṭāsmi tvadṛte 'nagha / tvayā rāghava gaccheyaṃ yathānyā kulapāṃsanī

na tv a·haṃ ma·na·sāpy an·yaṃ draṣ·ṭās·mi tva·dṛ·te 'na·gha / tva·yā rā·gha·va gac·che·yaṃ ya·thān·yā ku·la·pāṃ·sa·nī

svayaṃ tu bhāryāṃ kaumārīṃ ciram adhyuṣitāṃ satīm / śailūṣa iva māṃ rāma parebhyo dātum icchasi

sva·yaṃ tu bhār·yāṃ kau·mā·rīṃ ci·ram adh·yu·ṣi·tāṃ sa·tīm / śai·lū·ṣa i·va māṃ rā·ma pa·rebh·yo dā·tum ic·cha·si

sa mām anādāya vanaṃ na tvaṃ prasthātum arhasi / tapo vā yadi vāraṇyaṃ svargo vā syāt saha tvayā

sa mām a·nā·dā·ya va·naṃ na tvaṃ pras·thā·tum ar·ha·si / ta·po vā ya·di vā·raṇ·yaṃ svar·go vā syāt sa·ha tva·yā

na ca me bhavitā tatra kaś cit pathi pariśramaḥ / pṛṣṭhatas tava gacchantyā vihāraśayaneṣv api

na ca me bha·vi·tā tat·ra kaś cit pa·thi pa·riś·ra·maḥ / pṛṣ·ṭha·tas ta·va gac·chan·tyā vi·hā·ra·śa·ya·neṣv a·pi

kuśakāśaśareṣīkā ye ca kaṇṭakino drumāḥ / tūlājinasamasparśā mārge mama saha tvayā

ku·śa·kā·śa·śa·re·ṣī·kā ye ca kaṇ·ṭa·ki·no dru·māḥ / tū·lā·ji·na·sa·mas·par·śā mār·ge ma·ma sa·ha tva·yā

mahāvāta samuddhūtaṃ yan mām avakariṣyati / rajo ramaṇa tan manye parārdhyam iva candanam

ma·hā·vā·ta sa·mud·dhū·taṃ yan mām a·va·ka·riṣ·ya·ti / ra·jo ra·ma·ṇa tan man·ye pa·rār·dhyam i·va can·da·nam

śādvaleṣu yad āsiṣye vanānte vanagoracā / kuthāstaraṇatalpeṣu kiṃ syāt sukhataraṃ tataḥ

śād·va·le·ṣu yad ā·siṣ·ye va·nān·te va·na·go·ra·cā / ku·thās·ta·ra·ṇa·tal·pe·ṣu kiṃ syāt su·kha·ta·raṃ ta·taḥ

patraṃ mūlaṃ phalaṃ yat tvam alpaṃ vā yadi vā bahu / dāsyasi svayam āhṛtya tan me 'mṛtarasopamam

pat·raṃ mū·laṃ pha·laṃ yat tvam al·paṃ vā ya·di vā ba·hu / dās·ya·si sva·yam ā·hṛt·ya tan me 'mṛ·ta·ra·so·pa·mam

na mātur na pitus tatra smariṣyāmi na veśmanaḥ / ārtavāny upabhuñjānā puṣpāṇi ca phalāni ca

na mā·tur na pi·tus tat·ra sma·riṣ·yā·mi na veś·ma·naḥ / ār·ta·vāny u·pa·bhuñ·jā·nā puṣ·pā·ṇi ca pha·lā·ni ca

na ca tatra gataḥ kiṃ cid draṣṭum arhasi vipriyam / matkṛte na ca te śoko na bhaviṣyāmi durbharā

na ca tat·ra ga·taḥ kiṃ cid draṣ·ṭum ar·ha·si vip·ri·yam / mat·kṛ·te na ca te śo·ko na bha·viṣ·yā·mi dur·bha·rā

yas tvayā saha sa svargo nirayo yas tvayā vinā / iti jānan parāṃ prītiṃ gaccha rāma mayā saha

yas tva·yā sa·ha sa svar·go ni·ra·yo yas tva·yā vi·nā / i·ti jā·nan pa·rāṃ prī·tiṃ gac·cha rā·ma ma·yā sa·ha

atha mām evam avyagrāṃ vanaṃ naiva nayiṣyasi / viṣam adyaiva pāsyāmi mā viśaṃ dviṣatāṃ vaśam

a·tha mām e·vam av·yag·rāṃ va·naṃ nai·va na·yiṣ·ya·si / vi·ṣam ad·yai·va pās·yā·mi mā vi·śaṃ dvi·ṣa·tāṃ va·śam

paścād api hi duḥkhena mama naivāsti jīvitam / ujjhitāyās tvayā nātha tadaiva maraṇaṃ varam

paś·cād a·pi hi duḥ·khe·na ma·ma nai·vās·ti jī·vi·tam / uj·jhi·tā·yās tva·yā nā·tha ta·dai·va ma·ra·ṇaṃ va·ram

idaṃ hi sahituṃ śokaṃ muhūrtam api notsahe / kiṃ punar daśavarṣāṇi trīṇi caikaṃ ca duḥkhitā

i·daṃ hi sa·hi·tuṃ śo·kaṃ mu·hūr·tam a·pi not·sa·he / kiṃ pu·nar da·śa·var·ṣā·ṇi trī·ṇi cai·kaṃ ca duḥ·khi·tā

iti sā śokasaṃtaptā vilapya karuṇaṃ bahu / cukrośa patim āyastā bhṛśam āliṅgya sasvaram

i·ti sā śo·ka·saṃ·tap·tā vi·lap·ya ka·ru·ṇaṃ ba·hu / cuk·ro·śa pa·tim ā·yas·tā bhṛ·śam ā·liṅ·gya sas·va·ram

sā viddhā bahubhir vākyair digdhair iva gajāṅganā / cira saṃniyataṃ bāṣpaṃ mumocāgnim ivāraṇiḥ

sā vid·dhā ba·hu·bhir vāk·yair dig·dhair i·va ga·jāṅ·ga·nā / ci·ra saṃ·ni·ya·taṃ bāṣ·paṃ mu·mo·cāg·nim i·vā·ra·ṇiḥ

tasyāḥ sphaṭikasaṃkāśaṃ vāri saṃtāpasaṃbhavam / netrābhyāṃ parisusrāva paṅkajābhyām ivodakam

tas·yāḥ spha·ṭi·ka·saṃ·kā·śaṃ vā·ri saṃ·tā·pa·saṃ·bha·vam / net·rābh·yāṃ pa·ri·sus·rā·va paṅ·ka·jābh·yām i·vo·da·kam

tāṃ pariṣvajya bāhubhyāṃ visaṃjñām iva duḥkhitām / uvāca vacanaṃ rāmaḥ pariviśvāsayaṃs tadā

tāṃ pa·riṣ·vaj·ya bā·hubh·yāṃ vi·saṃj·ñām i·va duḥ·khi·tām / u·vā·ca va·ca·naṃ rā·maḥ pa·ri·viś·vā·sa·yaṃs ta·dā

na devi tava duḥkhena svargam apy abhirocaye / na hi me 'sti bhayaṃ kiṃ cit svayambhor iva sarvataḥ

na de·vi ta·va duḥ·khe·na svar·gam apy a·bhi·ro·ca·ye / na hi me 'sti bha·yaṃ kiṃ cit sva·yam·bhor i·va sar·va·taḥ

tava sarvam abhiprāyam avijñāya śubhānane / vāsaṃ na rocaye 'raṇye śaktimān api rakṣaṇe

ta·va sar·vam a·bhip·rā·yam a·vij·ñā·ya śu·bhā·na·ne / vā·saṃ na ro·ca·ye 'raṇ·ye śak·ti·mān a·pi rak·ṣa·ṇe

yat sṛṣṭāsi mayā sārdhaṃ vanavāsāya maithili / na vihātuṃ mayā śakyā kīrtir ātmavatā yathā

yat sṛṣ·ṭā·si ma·yā sār·dhaṃ va·na·vā·sā·ya mai·thi·li / na vi·hā·tuṃ ma·yā śak·yā kīr·tir āt·ma·va·tā ya·thā

dharmas tu gajanāsoru sadbhir ācaritaḥ purā / taṃ cāham anuvarte 'dya yathā sūryaṃ suvarcalā

dhar·mas tu ga·ja·nā·so·ru sad·bhir ā·ca·ri·taḥ pu·rā / taṃ cā·ham a·nu·var·te 'dya ya·thā sūr·yaṃ su·var·ca·lā

eṣa dharmas tu suśroṇi pitur mātuś ca vaśyatā / ataś cājñāṃ vyatikramya nāhaṃ jīvitum utsahe

e·ṣa dhar·mas tu suś·ro·ṇi pi·tur mā·tuś ca vaś·ya·tā / a·taś cāj·ñāṃ vya·tik·ram·ya nā·haṃ jī·vi·tum ut·sa·he

sa māṃ pitā yathā śāsti satyadharmapathe sthitaḥ / tathā vartitum icchāmi sa hi dharmaḥ sanātanaḥ / anugacchasva māṃ bhīru sahadharmacarī bhava

sa māṃ pi·tā ya·thā śās·ti sat·ya·dhar·ma·pa·the sthi·taḥ / ta·thā var·ti·tum ic·chā·mi sa hi dhar·maḥ sa·nā·ta·naḥ / a·nu·gac·chas·va māṃ bhī·ru sa·ha·dhar·ma·ca·rī bha·va

brāhmaṇebhyaś ca ratnāni bhikṣukebhyaś ca bhojanam / dehi cāśaṃsamānebhyaḥ saṃtvarasva ca māciram

brāh·ma·ṇebh·yaś ca rat·nā·ni bhik·ṣu·kebh·yaś ca bho·ja·nam / de·hi cā·śaṃ·sa·mā·nebh·yaḥ saṃt·va·ras·va ca mā·ci·ram

anukūlaṃ tu sā bhartur jñātvā gamanam ātmanaḥ / kṣipraṃ pramuditā devī dātum evopacakrame

a·nu·kū·laṃ tu sā bhar·tur jñāt·vā ga·ma·nam āt·ma·naḥ / kṣip·raṃ pra·mu·di·tā de·vī dā·tum e·vo·pa·cak·ra·me

tataḥ prahṛṣṭā paripūrṇamānasā yaśasvinī bhartur avekṣya bhāṣitam / dhanāni ratnāni ca dātum aṅganā pracakrame dharmabhṛtāṃ manasvinī

ta·taḥ pra·hṛṣ·ṭā pa·ri·pūr·ṇa·mā·na·sā ya·śas·vi·nī bhar·tur a·vek·ṣya bhā·ṣi·tam / dha·nā·ni rat·nā·ni ca dā·tum aṅ·ga·nā pra·cak·ra·me dhar·ma·bhṛ·tāṃ ma·nas·vi·nī

tato 'bravīn mahātejā rāmo lakṣmaṇam agrataḥ / sthitaṃ prāggāminaṃ vīraṃ yācamānaṃ kṛtāñjalim

ta·to 'bra·vīn ma·hā·te·jā rā·mo lak·ṣma·ṇam ag·ra·taḥ / sthi·taṃ prāg·gā·mi·naṃ vī·raṃ yā·ca·mā·naṃ kṛ·tāñ·ja·lim

mayādya saha saumitre tvayi gacchati tad vanam / ko bhariṣyati kausalyāṃ sumitrāṃ vā yaśasvinīm

ma·yād·ya sa·ha sau·mit·re tva·yi gac·cha·ti tad va·nam / ko bha·riṣ·ya·ti kau·sal·yāṃ su·mit·rāṃ vā ya·śas·vi·nīm

abhivarṣati kāmair yaḥ parjanyaḥ pṛthivīm iva / sa kāmapāśaparyasto mahātejā mahīpatiḥ

a·bhi·var·ṣa·ti kā·mair yaḥ par·jan·yaḥ pṛ·thi·vīm i·va / sa kā·ma·pā·śa·par·yas·to ma·hā·te·jā ma·hī·pa·tiḥ

sā hi rājyam idaṃ prāpya nṛpasyāśvapateḥ sutā / duḥkhitānāṃ sapatnīnāṃ na kariṣyati śobhanam

sā hi rāj·yam i·daṃ prāp·ya nṛ·pas·yāś·va·pa·teḥ su·tā / duḥ·khi·tā·nāṃ sa·pat·nī·nāṃ na ka·riṣ·ya·ti śo·bha·nam

evam uktas tu rāmeṇa lakṣmaṇaḥ ślakṣṇayā girā / pratyuvāca tadā rāmaṃ vākyajño vākyakovidam

e·vam uk·tas tu rā·me·ṇa lak·ṣma·ṇaḥ ślak·ṣṇa·yā gi·rā / prat·yu·vā·ca ta·dā rā·maṃ vāk·yaj·ño vāk·ya·ko·vi·dam

tavaiva tejasā vīra bharataḥ pūjayiṣyati / kausalyāṃ ca sumitrāṃ ca prayato nātra saṃśayaḥ

ta·vai·va te·ja·sā vī·ra bha·ra·taḥ pū·ja·yiṣ·ya·ti / kau·sal·yāṃ ca su·mit·rāṃ ca pra·ya·to nāt·ra saṃ·śa·yaḥ

kausalyā bibhṛyād āryā sahasram api madvidhān / yasyāḥ sahasraṃ grāmāṇāṃ saṃprāptam upajīvanam

kau·sal·yā bi·bhṛ·yād ār·yā sa·has·ram a·pi mad·vi·dhān / yas·yāḥ sa·has·raṃ grā·mā·ṇāṃ saṃp·rāp·tam u·pa·jī·va·nam

dhanur ādāya saśaraṃ khanitrapiṭakādharaḥ / agratas te gamiṣyāmi panthānam anudarśayan

dha·nur ā·dā·ya sa·śa·raṃ kha·nit·ra·pi·ṭa·kā·dha·raḥ / ag·ra·tas te ga·miṣ·yā·mi pan·thā·nam a·nu·dar·śa·yan

āhariṣyāmi te nityaṃ mūlāni ca phalāni ca / vanyāni yāni cānyāni svāhārāṇi tapasvinām

ā·ha·riṣ·yā·mi te nit·yaṃ mū·lā·ni ca pha·lā·ni ca / van·yā·ni yā·ni cān·yā·ni svā·hā·rā·ṇi ta·pas·vi·nām

bhavāṃs tu saha vaidehyā girisānuṣu raṃsyate / ahaṃ sarvaṃ kariṣyāmi jāgrataḥ svapataś ca te

bha·vāṃs tu sa·ha vai·deh·yā gi·ri·sā·nu·ṣu raṃs·ya·te / a·haṃ sar·vaṃ ka·riṣ·yā·mi jāg·ra·taḥ sva·pa·taś ca te

rāmas tv anena vākyena suprītaḥ pratyuvāca tam / vrajāpṛcchasva saumitre sarvam eva suhṛjjanam

rā·mas tv a·ne·na vāk·ye·na sup·rī·taḥ prat·yu·vā·ca tam / vra·jā·pṛc·chas·va sau·mit·re sar·vam e·va su·hṛj·ja·nam

ye ca rājño dadau divye mahātmā varuṇaḥ svayam / janakasya mahāyajñe dhanuṣī raudradarśane

ye ca rāj·ño da·dau div·ye ma·hāt·mā va·ru·ṇaḥ sva·yam / ja·na·kas·ya ma·hā·yaj·ñe dha·nu·ṣī raud·ra·dar·śa·ne

abhedyakavace divye tūṇī cākṣayasāyakau / ādityavimalau cobhau khaḍgau hemapariṣkṛtau

a·bhed·ya·ka·va·ce div·ye tū·ṇī cāk·ṣa·ya·sā·ya·kau / ā·dit·ya·vi·ma·lau co·bhau khaḍ·gau he·ma·pa·riṣ·kṛ·tau

satkṛtya nihitaṃ sarvam etad ācāryasadmani / sa tvam āyudham ādāya kṣipram āvraja lakṣmaṇa

sat·kṛt·ya ni·hi·taṃ sar·vam e·tad ā·cār·ya·sad·ma·ni / sa tvam ā·yu·dham ā·dā·ya kṣip·ram āv·ra·ja lak·ṣma·ṇa

sa suhṛjjanam āmantrya vanavāsāya niścitaḥ / ikṣvākugurum āmantrya jagrāhāyudham uttamam

sa su·hṛj·ja·nam ā·man·trya va·na·vā·sā·ya niś·ci·taḥ / ik·ṣvā·ku·gu·rum ā·man·trya jag·rā·hā·yu·dham ut·ta·mam

tad divyaṃ rājaśārdūlaḥ satkṛtaṃ mālyabhūṣitam / rāmāya darśayām āsa saumitriḥ sarvam āyudham

tad div·yaṃ rā·ja·śār·dū·laḥ sat·kṛ·taṃ māl·ya·bhū·ṣi·tam / rā·mā·ya dar·śa·yām ā·sa sau·mit·riḥ sar·vam ā·yu·dham

tam uvācātmavān rāmaḥ prītyā lakṣmaṇam āgatam / kāle tvam āgataḥ saumya kāṅkṣite mama lakṣmaṇa

tam u·vā·cāt·ma·vān rā·maḥ prīt·yā lak·ṣma·ṇam ā·ga·tam / kā·le tvam ā·ga·taḥ saum·ya kāṅ·kṣi·te ma·ma lak·ṣma·ṇa

ahaṃ pradātum icchāmi yad idaṃ māmakaṃ dhanam / brāhmaṇebhyas tapasvibhyas tvayā saha paraṃtapa

a·haṃ pra·dā·tum ic·chā·mi yad i·daṃ mā·ma·kaṃ dha·nam / brāh·ma·ṇebh·yas ta·pas·vibh·yas tva·yā sa·ha pa·raṃ·ta·pa

vasantīha dṛḍhaṃ bhaktyā guruṣu dvijasattamāḥ / teṣām api ca me bhūyaḥ sarveṣāṃ copajīvinām

va·san·tī·ha dṛ·ḍhaṃ bhak·tyā gu·ru·ṣu dvi·ja·sat·ta·māḥ / te·ṣām a·pi ca me bhū·yaḥ sar·ve·ṣāṃ co·pa·jī·vi·nām

vasiṣṭhaputraṃ tu suyajñam āryaṃ tvam ānayāśu pravaraṃ dvijānām / abhiprayāsyāmi vanaṃ samastān abhyarcya śiṣṭān aparān dvijātīn

va·siṣ·ṭha·put·raṃ tu su·yaj·ñam ār·yaṃ tvam ā·na·yā·śu pra·va·raṃ dvi·jā·nām / a·bhip·ra·yās·yā·mi va·naṃ sa·mas·tān abh·yar·cya śiṣ·ṭān a·pa·rān dvi·jā·tīn

tataḥ śāsanam ājñāya bhrātuḥ śubhataraṃ priyam / gatvā sa praviveśāśu suyajñasya niveśanam

ta·taḥ śā·sa·nam āj·ñā·ya bhrā·tuḥ śu·bha·ta·raṃ pri·yam / gat·vā sa pra·vi·ve·śā·śu su·yaj·ñas·ya ni·ve·śa·nam

taṃ vipram agnyagārasthaṃ vanditvā lakṣmaṇo 'bravīt / sakhe 'bhyāgaccha paśya tvaṃ veśma duṣkarakāriṇaḥ

taṃ vip·ram ag·nya·gā·ras·thaṃ van·dit·vā lak·ṣma·ṇo 'bra·vīt / sa·khe 'bhyā·gac·cha paś·ya tvaṃ veś·ma duṣ·ka·ra·kā·ri·ṇaḥ

tataḥ saṃdhyām upāsyāśu gatvā saumitriṇā saha / juṣṭaṃ tat prāviśal lakṣmyā ramyaṃ rāmaniveśanam

ta·taḥ saṃdh·yām u·pās·yā·śu gat·vā sau·mit·ri·ṇā sa·ha / juṣ·ṭaṃ tat prā·vi·śal lak·ṣmyā ram·yaṃ rā·ma·ni·ve·śa·nam

tam āgataṃ vedavidaṃ prāñjaliḥ sītayā saha / suyajñam abhicakrāma rāghavo 'gnim ivārcitam

tam ā·ga·taṃ ve·da·vi·daṃ prāñ·ja·liḥ sī·ta·yā sa·ha / su·yaj·ñam a·bhi·cak·rā·ma rā·gha·vo 'gnim i·vār·ci·tam

jātarūpamayair mukhyair aṅgadaiḥ kuṇḍalaiḥ śubhaiḥ / sahema sūtrair maṇibhiḥ keyūrair valayair api

jā·ta·rū·pa·ma·yair mukh·yair aṅ·ga·daiḥ kuṇ·ḍa·laiḥ śu·bhaiḥ / sa·he·ma sūt·rair ma·ṇi·bhiḥ ke·yū·rair va·la·yair a·pi

anyaiś ca ratnair bahubhiḥ kākutsthaḥ pratyapūjayat / suyajñaṃ sa tadovāca rāmaḥ sītāpracoditaḥ

an·yaiś ca rat·nair ba·hu·bhiḥ kā·kut·sthaḥ prat·ya·pū·ja·yat / su·yaj·ñaṃ sa ta·do·vā·ca rā·maḥ sī·tāp·ra·co·di·taḥ

hāraṃ ca hemasūtraṃ ca bhāryāyai saumya hāraya / raśanāṃ cādhunā sītā dātum icchati te sakhe

hā·raṃ ca he·ma·sūt·raṃ ca bhār·yā·yai saum·ya hā·ra·ya / ra·śa·nāṃ cā·dhu·nā sī·tā dā·tum ic·cha·ti te sa·khe

paryaṅkam agryāstaraṇaṃ nānāratnavibhūṣitam / tam apīcchati vaidehī pratiṣṭhāpayituṃ tvayi

par·yaṅ·kam ag·ryās·ta·ra·ṇaṃ nā·nā·rat·na·vi·bhū·ṣi·tam / tam a·pīc·cha·ti vai·de·hī pra·tiṣ·ṭhā·pa·yi·tuṃ tva·yi

nāgaḥ śatruṃ jayo nāma mātulo yaṃ dadau mama / taṃ te gajasahasreṇa dadāmi dvijapuṃgava

nā·gaḥ śat·ruṃ ja·yo nā·ma mā·tu·lo yaṃ da·dau ma·ma / taṃ te ga·ja·sa·has·re·ṇa da·dā·mi dvi·ja·puṃ·ga·va

ity uktaḥ sa hi rāmeṇa suyajñaḥ pratigṛhya tat / rāmalakṣmaṇasītānāṃ prayuyojāśiṣaḥ śivāḥ

ity uk·taḥ sa hi rā·me·ṇa su·yaj·ñaḥ pra·ti·gṛh·ya tat / rā·ma·lak·ṣma·ṇa·sī·tā·nāṃ pra·yu·yo·jā·śi·ṣaḥ śi·vāḥ

atha bhrātaram avyagraṃ priyaṃ rāmaḥ priyaṃvadaḥ / saumitriṃ tam uvācedaṃ brahmeva tridaśeśvaram

a·tha bhrā·ta·ram av·yag·raṃ pri·yaṃ rā·maḥ pri·yaṃ·va·daḥ / sau·mit·riṃ tam u·vā·ce·daṃ brah·me·va tri·da·śeś·va·ram

agastyaṃ kauśikaṃ caiva tāv ubhau brāhmaṇottamau / arcayāhūya saumitre ratnaiḥ sasyam ivāmbubhiḥ

a·gas·tyaṃ kau·śi·kaṃ cai·va tāv u·bhau brāh·ma·ṇot·ta·mau / ar·ca·yā·hū·ya sau·mit·re rat·naiḥ sas·yam i·vām·bu·bhiḥ

kausalyāṃ ca ya āśīrbhir bhaktaḥ paryupatiṣṭhati / ācāryas taittirīyāṇām abhirūpaś ca vedavit

kau·sal·yāṃ ca ya ā·śīr·bhir bhak·taḥ par·yu·pa·tiṣ·ṭha·ti / ā·cār·yas tait·ti·rī·yā·ṇām a·bhi·rū·paś ca ve·da·vit

tasya yānaṃ ca dāsīś ca saumitre saṃpradāpaya / kauśeyāni ca vastrāṇi yāvat tuṣyati sa dvijaḥ

tas·ya yā·naṃ ca dā·sīś ca sau·mit·re saṃp·ra·dā·pa·ya / kau·śe·yā·ni ca vas·trā·ṇi yā·vat tuṣ·ya·ti sa dvi·jaḥ

sūtaś citrarathaś cāryaḥ sacivaḥ suciroṣitaḥ / toṣayainaṃ mahārhaiś ca ratnair vastrair dhanais tathā

sū·taś cit·ra·ra·thaś cār·yaḥ sa·ci·vaḥ su·ci·ro·ṣi·taḥ / to·ṣa·yai·naṃ ma·hār·haiś ca rat·nair vas·trair dha·nais ta·thā

śālivāhasahasraṃ ca dve śate bhadrakāṃs tathā / vyañjanārthaṃ ca saumitre gosahasram upākuru

śā·li·vā·ha·sa·has·raṃ ca dve śa·te bhad·ra·kāṃs ta·thā / vyañ·ja·nār·thaṃ ca sau·mit·re go·sa·has·ram u·pā·ku·ru

tataḥ sa puruṣavyāghras tad dhanaṃ lakṣmaṇaḥ svayam / yathoktaṃ brāhmaṇendrāṇām adadād dhanado yathā

ta·taḥ sa pu·ru·ṣav·yāgh·ras tad dha·naṃ lak·ṣma·ṇaḥ sva·yam / ya·thok·taṃ brāh·ma·ṇen·drā·ṇām a·da·dād dha·na·do ya·thā

athābravīd bāṣpakalāṃs tiṣṭhataś copajīvinaḥ / saṃpradāya bahu dravyam ekaikasyopajīvinaḥ

a·thāb·ra·vīd bāṣ·pa·ka·lāṃs tiṣ·ṭha·taś co·pa·jī·vi·naḥ / saṃp·ra·dā·ya ba·hu drav·yam e·kai·kas·yo·pa·jī·vi·naḥ

lakṣmaṇasya ca yad veśma gṛhaṃ ca yad idaṃ mama / aśūnyaṃ kāryam ekaikaṃ yāvadāgamanaṃ mama

lak·ṣma·ṇas·ya ca yad veś·ma gṛ·haṃ ca yad i·daṃ ma·ma / a·śūn·yaṃ kār·yam e·kai·kaṃ yā·va·dā·ga·ma·naṃ ma·ma

ity uktvā duḥkhitaṃ sarvaṃ janaṃ tam upajīvinam / uvācedaṃ dhanadhyakṣaṃ dhanam ānīyatām iti / tato 'sya dhanam ājahruḥ sarvam evopajīvinaḥ

ity uk·tvā duḥ·khi·taṃ sar·vaṃ ja·naṃ tam u·pa·jī·vi·nam / u·vā·ce·daṃ dha·nadh·yak·ṣaṃ dha·nam ā·nī·ya·tām i·ti / ta·to 'sya dha·nam ā·jah·ruḥ sar·vam e·vo·pa·jī·vi·naḥ

tataḥ sa puruṣavyāghras tad dhanaṃ sahalakṣmaṇaḥ / dvijebhyo bālavṛddhebhyaḥ kṛpaṇebhyo 'bhyadāpayat

ta·taḥ sa pu·ru·ṣav·yāgh·ras tad dha·naṃ sa·ha·lak·ṣma·ṇaḥ / dvi·jebh·yo bā·la·vṛd·dhebh·yaḥ kṛ·pa·ṇebh·yo 'bhya·dā·pa·yat

tatrāsīt piṅgalo gārgyas trijaṭo nāma vai dvijaḥ / ā pañcamāyāḥ kakṣyāyā nainaṃ kaś cid avārayat

tat·rā·sīt piṅ·ga·lo gār·gyas tri·ja·ṭo nā·ma vai dvi·jaḥ / ā pañ·ca·mā·yāḥ kak·ṣyā·yā nai·naṃ kaś cid a·vā·ra·yat

sa rājaputram āsādya trijaṭo vākyam abravīt / nirdhano bahuputro 'smi rājaputra mahāyaśaḥ / uñchavṛttir vane nityaṃ pratyavekṣasva mām iti

sa rā·ja·put·ram ā·sād·ya tri·ja·ṭo vāk·yam ab·ra·vīt / nir·dha·no ba·hu·put·ro 'smi rā·ja·put·ra ma·hā·ya·śaḥ / uñ·cha·vṛt·tir va·ne nit·yaṃ prat·ya·vek·ṣas·va mām i·ti

tam uvāca tato rāmaḥ parihāsasamanvitam / gavāṃ sahasram apy ekaṃ na tu viśrāṇitaṃ mayā / parikṣipasi daṇḍena yāvat tāvad avāpsyasi

tam u·vā·ca ta·to rā·maḥ pa·ri·hā·sa·sa·man·vi·tam / ga·vāṃ sa·has·ram apy e·kaṃ na tu viś·rā·ṇi·taṃ ma·yā / pa·rik·ṣi·pa·si daṇ·ḍe·na yā·vat tā·vad a·vāp·sya·si

sa śāṭīṃ tvaritaḥ kaṭyāṃ saṃbhrāntaḥ pariveṣṭya tām / āvidhya daṇḍaṃ cikṣepa sarvaprāṇena vegitaḥ

sa śā·ṭīṃ tva·ri·taḥ kaṭ·yāṃ saṃbh·rān·taḥ pa·ri·veṣ·ṭya tām / ā·vidh·ya daṇ·ḍaṃ cik·ṣe·pa sar·vap·rā·ṇe·na ve·gi·taḥ

uvāca ca tato rāmas taṃ gārgyam abhisāntvayan / manyur na khalu kartavyaḥ parihāso hy ayaṃ mama

u·vā·ca ca ta·to rā·mas taṃ gār·gyam a·bhi·sān·tva·yan / man·yur na kha·lu kar·tav·yaḥ pa·ri·hā·so hy a·yaṃ ma·ma

tataḥ sabhāryas trijaṭo mahāmunir gavām anīkaṃ pratigṛhya moditaḥ / yaśobalaprītisukhopabṛṃhiṇīs tad āśiṣaḥ pratyavadan mahātmanaḥ

ta·taḥ sa·bhār·yas tri·ja·ṭo ma·hā·mu·nir ga·vām a·nī·kaṃ pra·ti·gṛh·ya mo·di·taḥ / ya·śo·ba·lap·rī·ti·su·kho·pa·bṛṃ·hi·ṇīs tad ā·śi·ṣaḥ prat·ya·va·dan ma·hāt·ma·naḥ

dattvā tu saha vaidehyā brāhmaṇebhyo dhanaṃ bahu / jagmatuḥ pitaraṃ draṣṭuṃ sītayā saha rāghavau

dat·tvā tu sa·ha vai·deh·yā brāh·ma·ṇebh·yo dha·naṃ ba·hu / jag·ma·tuḥ pi·ta·raṃ draṣ·ṭuṃ sī·ta·yā sa·ha rā·gha·vau

tato gṛhīte duṣprekṣye aśobhetāṃ tadāyudhe / mālādāmabhir āsakte sītayā samalaṃkṛte

ta·to gṛ·hī·te duṣ·prek·ṣye a·śo·bhe·tāṃ ta·dā·yu·dhe / mā·lā·dā·ma·bhir ā·sak·te sī·ta·yā sa·ma·laṃ·kṛ·te

tataḥ prāsādaharmyāṇi vimānaśikharāṇi ca / adhiruhya janaḥ śrīmān udāsīno vyalokayat

ta·taḥ prā·sā·da·har·myā·ṇi vi·mā·na·śi·kha·rā·ṇi ca / a·dhi·ruh·ya ja·naḥ śrī·mān u·dā·sī·no vya·lo·ka·yat

na hi rathyāḥ sma śakyante gantuṃ bahujanākulāḥ / āruhya tasmāt prāsādān dīnāḥ paśyanti rāghavam

na hi rath·yāḥ sma śak·yan·te gan·tuṃ ba·hu·ja·nā·ku·lāḥ / ā·ruh·ya tas·māt prā·sā·dān dī·nāḥ paś·yan·ti rā·gha·vam

padātiṃ varjitacchatraṃ rāmaṃ dṛṣṭvā tadā janāḥ / ūcur bahuvidhā vācaḥ śokopahatacetasaḥ

pa·dā·tiṃ var·ji·tac·chat·raṃ rā·maṃ dṛṣ·ṭvā ta·dā ja·nāḥ / ū·cur ba·hu·vi·dhā vā·caḥ śo·ko·pa·ha·ta·ce·ta·saḥ

yaṃ yāntam anuyāti sma caturaṅgabalaṃ mahat / tam ekaṃ sītayā sārdham anuyāti sma lakṣmaṇaḥ

yaṃ yān·tam a·nu·yā·ti sma ca·tu·raṅ·ga·ba·laṃ ma·hat / tam e·kaṃ sī·ta·yā sār·dham a·nu·yā·ti sma lak·ṣma·ṇaḥ

aiśvaryasya rasajñaḥ san kāmināṃ caiva kāmadaḥ / necchaty evānṛtaṃ kartuṃ pitaraṃ dharmagauravāt

aiś·var·yas·ya ra·saj·ñaḥ san kā·mi·nāṃ cai·va kā·ma·daḥ / nec·chaty e·vā·nṛ·taṃ kar·tuṃ pi·ta·raṃ dhar·ma·gau·ra·vāt

yā na śakyā purā draṣṭuṃ bhūtair ākāśagair api / tām adya sītāṃ paśyanti rājamārgagatā janāḥ

yā na śak·yā pu·rā draṣ·ṭuṃ bhū·tair ā·kā·śa·gair a·pi / tām ad·ya sī·tāṃ paś·yan·ti rā·ja·mār·ga·ga·tā ja·nāḥ

aṅgarāgocitāṃ sītāṃ raktacandana sevinīm / varṣam uṣṇaṃ ca śītaṃ ca neṣyaty āśu vivarṇatām

aṅ·ga·rā·go·ci·tāṃ sī·tāṃ rak·ta·can·da·na se·vi·nīm / var·ṣam uṣ·ṇaṃ ca śī·taṃ ca neṣ·yaty ā·śu vi·var·ṇa·tām

adya nūnaṃ daśarathaḥ sattvam āviśya bhāṣate / na hi rājā priyaṃ putraṃ vivāsayitum arhati

ad·ya nū·naṃ da·śa·ra·thaḥ sat·tvam ā·viś·ya bhā·ṣa·te / na hi rā·jā pri·yaṃ put·raṃ vi·vā·sa·yi·tum ar·ha·ti

nirguṇasyāpi putrasyā kāthaṃ syād vipravāsanam / kiṃ punar yasya loko 'yaṃ jito vṛttena kevalam

nir·gu·ṇas·yā·pi put·ras·yā kā·thaṃ syād vip·ra·vā·sa·nam / kiṃ pu·nar yas·ya lo·ko 'yaṃ ji·to vṛt·te·na ke·va·lam

ānṛśaṃsyam anukrośaḥ śrutaṃ śīlaṃ damaḥ śamaḥ / rāghavaṃ śobhayanty ete ṣaḍguṇāḥ puruṣottamam

ā·nṛ·śaṃs·yam a·nuk·ro·śaḥ śru·taṃ śī·laṃ da·maḥ śa·maḥ / rā·gha·vaṃ śo·bha·yanty e·te ṣaḍ·gu·ṇāḥ pu·ru·ṣot·ta·mam

tasmāt tasyopaghātena prajāḥ paramapīḍitāḥ / audakānīva sattvāni grīṣme salilasaṃkṣayāt

tas·māt tas·yo·pa·ghā·te·na pra·jāḥ pa·ra·ma·pī·ḍi·tāḥ / au·da·kā·nī·va sat·tvā·ni grīṣ·me sa·li·la·saṃk·ṣa·yāt

pīḍayā pīḍitaṃ sarvaṃ jagad asya jagatpateḥ / mūlasyevopaghātena vṛkṣaḥ puṣpaphalopagaḥ

pī·ḍa·yā pī·ḍi·taṃ sar·vaṃ ja·gad as·ya ja·gat·pa·teḥ / mū·las·ye·vo·pa·ghā·te·na vṛk·ṣaḥ puṣ·pa·pha·lo·pa·gaḥ

te lakṣmaṇa iva kṣipraṃ sapatnyaḥ sahabāndhavāḥ / gacchantam anugacchāmo yena gacchati rāghavaḥ

te lak·ṣma·ṇa i·va kṣip·raṃ sa·pat·nyaḥ sa·ha·bān·dha·vāḥ / gac·chan·tam a·nu·gac·chā·mo ye·na gac·cha·ti rā·gha·vaḥ

udyānāni parityajya kṣetrāṇi ca gṛhāṇi ca / ekaduḥkhasukhā rāmam anugacchāma dhārmikam

ud·yā·nā·ni pa·rit·yaj·ya kṣet·rā·ṇi ca gṛ·hā·ṇi ca / e·ka·duḥ·kha·su·khā rā·mam a·nu·gac·chā·ma dhār·mi·kam

samuddhṛtanidhānāni paridhvastājirāṇi ca / upāttadhanadhānyāni hṛtasārāṇi sarvaśaḥ

sa·mud·dhṛ·ta·ni·dhā·nā·ni pa·ridh·vas·tā·ji·rā·ṇi ca / u·pāt·ta·dha·na·dhān·yā·ni hṛ·ta·sā·rā·ṇi sar·va·śaḥ

rajasābhyavakīrṇāni parityaktāni daivataiḥ / asmattyaktāni veśmāni kaikeyī pratipadyatām

ra·ja·sābh·ya·va·kīr·ṇā·ni pa·rit·yak·tā·ni dai·va·taiḥ / as·mat·tyak·tā·ni veś·mā·ni kai·ke·yī pra·ti·pad·ya·tām

vanaṃ nagaram evāstu yena gacchati rāghavaḥ / asmābhiś ca parityaktaṃ puraṃ saṃpadyatāṃ vanam

va·naṃ na·ga·ram e·vās·tu ye·na gac·cha·ti rā·gha·vaḥ / as·mā·bhiś ca pa·rit·yak·taṃ pu·raṃ saṃ·pad·ya·tāṃ va·nam

bilāni daṃṣṭriṇaḥ sarve sānūni mṛgapakṣiṇaḥ / asmattyaktaṃ prapadyantāṃ sevyamānaṃ tyajantu ca

bi·lā·ni daṃṣ·ṭri·ṇaḥ sar·ve sā·nū·ni mṛ·ga·pak·ṣi·ṇaḥ / as·mat·tyak·taṃ pra·pad·yan·tāṃ sev·ya·mā·naṃ tya·jan·tu ca

ity evaṃ vividhā vāco nānājanasamīritāḥ / śuśrāva rāmaḥ śrutvā ca na vicakre 'sya mānasaṃ

ity e·vaṃ vi·vi·dhā vā·co nā·nā·ja·na·sa·mī·ri·tāḥ / śuś·rā·va rā·maḥ śrut·vā ca na vi·cak·re 'sya mā·na·saṃ

pratīkṣamāṇo 'bhijanaṃ tadārtam anārtarūpaḥ prahasann ivātha / jagāma rāmaḥ pitaraṃ didṛkṣuḥ pitur nideśaṃ vidhivac cikīrṣuḥ

pra·tīk·ṣa·mā·ṇo 'bhi·ja·naṃ ta·dār·tam a·nār·ta·rū·paḥ pra·ha·sann i·vā·tha / ja·gā·ma rā·maḥ pi·ta·raṃ di·dṛk·ṣuḥ pi·tur ni·de·śaṃ vi·dhi·vac ci·kīr·ṣuḥ

tat pūrvam aikṣvākasuto mahātmā rāmo gamiṣyan vanam ārtarūpam / vyatiṣṭhata prekṣya tadā sumantraṃ pitur mahātmā pratihāraṇārtham

tat pūr·vam aik·ṣvā·ka·su·to ma·hāt·mā rā·mo ga·miṣ·yan va·nam ār·ta·rū·pam / vya·tiṣ·ṭha·ta prek·ṣya ta·dā su·man·traṃ pi·tur ma·hāt·mā pra·ti·hā·ra·ṇār·tham

pitur nideśena tu dharmavatsalo vanapraveśe kṛtabuddhiniścayaḥ / sa rāghavaḥ prekṣya sumantram abravīn nivedayasvāgamanaṃ nṛpāya me

pi·tur ni·de·śe·na tu dhar·ma·vat·sa·lo va·nap·ra·ve·śe kṛ·ta·bud·dhi·niś·ca·yaḥ / sa rā·gha·vaḥ prek·ṣya su·man·tram ab·ra·vīn ni·ve·da·yas·vā·ga·ma·naṃ nṛ·pā·ya me

sa rāmapreṣitaḥ kṣipraṃ saṃtāpakaluṣendriyaḥ / praviśya nṛpatiṃ sūto niḥśvasantaṃ dadarśa ha

sa rā·map·re·ṣi·taḥ kṣip·raṃ saṃ·tā·pa·ka·lu·ṣen·dri·yaḥ / pra·viś·ya nṛ·pa·tiṃ sū·to niḥś·va·san·taṃ da·dar·śa ha

ālokya tu mahāprājñaḥ paramākula cetasaṃ / rāmam evānuśocantaṃ sūtaḥ prāñjalir āsadat

ā·lok·ya tu ma·hāp·rāj·ñaḥ pa·ra·mā·ku·la ce·ta·saṃ / rā·mam e·vā·nu·śo·can·taṃ sū·taḥ prāñ·ja·lir ā·sa·dat

ayaṃ sa puruṣavyāghra dvāri tiṣṭhati te sutaḥ / brāhmaṇebhyo dhanaṃ dattvā sarvaṃ caivopajīvinām

a·yaṃ sa pu·ru·ṣav·yāgh·ra dvā·ri tiṣ·ṭha·ti te su·taḥ / brāh·ma·ṇebh·yo dha·naṃ dat·tvā sar·vaṃ cai·vo·pa·jī·vi·nām

sa tvā paśyatu bhadraṃ te rāmaḥ satyaparākramaḥ / sarvān suhṛda āpṛcchya tvām idānīṃ didṛkṣate

sa tvā paś·ya·tu bhad·raṃ te rā·maḥ sat·ya·pa·rāk·ra·maḥ / sar·vān su·hṛ·da ā·pṛc·chya tvām i·dā·nīṃ di·dṛk·ṣa·te

gamiṣyati mahāraṇyaṃ taṃ paśya jagatīpate / vṛtaṃ rājaguṇaiḥ sarvair ādityam iva raśmibhiḥ

ga·miṣ·ya·ti ma·hā·raṇ·yaṃ taṃ paś·ya ja·ga·tī·pa·te / vṛ·taṃ rā·ja·gu·ṇaiḥ sar·vair ā·dit·yam i·va raś·mi·bhiḥ

sa satyavādī dharmātmā gāmbhīryāt sāgaropamaḥ / ākāśa iva niṣpaṅko narendraḥ pratyuvāca tam

sa sat·ya·vā·dī dhar·māt·mā gām·bhīr·yāt sā·ga·ro·pa·maḥ / ā·kā·śa i·va niṣ·paṅ·ko na·ren·draḥ prat·yu·vā·ca tam

sumantrānaya me dārān ye ke cid iha māmakāḥ / dāraiḥ parivṛtaḥ sarvair draṣṭum icchāmi rāghavam

su·man·trā·na·ya me dā·rān ye ke cid i·ha mā·ma·kāḥ / dā·raiḥ pa·ri·vṛ·taḥ sar·vair draṣ·ṭum ic·chā·mi rā·gha·vam

so 'ntaḥpuram atītyaiva striyas tā vākyam abravīt / āryo hvayati vo rājā gamyatāṃ tatra māciram

so 'ntaḥ·pu·ram a·tīt·yai·va stri·yas tā vāk·yam ab·ra·vīt / ār·yo hva·ya·ti vo rā·jā gam·ya·tāṃ tat·ra mā·ci·ram

evam uktāḥ striyaḥ sarvāḥ sumantreṇa nṛpājñayā / pracakramus tad bhavanaṃ bhartur ājñāya śāsanam

e·vam uk·tāḥ stri·yaḥ sar·vāḥ su·man·tre·ṇa nṛ·pāj·ña·yā / pra·cak·ra·mus tad bha·va·naṃ bhar·tur āj·ñā·ya śā·sa·nam

ardhasaptaśatās tās tu pramadās tāmralocanāḥ / kausalyāṃ parivāryātha śanair jagmur dhṛtavratāḥ

ar·dha·sap·ta·śa·tās tās tu pra·ma·dās tām·ra·lo·ca·nāḥ / kau·sal·yāṃ pa·ri·vār·yā·tha śa·nair jag·mur dhṛ·tav·ra·tāḥ

āgateṣu ca dāreṣu samavekṣya mahīpatiḥ / uvāca rājā taṃ sūtaṃ sumantrānaya me sutam

ā·ga·te·ṣu ca dā·re·ṣu sa·ma·vek·ṣya ma·hī·pa·tiḥ / u·vā·ca rā·jā taṃ sū·taṃ su·man·trā·na·ya me su·tam

sa sūto rāmam ādāya lakṣmaṇaṃ maithilīṃ tadā / jagāmābhimukhas tūrṇaṃ sakāśaṃ jagatīpateḥ

sa sū·to rā·mam ā·dā·ya lak·ṣma·ṇaṃ mai·thi·līṃ ta·dā / ja·gā·mā·bhi·mu·khas tūr·ṇaṃ sa·kā·śaṃ ja·ga·tī·pa·teḥ

sa rājā putram āyāntaṃ dṛṣṭvā dūrāt kṛtāñjalim / utpapātāsanāt tūrṇam ārtaḥ strījanasaṃvṛtaḥ

sa rā·jā put·ram ā·yān·taṃ dṛṣ·ṭvā dū·rāt kṛ·tāñ·ja·lim / ut·pa·pā·tā·sa·nāt tūr·ṇam ār·taḥ strī·ja·na·saṃ·vṛ·taḥ

so 'bhidudrāva vegena rāmaṃ dṛṣṭvā viśāṃ patiḥ / tam asaṃprāpya duḥkhārtaḥ papāta bhuvi mūrchitaḥ

so 'bhi·dud·rā·va ve·ge·na rā·maṃ dṛṣ·ṭvā vi·śāṃ pa·tiḥ / tam a·saṃp·rāp·ya duḥ·khār·taḥ pa·pā·ta bhu·vi mūr·chi·taḥ

taṃ rāmo 'bhyapātat kṣipraṃ lakṣmaṇaś ca mahārathaḥ / visaṃjñam iva duḥkhena saśokaṃ nṛpatiṃ tadā

taṃ rā·mo 'bhya·pā·tat kṣip·raṃ lak·ṣma·ṇaś ca ma·hā·ra·thaḥ / vi·saṃj·ñam i·va duḥ·khe·na sa·śo·kaṃ nṛ·pa·tiṃ ta·dā

strīsahasraninādaś ca saṃjajñe rājaveśmani / hāhā rāmeti sahasā bhūṣaṇadhvanimūrchitaḥ

strī·sa·has·ra·ni·nā·daś ca saṃ·jaj·ñe rā·ja·veś·ma·ni / hā·hā rā·me·ti sa·ha·sā bhū·ṣa·ṇadh·va·ni·mūr·chi·taḥ

taṃ pariṣvajya bāhubhyāṃ tāv ubhau rāmalakṣmaṇau / paryaṅke sītayā sārdhaṃ rudantaḥ samaveśayan

taṃ pa·riṣ·vaj·ya bā·hubh·yāṃ tāv u·bhau rā·ma·lak·ṣma·ṇau / par·yaṅ·ke sī·ta·yā sār·dhaṃ ru·dan·taḥ sa·ma·ve·śa·yan

atha rāmo muhūrtena labdhasaṃjñaṃ mahīpatim / uvāca prāñjalir bhūtvā śokārṇavapariplutam

a·tha rā·mo mu·hūr·te·na lab·dha·saṃj·ñaṃ ma·hī·pa·tim / u·vā·ca prāñ·ja·lir bhūt·vā śo·kār·ṇa·va·pa·rip·lu·tam

āpṛcche tvāṃ mahārāja sarveṣām īśvaro 'si naḥ / prasthitaṃ daṇḍakāraṇyaṃ paśya tvaṃ kuśalena mām

ā·pṛc·che tvāṃ ma·hā·rā·ja sar·ve·ṣām īś·va·ro 'si naḥ / pras·thi·taṃ daṇ·ḍa·kā·raṇ·yaṃ paś·ya tvaṃ ku·śa·le·na mām

lakṣmaṇaṃ cānujānīhi sītā cānveti māṃ vanam / kāraṇair bahubhis tathyair vāryamāṇau na cecchataḥ

lak·ṣma·ṇaṃ cā·nu·jā·nī·hi sī·tā cān·ve·ti māṃ va·nam / kā·ra·ṇair ba·hu·bhis tath·yair vār·ya·mā·ṇau na cec·cha·taḥ

anujānīhi sarvān naḥ śokam utsṛjya mānada / lakṣmaṇaṃ māṃ ca sītāṃ ca prajāpatir iva prajāḥ

a·nu·jā·nī·hi sar·vān naḥ śo·kam ut·sṛj·ya mā·na·da / lak·ṣma·ṇaṃ māṃ ca sī·tāṃ ca pra·jā·pa·tir i·va pra·jāḥ

pratīkṣamāṇam avyagram anujñāṃ jagatīpateḥ / uvāca rarjā saṃprekṣya vanavāsāya rāghavam

pra·tīk·ṣa·mā·ṇam av·yag·ram a·nuj·ñāṃ ja·ga·tī·pa·teḥ / u·vā·ca rar·jā saṃp·rek·ṣya va·na·vā·sā·ya rā·gha·vam

ahaṃ rāghava kaikeyyā varadānena mohitaḥ / ayodhyāyās tvam evādya bhava rājā nigṛhya mām

a·haṃ rā·gha·va kai·key·yā va·ra·dā·ne·na mo·hi·taḥ / a·yodh·yā·yās tvam e·vād·ya bha·va rā·jā ni·gṛh·ya mām

evam ukto nṛpatinā rāmo dharmabhṛtāṃ varaḥ / pratyuvācāñjaliṃ kṛtvā pitaraṃ vākyakovidaḥ

e·vam uk·to nṛ·pa·ti·nā rā·mo dhar·ma·bhṛ·tāṃ va·raḥ / prat·yu·vā·cāñ·ja·liṃ kṛt·vā pi·ta·raṃ vāk·ya·ko·vi·daḥ

bhavān varṣasahasrāya pṛthivyā nṛpate patiḥ / ahaṃ tv araṇye vatsyāmi na me kāryaṃ tvayānṛtam

bha·vān var·ṣa·sa·has·rā·ya pṛ·thiv·yā nṛ·pa·te pa·tiḥ / a·haṃ tv a·raṇ·ye vat·syā·mi na me kār·yaṃ tva·yā·nṛ·tam

śreyase vṛddhaye tāta punarāgamanāya ca / gacchasvāriṣṭam avyagraḥ panthānam akutobhayam

śre·ya·se vṛd·dha·ye tā·ta pu·na·rā·ga·ma·nā·ya ca / gac·chas·vā·riṣ·ṭam av·yag·raḥ pan·thā·nam a·ku·to·bha·yam

adya tv idānīṃ rajanīṃ putra mā gaccha sarvathā / mātaraṃ māṃ ca saṃpaśyan vasemām adya śarvarīm / tarpitaḥ sarvakāmais tvaṃ śvaḥkāle sādhayiṣyasi

ad·ya tv i·dā·nīṃ ra·ja·nīṃ put·ra mā gac·cha sar·va·thā / mā·ta·raṃ māṃ ca saṃ·paś·yan va·se·mām ad·ya śar·va·rīm / tar·pi·taḥ sar·va·kā·mais tvaṃ śvaḥ·kā·le sā·dha·yiṣ·ya·si

atha rāmas tathā śrutvā pitur ārtasya bhāṣitam / lakṣmaṇena saha bhrātrā dīno vacanam abravīt

a·tha rā·mas ta·thā śrut·vā pi·tur ār·tas·ya bhā·ṣi·tam / lak·ṣma·ṇe·na sa·ha bhrāt·rā dī·no va·ca·nam ab·ra·vīt

prāpsyāmi yān adya guṇān ko me śvastān pradāsyati / apakramaṇam evātaḥ sarvakāmair ahaṃ vṛṇe

prāp·syā·mi yān ad·ya gu·ṇān ko me śvas·tān pra·dās·ya·ti / a·pak·ra·ma·ṇam e·vā·taḥ sar·va·kā·mair a·haṃ vṛ·ṇe

iyaṃ sarāṣṭrā sajanā dhanadhānyasamākulā / mayā visṛṣṭā vasudhā bharatāya pradīyatām

i·yaṃ sa·rāṣ·ṭrā sa·ja·nā dha·na·dhān·ya·sa·mā·ku·lā / ma·yā vi·sṛṣ·ṭā va·su·dhā bha·ra·tā·ya pra·dī·ya·tām

apagacchatu te duḥkhaṃ mā bhūr bāṣpapariplutaḥ / na hi kṣubhyati durdharṣaḥ samudraḥ saritāṃ patiḥ

a·pa·gac·cha·tu te duḥ·khaṃ mā bhūr bāṣ·pa·pa·rip·lu·taḥ / na hi kṣubh·ya·ti dur·dhar·ṣaḥ sa·mud·raḥ sa·ri·tāṃ pa·tiḥ

naivāhaṃ rājyam icchāmi na sukhaṃ na ca maithilīm / tvām ahaṃ satyam icchāmi nānṛtaṃ puruṣarṣabha

nai·vā·haṃ rāj·yam ic·chā·mi na su·khaṃ na ca mai·thi·līm / tvām a·haṃ sat·yam ic·chā·mi nā·nṛ·taṃ pu·ru·ṣar·ṣa·bha

puraṃ ca rāṣṭraṃ ca mahī ca kevalā mayā nisṛṣṭā bharatāya dīyatām / ahaṃ nideśaṃ bhavato 'nupālayan vanaṃ gamiṣyāmi cirāya sevitum

pu·raṃ ca rāṣ·ṭraṃ ca ma·hī ca ke·va·lā ma·yā ni·sṛṣ·ṭā bha·ra·tā·ya dī·ya·tām / a·haṃ ni·de·śaṃ bha·va·to 'nu·pā·la·yan va·naṃ ga·miṣ·yā·mi ci·rā·ya se·vi·tum

mayā nisṛṣṭāṃ bharato mahīm imāṃ saśailakhaṇḍāṃ sapurāṃ sakānanām / śivāṃ susīmām anuśāstu kevalaṃ tvayā yad uktaṃ nṛpate yathāstu tat

ma·yā ni·sṛṣ·ṭāṃ bha·ra·to ma·hīm i·māṃ sa·śai·la·khaṇ·ḍāṃ sa·pu·rāṃ sa·kā·na·nām / śi·vāṃ su·sī·mām a·nu·śās·tu ke·va·laṃ tva·yā yad uk·taṃ nṛ·pa·te ya·thās·tu tat

na me tathā pārthiva dhīyate mano mahatsu kāmeṣu na cātmanaḥ priye / yathā nideśe tava śiṣṭasaṃmate vyapaitu duḥkhaṃ tava matkṛte 'nagha

na me ta·thā pār·thi·va dhī·ya·te ma·no ma·hat·su kā·me·ṣu na cāt·ma·naḥ pri·ye / ya·thā ni·de·śe ta·va śiṣ·ṭa·saṃ·ma·te vya·pai·tu duḥ·khaṃ ta·va mat·kṛ·te 'na·gha

tad adya naivānagha rājyam avyayaṃ na sarvakāmān na sukhaṃ na maithilīm / na jīvitaṃ tvām anṛtena yojayan vṛṇīya satyaṃ vratam astu te tathā

tad ad·ya nai·vā·na·gha rāj·yam av·ya·yaṃ na sar·va·kā·mān na su·khaṃ na mai·thi·līm / na jī·vi·taṃ tvām a·nṛ·te·na yo·ja·yan vṛ·ṇī·ya sat·yaṃ vra·tam as·tu te ta·thā

phalāni mūlāni ca bhakṣayan vane girīṃś ca paśyan saritaḥ sarāṃsi ca / vanaṃ praviśyaiva vicitrapādapaṃ sukhī bhaviṣyāmi tavāstu nirvṛtiḥ

pha·lā·ni mū·lā·ni ca bhak·ṣa·yan va·ne gi·rīṃś ca paś·yan sa·ri·taḥ sa·rāṃ·si ca / va·naṃ pra·viś·yai·va vi·cit·ra·pā·da·paṃ su·khī bha·viṣ·yā·mi ta·vās·tu nir·vṛ·tiḥ

tataḥ sumantram aikṣvākaḥ pīḍito 'tra pratijñayā / sabāṣpam atiniḥśvasya jagādedaṃ punaḥ punaḥ

ta·taḥ su·man·tram aik·ṣvā·kaḥ pī·ḍi·to 'tra pra·tij·ña·yā / sa·bāṣ·pam a·ti·niḥś·vas·ya ja·gā·de·daṃ pu·naḥ pu·naḥ

sūta ratnasusaṃpūrṇā caturvidhabalā camūḥ / rāgavasyānuyātrārthaṃ kṣipraṃ pratividhīyatām

sū·ta rat·na·su·saṃ·pūr·ṇā ca·tur·vi·dha·ba·lā ca·mūḥ / rā·ga·vas·yā·nu·yāt·rār·thaṃ kṣip·raṃ pra·ti·vi·dhī·ya·tām

rūpājīvā ca śālinyo vaṇijaś ca mahādhanāḥ / śobhayantu kumārasya vāhinīṃ suprasāritāḥ

rū·pā·jī·vā ca śā·lin·yo va·ṇi·jaś ca ma·hā·dha·nāḥ / śo·bha·yan·tu ku·mā·ras·ya vā·hi·nīṃ sup·ra·sā·ri·tāḥ

ye cainam upajīvanti ramate yaiś ca vīryataḥ / teṣāṃ bahuvidhaṃ dattvā tān apy atra niyojaya

ye cai·nam u·pa·jī·van·ti ra·ma·te yaiś ca vīr·ya·taḥ / te·ṣāṃ ba·hu·vi·dhaṃ dat·tvā tān apy at·ra ni·yo·ja·ya

nighnan mṛgān kuñjarāṃś ca pibaṃś cāraṇyakaṃ madhu / nadīś ca vividhāḥ paśyan na rājyaṃ saṃsmariṣyati

nigh·nan mṛ·gān kuñ·ja·rāṃś ca pi·baṃś cā·raṇ·ya·kaṃ ma·dhu / na·dīś ca vi·vi·dhāḥ paś·yan na rāj·yaṃ saṃs·ma·riṣ·ya·ti

dhānyakośaś ca yaḥ kaś cid dhanakośaś ca māmakaḥ / tau rāmam anugacchetāṃ vasantaṃ nirjane vane

dhān·ya·ko·śaś ca yaḥ kaś cid dha·na·ko·śaś ca mā·ma·kaḥ / tau rā·mam a·nu·gac·che·tāṃ va·san·taṃ nir·ja·ne va·ne

yajan puṇyeṣu deśeṣu visṛjaṃś cāptadakṣiṇāḥ / ṛṣibhiś ca samāgamya pravatsyati sukhaṃ vane

ya·jan puṇ·ye·ṣu de·śe·ṣu vi·sṛ·jaṃś cāp·ta·dak·ṣi·ṇāḥ / ṛ·ṣi·bhiś ca sa·mā·gam·ya pra·vat·sya·ti su·khaṃ va·ne

bharataś ca mahābāhur ayodhyāṃ pālayiṣyati / sarvakāmaiḥ punaḥ śrīmān rāmaḥ saṃsādhyatām iti

bha·ra·taś ca ma·hā·bā·hur a·yodh·yāṃ pā·la·yiṣ·ya·ti / sar·va·kā·maiḥ pu·naḥ śrī·mān rā·maḥ saṃ·sādh·ya·tām i·ti

evaṃ bruvati kākutsthe kaikeyyā bhayam āgatam / mukhaṃ cāpy agamāc choṣaṃ svaraś cāpi nyarudhyata

e·vaṃ bru·va·ti kā·kut·sthe kai·key·yā bha·yam ā·ga·tam / mu·khaṃ cāpy a·ga·māc cho·ṣaṃ sva·raś cā·pi nya·rudh·ya·ta

sā viṣaṇṇā ca saṃtrastā kaikeyī vākyam abravīt / rājyaṃ gatajanaṃ sādho pītamaṇḍāṃ surām iva / nirāsvādyatamaṃ śūnyaṃ bharato nābhipatsyate

sā vi·ṣaṇ·ṇā ca saṃt·ras·tā kai·ke·yī vāk·yam ab·ra·vīt / rāj·yaṃ ga·ta·ja·naṃ sā·dho pī·ta·maṇ·ḍāṃ su·rām i·va / ni·rās·vād·ya·ta·maṃ śūn·yaṃ bha·ra·to nā·bhi·pat·sya·te

kaikeyyāṃ muktalajjāyāṃ vadantyām atidāruṇam / rājā daśaratho vākyam uvācāyatalocanām / vahantaṃ kiṃ tudasi māṃ niyujya dhuri māhite

kai·key·yāṃ muk·ta·laj·jā·yāṃ va·dan·tyām a·ti·dā·ru·ṇam / rā·jā da·śa·ra·tho vāk·yam u·vā·cā·ya·ta·lo·ca·nām / va·han·taṃ kiṃ tu·da·si māṃ ni·yuj·ya dhu·ri mā·hi·te

kaikeyī dviguṇaṃ kruddhā rājānam idam abravīt / tavaiva vaṃśe sagaro jyeṣṭhaṃ putram upārudhat / asamañja iti khyātaṃ tathāyaṃ gantum arhati

kai·ke·yī dvi·gu·ṇaṃ krud·dhā rā·jā·nam i·dam ab·ra·vīt / ta·vai·va vaṃ·śe sa·ga·ro jyeṣ·ṭhaṃ put·ram u·pā·ru·dhat / a·sa·mañ·ja i·ti khyā·taṃ ta·thā·yaṃ gan·tum ar·ha·ti

evam ukto dhig ity eva rājā daśaratho 'bravīt / vrīḍitaś ca janaḥ sarvaḥ sā ca tan nāvabudhyata

e·vam uk·to dhig ity e·va rā·jā da·śa·ra·tho 'bra·vīt / vrī·ḍi·taś ca ja·naḥ sar·vaḥ sā ca tan nā·va·budh·ya·ta

tatra vṛddho mahāmātraḥ siddhārtho nāma nāmataḥ / śucir bahumato rājñaḥ kaikeyīm idam abravīt

tat·ra vṛd·dho ma·hā·māt·raḥ sid·dhār·tho nā·ma nā·ma·taḥ / śu·cir ba·hu·ma·to rāj·ñaḥ kai·ke·yīm i·dam ab·ra·vīt

asamañjo gṛhītvā tu krīḍitaḥ pathi dārakān / sarayvāḥ prakṣipann apsu ramate tena durmatiḥ

a·sa·mañ·jo gṛ·hīt·vā tu krī·ḍi·taḥ pa·thi dā·ra·kān / sa·ray·vāḥ prak·ṣi·pann ap·su ra·ma·te te·na dur·ma·tiḥ

taṃ dṛṣṭvā nāgaraḥ sarve kruddhā rājānam abruvan / asamañjaṃ vṛṣīṇvaikam asmān vā rāṣṭravardhana

taṃ dṛṣ·ṭvā nā·ga·raḥ sar·ve krud·dhā rā·jā·nam ab·ru·van / a·sa·mañ·jaṃ vṛ·ṣīṇ·vai·kam as·mān vā rāṣ·ṭra·var·dha·na

tān uvāca tato rājā kiṃnimittam idaṃ bhayam / tāś cāpi rājñā saṃpṛṣṭā vākyaṃ prakṛtayo 'bruvan

tān u·vā·ca ta·to rā·jā kiṃ·ni·mit·tam i·daṃ bha·yam / tāś cā·pi rāj·ñā saṃ·pṛṣ·ṭā vāk·yaṃ pra·kṛ·ta·yo 'bru·van

krīḍitas tv eṣa naḥ putrān bālān udbhrāntacetanaḥ / sarayvāṃ prakṣipan maurkhyād atulāṃ prītim aśnute

krī·ḍi·tas tv e·ṣa naḥ put·rān bā·lān ud·bhrān·ta·ce·ta·naḥ / sa·ray·vāṃ prak·ṣi·pan maur·khyād a·tu·lāṃ prī·tim aś·nu·te

sa tāsāṃ vacanaṃ śrutvā prakṛtīnāṃ narādhipa / taṃ tatyājāhitaṃ putraṃ tāsāṃ priyacikīrṣayā

sa tā·sāṃ va·ca·naṃ śrut·vā pra·kṛ·tī·nāṃ na·rā·dhi·pa / taṃ tat·yā·jā·hi·taṃ put·raṃ tā·sāṃ pri·ya·ci·kīr·ṣa·yā

ity evam atyajad rājā sagaro vai sudhārmikaḥ / rāmaḥ kim akarot pāpaṃ yenaivam uparudhyate

ity e·vam at·ya·jad rā·jā sa·ga·ro vai su·dhār·mi·kaḥ / rā·maḥ kim a·ka·rot pā·paṃ ye·nai·vam u·pa·rudh·ya·te

śrutvā tu siddhārthavaco rājā śrāntatarasvanaḥ / śokopahatayā vācā kaikeyīm idam abravīt

śrut·vā tu sid·dhār·tha·va·co rā·jā śrān·ta·ta·ras·va·naḥ / śo·ko·pa·ha·ta·yā vā·cā kai·ke·yīm i·dam ab·ra·vīt

anuvrajiṣyāmy aham adya rāmaṃ rājyaṃ parityajya sukhaṃ dhanaṃ ca / sahaiva rājñā bharatena ca tvaṃ yathā sukhaṃ bhuṅkṣva cirāya rājyam

a·nuv·ra·jiṣ·yāmy a·ham ad·ya rā·maṃ rāj·yaṃ pa·rit·yaj·ya su·khaṃ dha·naṃ ca / sa·hai·va rāj·ñā bha·ra·te·na ca tvaṃ ya·thā su·khaṃ bhuṅ·kṣva ci·rā·ya rāj·yam

mahāmātravacaḥ śrutvā rāmo daśarathaṃ tadā / anvabhāṣata vākyaṃ tu vinayajño vinītavat

ma·hā·māt·ra·va·caḥ śrut·vā rā·mo da·śa·ra·thaṃ ta·dā / an·va·bhā·ṣa·ta vāk·yaṃ tu vi·na·yaj·ño vi·nī·ta·vat

tyaktabhogasya me rājan vane vanyena jīvataḥ / kiṃ kāryam anuyātreṇa tyaktasaṅgasya sarvataḥ

tyak·ta·bho·gas·ya me rā·jan va·ne van·ye·na jī·va·taḥ / kiṃ kār·yam a·nu·yāt·re·ṇa tyak·ta·saṅ·gas·ya sar·va·taḥ

yo hi dattvā dvipaśreṣṭhaṃ kakṣyāyāṃ kurute manaḥ / rajjusnehena kiṃ tasya tyajataḥ kuñjarottamam

yo hi dat·tvā dvi·paś·reṣ·ṭhaṃ kak·ṣyā·yāṃ ku·ru·te ma·naḥ / raj·jus·ne·he·na kiṃ tas·ya tya·ja·taḥ kuñ·ja·rot·ta·mam

tathā mama satāṃ śreṣṭha kiṃ dhvajinyā jagatpate / sarvāṇy evānujānāmi cīrāṇy evānayantu me

ta·thā ma·ma sa·tāṃ śreṣ·ṭha kiṃ dhva·jin·yā ja·gat·pa·te / sar·vāṇy e·vā·nu·jā·nā·mi cī·rāṇy e·vā·na·yan·tu me

khanitrapiṭake cobhe mamānayata gacchataḥ / caturdaśa vane vāsaṃ varṣāṇi vasato mama

kha·nit·ra·pi·ṭa·ke co·bhe ma·mā·na·ya·ta gac·cha·taḥ / ca·tur·da·śa va·ne vā·saṃ var·ṣā·ṇi va·sa·to ma·ma

atha cīrāṇi kaikeyī svayam āhṛtya rāghavam / uvāca paridhatsveti janaughe nirapatrapā

a·tha cī·rā·ṇi kai·ke·yī sva·yam ā·hṛt·ya rā·gha·vam / u·vā·ca pa·ri·dhat·sve·ti ja·nau·ghe ni·ra·pat·ra·pā

sa cīre puruṣavyāghraḥ kaikeyyāḥ pratigṛhya te / sūkṣmavastram avakṣipya munivastrāṇy avasta ha

sa cī·re pu·ru·ṣav·yāgh·raḥ kai·key·yāḥ pra·ti·gṛh·ya te / sūk·ṣma·vas·tram a·vak·ṣip·ya mu·ni·vas·trāṇy a·vas·ta ha

lakṣmaṇaś cāpi tatraiva vihāya vasane śubhe / tāpasāc chādane caiva jagrāha pitur agrataḥ

lak·ṣma·ṇaś cā·pi tat·rai·va vi·hā·ya va·sa·ne śu·bhe / tā·pa·sāc chā·da·ne cai·va jag·rā·ha pi·tur ag·ra·taḥ

athātmaparidhānārthaṃ sītā kauśeyavāsinī / samīkṣya cīraṃ saṃtrastā pṛṣatī vāgurām iva

a·thāt·ma·pa·ri·dhā·nār·thaṃ sī·tā kau·śe·ya·vā·si·nī / sa·mīk·ṣya cī·raṃ saṃt·ras·tā pṛ·ṣa·tī vā·gu·rām i·va

sā vyapatrapamāṇeva pratigṛhya ca durmanāḥ / gandharvarājapratimaṃ bhartāram idam abravīt / kathaṃ nu cīraṃ badhnanti munayo vanavāsinaḥ

sā vya·pat·ra·pa·mā·ṇe·va pra·ti·gṛh·ya ca dur·ma·nāḥ / gan·dhar·va·rā·jap·ra·ti·maṃ bhar·tā·ram i·dam ab·ra·vīt / ka·thaṃ nu cī·raṃ badh·nan·ti mu·na·yo va·na·vā·si·naḥ

kṛtvā kaṇṭhe ca sā cīram ekam ādāya pāṇinā / tasthau hy akuṣalā tatra vrīḍitā janakātmaja

kṛt·vā kaṇ·ṭhe ca sā cī·ram e·kam ā·dā·ya pā·ṇi·nā / tas·thau hy a·ku·ṣa·lā tat·ra vrī·ḍi·tā ja·na·kāt·ma·ja

tasyās tat kṣipram āgamya rāmo dharmabhṛtāṃ varaḥ / cīraṃ babandha sītāyāḥ kauśeyasyopari svayam

tas·yās tat kṣip·ram ā·gam·ya rā·mo dhar·ma·bhṛ·tāṃ va·raḥ / cī·raṃ ba·ban·dha sī·tā·yāḥ kau·śe·yas·yo·pa·ri sva·yam

tasyāṃ cīraṃ vasānāyāṃ nāthavatyām anāthavat / pracukrośa janaḥ sarvo dhik tvāṃ daśarathaṃ tv iti

tas·yāṃ cī·raṃ va·sā·nā·yāṃ nā·tha·vat·yām a·nā·tha·vat / pra·cuk·ro·śa ja·naḥ sar·vo dhik tvāṃ da·śa·ra·thaṃ tv i·ti

sa niḥśvasyoṣṇam aikṣvākas tāṃ bhāryām idam abravīt / kaikeyi kuśacīreṇa na sītā gantum arhati

sa niḥś·vas·yoṣ·ṇam aik·ṣvā·kas tāṃ bhār·yām i·dam ab·ra·vīt / kai·ke·yi ku·śa·cī·re·ṇa na sī·tā gan·tum ar·ha·ti

nanu paryāptam etat te pāpe rāmavivāsanam / kim ebhiḥ kṛpaṇair bhūyaḥ pātakair api te kṛtaiḥ

na·nu par·yāp·tam e·tat te pā·pe rā·ma·vi·vā·sa·nam / kim e·bhiḥ kṛ·pa·ṇair bhū·yaḥ pā·ta·kair a·pi te kṛ·taiḥ

evaṃ bruvantaṃ pitaraṃ rāmaḥ saṃprasthito vanam / avākśirasam āsīnam idaṃ vacanam abravīt

e·vaṃ bru·van·taṃ pi·ta·raṃ rā·maḥ saṃp·ras·thi·to va·nam / a·vāk·śi·ra·sam ā·sī·nam i·daṃ va·ca·nam ab·ra·vīt

iyaṃ dhārmika kausalyā mama mātā yaśasvinī / vṛddhā cākṣudraśīlā ca na ca tvāṃ devagarhite

i·yaṃ dhār·mi·ka kau·sal·yā ma·ma mā·tā ya·śas·vi·nī / vṛd·dhā cāk·ṣud·ra·śī·lā ca na ca tvāṃ de·va·gar·hi·te

mayā vihīnāṃ varada prapannāṃ śokasāgaram / adṛṣṭapūrvavyasanāṃ bhūyaḥ saṃmantum arhasi

ma·yā vi·hī·nāṃ va·ra·da pra·pan·nāṃ śo·ka·sā·ga·ram / a·dṛṣ·ṭa·pūr·vav·ya·sa·nāṃ bhū·yaḥ saṃ·man·tum ar·ha·si

imāṃ mahendropamajātagarbhiṇīṃ tathā vidhātuṃ janamīṃ mamārhasi / yathā vanasthe mayi śokakarśitā na jīvitaṃ nyasya yamakṣayaṃ vrajet

i·māṃ ma·hen·dro·pa·ma·jā·ta·gar·bhi·ṇīṃ ta·thā vi·dhā·tuṃ ja·na·mīṃ ma·mār·ha·si / ya·thā va·nas·the ma·yi śo·ka·kar·śi·tā na jī·vi·taṃ nyas·ya ya·mak·ṣa·yaṃ vra·jet

rāmasya tu vacaḥ śrutvā muniveṣadharaṃ ca tam / samīkṣya saha bhāryābhī rājā vigatacetanaḥ

rā·mas·ya tu va·caḥ śrut·vā mu·ni·ve·ṣa·dha·raṃ ca tam / sa·mīk·ṣya sa·ha bhār·yā·bhī rā·jā vi·ga·ta·ce·ta·naḥ

nainaṃ duḥkhena saṃtaptaḥ pratyavaikṣata rāghavam / na cainam abhisaṃprekṣya pratyabhāṣata durmanāḥ

nai·naṃ duḥ·khe·na saṃ·tap·taḥ prat·ya·vaik·ṣa·ta rā·gha·vam / na cai·nam a·bhi·saṃp·rek·ṣya prat·ya·bhā·ṣa·ta dur·ma·nāḥ

sa muhūrtam ivāsaṃjño duḥkhitaś ca mahīpatiḥ / vilalāpa mahābāhū rāmam evānucintayan

sa mu·hūr·tam i·vā·saṃj·ño duḥ·khi·taś ca ma·hī·pa·tiḥ / vi·la·lā·pa ma·hā·bā·hū rā·mam e·vā·nu·cin·ta·yan

manye khalu mayā pūrvaṃ vivatsā bahavaḥ kṛtāḥ / prāṇino hiṃsitā vāpi tasmād idam upasthitam

man·ye kha·lu ma·yā pūr·vaṃ vi·vat·sā ba·ha·vaḥ kṛ·tāḥ / prā·ṇi·no hiṃ·si·tā vā·pi tas·mād i·dam u·pas·thi·tam

na tv evānāgate kāle dehāc cyavati jīvitam / kaikeyyā kliśyamānasya mṛtyur mama na vidyate

na tv e·vā·nā·ga·te kā·le de·hāc cya·va·ti jī·vi·tam / kai·key·yā kliś·ya·mā·nas·ya mṛt·yur ma·ma na vid·ya·te

yo 'haṃ pāvakasaṃkāśaṃ paśyāmi purataḥ sthitam / vihāya vasane sūkṣme tāpasācchādam ātmajam

yo 'haṃ pā·va·ka·saṃ·kā·śaṃ paś·yā·mi pu·ra·taḥ sthi·tam / vi·hā·ya va·sa·ne sūk·ṣme tā·pa·sāc·chā·dam āt·ma·jam

ekasyāḥ khalu kaikeyyāḥ kṛte 'yaṃ kliśyate janaḥ / svārthe prayatamānāyāḥ saṃśritya nikṛtiṃ tv imām

e·kas·yāḥ kha·lu kai·key·yāḥ kṛ·te 'yaṃ kliś·ya·te ja·naḥ / svār·the pra·ya·ta·mā·nā·yāḥ saṃś·rit·ya ni·kṛ·tiṃ tv i·mām

evam uktvā tu vacanaṃ bāṣpeṇa pihitekṣṇaha / rāmeti sakṛd evoktvā vyāhartuṃ na śaśāka ha

e·vam uk·tvā tu va·ca·naṃ bāṣ·pe·ṇa pi·hi·tek·ṣṇa·ha / rā·me·ti sa·kṛd e·vok·tvā vyā·har·tuṃ na śa·śā·ka ha

saṃjñāṃ tu pratilabhyaiva muhūrtāt sa mahīpatiḥ / netrābhyām aśrupūrṇābhyāṃ sumantram idam abravīt

saṃj·ñāṃ tu pra·ti·labh·yai·va mu·hūr·tāt sa ma·hī·pa·tiḥ / net·rābh·yām aś·ru·pūr·ṇābh·yāṃ su·man·tram i·dam ab·ra·vīt

aupavāhyaṃ rathaṃ yuktvā tvam āyāhi hayottamaiḥ / prāpayainaṃ mahābhāgam ito janapadāt param

au·pa·vāh·yaṃ ra·thaṃ yuk·tvā tvam ā·yā·hi ha·yot·ta·maiḥ / prā·pa·yai·naṃ ma·hā·bhā·gam i·to ja·na·pa·dāt pa·ram

evaṃ manye guṇavatāṃ guṇānāṃ phalam ucyate / pitrā mātrā ca yat sādhur vīro nirvāsyate vanam

e·vaṃ man·ye gu·ṇa·va·tāṃ gu·ṇā·nāṃ pha·lam uc·ya·te / pit·rā māt·rā ca yat sā·dhur vī·ro nir·vās·ya·te va·nam

rājño vacanam ājñāya sumantraḥ śīghravikramaḥ / yojayitvāyayau tatra ratham aśvair alaṃkṛtam

rāj·ño va·ca·nam āj·ñā·ya su·man·traḥ śīgh·ra·vik·ra·maḥ / yo·ja·yit·vā·ya·yau tat·ra ra·tham aś·vair a·laṃ·kṛ·tam

taṃ rathaṃ rājaputrāya sūtaḥ kanakabhūṣitam / ācacakṣe 'ñjaliṃ kṛtvā yuktaṃ paramavājibhiḥ

taṃ ra·thaṃ rā·ja·put·rā·ya sū·taḥ ka·na·ka·bhū·ṣi·tam / ā·ca·cak·ṣe 'ñja·liṃ kṛt·vā yuk·taṃ pa·ra·ma·vā·ji·bhiḥ

rājā satvaram āhūya vyāpṛtaṃ vittasaṃcaye / uvāca deśakālajño niścitaṃ sarvataḥ śuci

rā·jā sat·va·ram ā·hū·ya vyā·pṛ·taṃ vit·ta·saṃ·ca·ye / u·vā·ca de·śa·kā·laj·ño niś·ci·taṃ sar·va·taḥ śu·ci

vāsāṃsi ca mahārhāṇi bhūṣaṇāni varāṇi ca / varṣāṇy etāni saṃkhyāya vaidehyāḥ kṣipram ānaya

vā·sāṃ·si ca ma·hār·hā·ṇi bhū·ṣa·ṇā·ni va·rā·ṇi ca / var·ṣāṇy e·tā·ni saṃkh·yā·ya vai·deh·yāḥ kṣip·ram ā·na·ya

narendreṇaivam uktas tu gatvā kośagṛhaṃ tataḥ / prāyacchat sarvam āhṛtya sītāyai kṣipram eva tat

na·ren·dre·ṇai·vam uk·tas tu gat·vā ko·śa·gṛ·haṃ ta·taḥ / prā·yac·chat sar·vam ā·hṛt·ya sī·tā·yai kṣip·ram e·va tat

sā sujātā sujātāni vaidehī prasthitā vanam / bhūṣayām āsa gātrāṇi tair vicitrair vibhūṣaṇaiḥ

sā su·jā·tā su·jā·tā·ni vai·de·hī pras·thi·tā va·nam / bhū·ṣa·yām ā·sa gāt·rā·ṇi tair vi·cit·rair vi·bhū·ṣa·ṇaiḥ

vyarājayata vaidehī veśma tat suvibhūṣitā / udyato 'ṃśumataḥ kāle khaṃ prabheva vivasvataḥ

vya·rā·ja·ya·ta vai·de·hī veś·ma tat su·vi·bhū·ṣi·tā / ud·ya·to 'ṃśu·ma·taḥ kā·le khaṃ pra·bhe·va vi·vas·va·taḥ

tāṃ bhujābhyāṃ pariṣvajya śvaśrūr vacanam abravīt / anācarantīṃ kṛpaṇaṃ mūdhny upāghrāya maithilīm

tāṃ bhu·jābh·yāṃ pa·riṣ·vaj·ya śvaś·rūr va·ca·nam ab·ra·vīt / a·nā·ca·ran·tīṃ kṛ·pa·ṇaṃ mūdhny u·pāgh·rā·ya mai·thi·līm

asatyaḥ sarvaloke 'smin satataṃ satkṛtāḥ priyaiḥ / bhartāraṃ nānumanyante vinipātagataṃ striyaḥ

a·sat·yaḥ sar·va·lo·ke 'smin sa·ta·taṃ sat·kṛ·tāḥ pri·yaiḥ / bhar·tā·raṃ nā·nu·man·yan·te vi·ni·pā·ta·ga·taṃ stri·yaḥ

sa tvayā nāvamantavyaḥ putraḥ pravrājito mama / tava daivatam astv eṣa nirdhanaḥ sadhano 'pi vā

sa tva·yā nā·va·man·tav·yaḥ put·raḥ prav·rā·ji·to ma·ma / ta·va dai·va·tam astv e·ṣa nir·dha·naḥ sa·dha·no 'pi vā

vijñāya vacanaṃ sītā tasyā dharmārthasaṃhitam / kṛtāñjalir uvācedaṃ śvaśrūm abhimukhe sthitā

vij·ñā·ya va·ca·naṃ sī·tā tas·yā dhar·mār·tha·saṃ·hi·tam / kṛ·tāñ·ja·lir u·vā·ce·daṃ śvaś·rūm a·bhi·mu·khe sthi·tā

kariṣye sarvam evāham āryā yad anuśāsti mām / abhijñāsmi yathā bhartur vartitavyaṃ śrutaṃ ca me

ka·riṣ·ye sar·vam e·vā·ham ār·yā yad a·nu·śās·ti mām / a·bhij·ñās·mi ya·thā bhar·tur var·ti·tav·yaṃ śru·taṃ ca me

na mām asajjanenāryā samānayitum arhati / dharmād vicalituṃ nāham alaṃ candrād iva prabhā

na mām a·saj·ja·ne·nār·yā sa·mā·na·yi·tum ar·ha·ti / dhar·mād vi·ca·li·tuṃ nā·ham a·laṃ can·drād i·va pra·bhā

nātantrī vādyate vīṇā nācakro vartate rathaḥ / nāpatiḥ sukham edhate yā syād api śatātmajā

nā·tan·trī vād·ya·te vī·ṇā nā·cak·ro var·ta·te ra·thaḥ / nā·pa·tiḥ su·kham e·dha·te yā syād a·pi śa·tāt·ma·jā

mitaṃ dadāti hi pitā mitaṃ mātā mitaṃ sutaḥ / amitasya hi dātāraṃ bhartāraṃ kā na pūjayet

mi·taṃ da·dā·ti hi pi·tā mi·taṃ mā·tā mi·taṃ su·taḥ / a·mi·tas·ya hi dā·tā·raṃ bhar·tā·raṃ kā na pū·ja·yet

sāham evaṃgatā śreṣṭhā śrutadharmaparāvarā / ārye kim avamanyeyaṃ strīṇāṃ bhartā hi daivatam

sā·ham e·vaṃ·ga·tā śreṣ·ṭhā śru·ta·dhar·ma·pa·rā·va·rā / ār·ye kim a·va·man·ye·yaṃ strī·ṇāṃ bhar·tā hi dai·va·tam

sītāyā vacanaṃ śrutvā kausalyā hṛdayaṃgamam / śuddhasattvā mumocāśru sahasā duḥkhaharṣajam

sī·tā·yā va·ca·naṃ śrut·vā kau·sal·yā hṛ·da·yaṃ·ga·mam / śud·dha·sat·tvā mu·mo·cāś·ru sa·ha·sā duḥ·kha·har·ṣa·jam

tāṃ prāñjalir abhikramya mātṛmadhye 'tisatkṛtām / rāmaḥ paramadharmajño mātaraṃ vākyam abravīt

tāṃ prāñ·ja·lir a·bhik·ram·ya mā·tṛ·madh·ye 'ti·sat·kṛ·tām / rā·maḥ pa·ra·ma·dhar·maj·ño mā·ta·raṃ vāk·yam ab·ra·vīt

amba mā duḥkhitā bhūs tvaṃ paśya tvaṃ pitaraṃ mama / kṣayo hi vanavāsasya kṣipram eva bhaviṣyati

am·ba mā duḥ·khi·tā bhūs tvaṃ paś·ya tvaṃ pi·ta·raṃ ma·ma / kṣa·yo hi va·na·vā·sas·ya kṣip·ram e·va bha·viṣ·ya·ti

suptāyās te gamiṣyanti navavarṣāṇi pañca ca / sā samagram iha prāptaṃ māṃ drakṣyasi suhṛdvṛtam

sup·tā·yās te ga·miṣ·yan·ti na·va·var·ṣā·ṇi pañ·ca ca / sā sa·mag·ram i·ha prāp·taṃ māṃ drak·ṣya·si su·hṛd·vṛ·tam

etāvad abhinītārtham uktvā sa jananīṃ vacaḥ / trayaḥ śataśatārdhā hi dadarśāvekṣya mātaraḥ

e·tā·vad a·bhi·nī·tār·tham uk·tvā sa ja·na·nīṃ va·caḥ / tra·yaḥ śa·ta·śa·tār·dhā hi da·dar·śā·vek·ṣya mā·ta·raḥ

tāś cāpi sa tathaivārtā mātṝr daśarathātmajaḥ / dharmayuktam idaṃ vākyaṃ nijagāda kṛtāñjaliḥ

tāś cā·pi sa ta·thai·vār·tā mā·tṝr da·śa·ra·thāt·ma·jaḥ / dhar·ma·yuk·tam i·daṃ vāk·yaṃ ni·ja·gā·da kṛ·tāñ·ja·liḥ

saṃvāsāt paruṣaṃ kiṃ cid ajñānād vāpi yat kṛtam / tan me samanujānīta sarvāś cāmantrayāmi vaḥ

saṃ·vā·sāt pa·ru·ṣaṃ kiṃ cid aj·ñā·nād vā·pi yat kṛ·tam / tan me sa·ma·nu·jā·nī·ta sar·vāś cā·man·tra·yā·mi vaḥ

jajñe 'tha tāsāṃ saṃnādaḥ krauñcīnām iva niḥsvanaḥ / mānavendrasya bhāryāṇām evaṃ vadati rāghave

jaj·ñe 'tha tā·sāṃ saṃ·nā·daḥ krauñ·cī·nām i·va niḥs·va·naḥ / mā·na·ven·dras·ya bhār·yā·ṇām e·vaṃ va·da·ti rā·gha·ve

murajapaṇavameghaghoṣavad daśarathaveśma babhūva yat purā / vilapita paridevanākulaṃ vyasanagataṃ tad abhūt suduḥkhitam

mu·ra·ja·pa·ṇa·va·me·gha·gho·ṣa·vad da·śa·ra·tha·veś·ma ba·bhū·va yat pu·rā / vi·la·pi·ta pa·ri·de·va·nā·ku·laṃ vya·sa·na·ga·taṃ tad a·bhūt su·duḥ·khi·tam

atha rāmaś ca sītā ca lakṣmaṇaś ca kṛtāñjaliḥ / upasaṃgṛhya rājānaṃ cakrur dīnāḥ pradakṣiṇam

a·tha rā·maś ca sī·tā ca lak·ṣma·ṇaś ca kṛ·tāñ·ja·liḥ / u·pa·saṃ·gṛh·ya rā·jā·naṃ cak·rur dī·nāḥ pra·dak·ṣi·ṇam

taṃ cāpi samanujñāpya dharmajñaḥ sītayā saha / rāghavaḥ śokasaṃmūḍho jananīm abhyavādayat

taṃ cā·pi sa·ma·nuj·ñāp·ya dhar·maj·ñaḥ sī·ta·yā sa·ha / rā·gha·vaḥ śo·ka·saṃ·mū·ḍho ja·na·nīm abh·ya·vā·da·yat

anvakṣaṃ lakṣmaṇo bhrātuḥ kausalyām abhyavādayat / atha mātuḥ sumitrāyā jagrāha caraṇau punaḥ

an·vak·ṣaṃ lak·ṣma·ṇo bhrā·tuḥ kau·sal·yām abh·ya·vā·da·yat / a·tha mā·tuḥ su·mit·rā·yā jag·rā·ha ca·ra·ṇau pu·naḥ

taṃ vandamānaṃ rudatī mātā saumitrim abravīt / hitakāmā mahābāhuṃ mūrdhny upāghrāya lakṣmaṇam

taṃ van·da·mā·naṃ ru·da·tī mā·tā sau·mit·rim ab·ra·vīt / hi·ta·kā·mā ma·hā·bā·huṃ mūrdhny u·pāgh·rā·ya lak·ṣma·ṇam

sṛṣṭas tvaṃ vanavāsāya svanuraktaḥ suhṛjjane / rāme pramādaṃ mā kārṣīḥ putra bhrātari gacchati

sṛṣ·ṭas tvaṃ va·na·vā·sā·ya sva·nu·rak·taḥ su·hṛj·ja·ne / rā·me pra·mā·daṃ mā kār·ṣīḥ put·ra bhrā·ta·ri gac·cha·ti

vyasanī vā samṛddho vā gatir eṣa tavānagha / eṣa loke satāṃ dharmo yaj jyeṣṭhavaśago bhavet

vya·sa·nī vā sa·mṛd·dho vā ga·tir e·ṣa ta·vā·na·gha / e·ṣa lo·ke sa·tāṃ dhar·mo yaj jyeṣ·ṭha·va·śa·go bha·vet

idaṃ hi vṛttam ucitaṃ kulasyāsya sanātanam / dānaṃ dīkṣā ca yajñeṣu tanutyāgo mṛdheṣu ca

i·daṃ hi vṛt·tam u·ci·taṃ ku·las·yās·ya sa·nā·ta·nam / dā·naṃ dīk·ṣā ca yaj·ñe·ṣu ta·nut·yā·go mṛ·dhe·ṣu ca

rāmaṃ daśarathaṃ viddhi māṃ viddhi janakātmajām / ayodhyām aṭavīṃ viddhi gaccha tāta yathāsukham

rā·maṃ da·śa·ra·thaṃ vid·dhi māṃ vid·dhi ja·na·kāt·ma·jām / a·yodh·yām a·ṭa·vīṃ vid·dhi gac·cha tā·ta ya·thā·su·kham

tataḥ sumantraḥ kākutsthaṃ prāñjalir vākyam abravīt / vinīto vinayajñaś ca mātalir vāsavaṃ yathā

ta·taḥ su·man·traḥ kā·kut·sthaṃ prāñ·ja·lir vāk·yam ab·ra·vīt / vi·nī·to vi·na·yaj·ñaś ca mā·ta·lir vā·sa·vaṃ ya·thā

ratham āroha bhadraṃ te rājaputra mahāyaśaḥ / kṣipraṃ tvāṃ prāpayiṣyāmi yatra māṃ rāma vakṣyasi

ra·tham ā·ro·ha bhad·raṃ te rā·ja·put·ra ma·hā·ya·śaḥ / kṣip·raṃ tvāṃ prā·pa·yiṣ·yā·mi yat·ra māṃ rā·ma vak·ṣya·si

caturdaśa hi varṣāṇi vastavyāni vane tvayā / tāny upakramitavyāni yāni devyāsi coditaḥ

ca·tur·da·śa hi var·ṣā·ṇi vas·tav·yā·ni va·ne tva·yā / tāny u·pak·ra·mi·tav·yā·ni yā·ni dev·yā·si co·di·taḥ

taṃ rathaṃ sūryasaṃkāśaṃ sītā hṛṣṭena cetasā / āruroha varārohā kṛtvālaṃkāram ātmanaḥ

taṃ ra·thaṃ sūr·ya·saṃ·kā·śaṃ sī·tā hṛṣ·ṭe·na ce·ta·sā / ā·ru·ro·ha va·rā·ro·hā kṛt·vā·laṃ·kā·ram āt·ma·naḥ

tathaivāyudhajātāni bhrātṛbhyāṃ kavacāni ca / rathopasthe pratinyasya sacarmakaṭhinaṃ ca tat

ta·thai·vā·yu·dha·jā·tā·ni bhrā·tṛbh·yāṃ ka·va·cā·ni ca / ra·tho·pas·the pra·tin·yas·ya sa·car·ma·ka·ṭhi·naṃ ca tat

sītātṛtīyān ārūḍhān dṛṣṭvā dhṛṣṭam acodayat / sumantraḥ saṃmatān aśvān vāyuvegasamāñ jave

sī·tā·tṛ·tī·yān ā·rū·ḍhān dṛṣ·ṭvā dhṛṣ·ṭam a·co·da·yat / su·man·traḥ saṃ·ma·tān aś·vān vā·yu·ve·ga·sa·māñ ja·ve

prayāte tu mahāraṇyaṃ cirarātrāya rāghave / babhūva nagare mūrcchā balamūrcchā janasya ca

pra·yā·te tu ma·hā·raṇ·yaṃ ci·ra·rāt·rā·ya rā·gha·ve / ba·bhū·va na·ga·re mūr·cchā ba·la·mūr·cchā ja·nas·ya ca

tat samākulasaṃbhrāntaṃ mattasaṃkupita dvipam / hayaśiñjitanirghoṣaṃ puram āsīn mahāsvanam

tat sa·mā·ku·la·saṃbh·rān·taṃ mat·ta·saṃ·ku·pi·ta dvi·pam / ha·ya·śiñ·ji·ta·nir·gho·ṣaṃ pu·ram ā·sīn ma·hās·va·nam

tataḥ sabālavṛddhā sā purī paramapīḍitā / rāmam evābhidudrāva gharmārtaḥ salilaṃ yathā

ta·taḥ sa·bā·la·vṛd·dhā sā pu·rī pa·ra·ma·pī·ḍi·tā / rā·mam e·vā·bhi·dud·rā·va ghar·mār·taḥ sa·li·laṃ ya·thā

pārśvataḥ pṛṣṭhataś cāpi lambamānās tadunmukhāḥ / bāṣpapūrṇamukhāḥ sarve tam ūcur bhṛśaduḥkhitāḥ

pār·śva·taḥ pṛṣ·ṭha·taś cā·pi lam·ba·mā·nās ta·dun·mu·khāḥ / bāṣ·pa·pūr·ṇa·mu·khāḥ sar·ve tam ū·cur bhṛ·śa·duḥ·khi·tāḥ

saṃyaccha vājināṃ raśmīn sūta yāhi śanaiḥ śanaiḥ / mukhaṃ drakṣyāmi rāmasya durdarśaṃ no bhaviṣyati

saṃ·yac·cha vā·ji·nāṃ raś·mīn sū·ta yā·hi śa·naiḥ śa·naiḥ / mu·khaṃ drak·ṣyā·mi rā·mas·ya dur·dar·śaṃ no bha·viṣ·ya·ti

āyasaṃ hṛdayaṃ nūnaṃ rāmamātur asaṃśayam / yad devagarbhapratime vanaṃ yāti na bhidyate

ā·ya·saṃ hṛ·da·yaṃ nū·naṃ rā·ma·mā·tur a·saṃ·śa·yam / yad de·va·gar·bhap·ra·ti·me va·naṃ yā·ti na bhid·ya·te

kṛtakṛtyā hi vaidehī chāyevānugatā patim / na jahāti ratā dharme merum arkaprabhā yathā

kṛ·ta·kṛt·yā hi vai·de·hī chā·ye·vā·nu·ga·tā pa·tim / na ja·hā·ti ra·tā dhar·me me·rum ar·kap·ra·bhā ya·thā

aho lakṣmaṇa siddhārthaḥ satatāṃ priyavādinam / bhrātaraṃ devasaṃkāśaṃ yas tvaṃ paricariṣyasi

a·ho lak·ṣma·ṇa sid·dhār·thaḥ sa·ta·tāṃ pri·ya·vā·di·nam / bhrā·ta·raṃ de·va·saṃ·kā·śaṃ yas tvaṃ pa·ri·ca·riṣ·ya·si

mahaty eṣā hi te siddhir eṣa cābhyudayo mahān / eṣa svargasya mārgaś ca yad enam anugacchasi / evaṃ vadantas te soḍhuṃ na śekur bāṣpam āgatam

ma·haty e·ṣā hi te sid·dhir e·ṣa cābh·yu·da·yo ma·hān / e·ṣa svar·gas·ya mār·gaś ca yad e·nam a·nu·gac·cha·si / e·vaṃ va·dan·tas te so·ḍhuṃ na śe·kur bāṣ·pam ā·ga·tam

atha rājā vṛtaḥ strībhir dīnābhir dīnacetanaḥ / nirjagāma priyaṃ putraṃ drakṣyāmīti bruvan gṛhāt

a·tha rā·jā vṛ·taḥ strī·bhir dī·nā·bhir dī·na·ce·ta·naḥ / nir·ja·gā·ma pri·yaṃ put·raṃ drak·ṣyā·mī·ti bru·van gṛ·hāt

śuśruve cāgrataḥ strīṇāṃ rudantīnāṃ mahāsvanaḥ / yathā nādaḥ kareṇūnāṃ baddhe mahati kuñjare

śuś·ru·ve cāg·ra·taḥ strī·ṇāṃ ru·dan·tī·nāṃ ma·hās·va·naḥ / ya·thā nā·daḥ ka·re·ṇū·nāṃ bad·dhe ma·ha·ti kuñ·ja·re

pitā ca rājā kākutsthaḥ śrīmān sannas tadā babhau / paripūrṇaḥ śaśī kāle graheṇopapluto yathā

pi·tā ca rā·jā kā·kut·sthaḥ śrī·mān san·nas ta·dā ba·bhau / pa·ri·pūr·ṇaḥ śa·śī kā·le gra·he·ṇo·pap·lu·to ya·thā

tato halahalāśabdo jajñe rāmasya pṛṣṭhataḥ / narāṇāṃ prekṣya rājānaṃ sīdantaṃ bhṛśaduḥkhitam

ta·to ha·la·ha·lā·śab·do jaj·ñe rā·mas·ya pṛṣ·ṭha·taḥ / na·rā·ṇāṃ prek·ṣya rā·jā·naṃ sī·dan·taṃ bhṛ·śa·duḥ·khi·tam

hā rāmeti janāḥ ke cid rāmamāteti cāpare / antaḥpuraṃ samṛddhaṃ ca krośantaṃ paryadevayan

hā rā·me·ti ja·nāḥ ke cid rā·ma·mā·te·ti cā·pa·re / an·taḥ·pu·raṃ sa·mṛd·dhaṃ ca kro·śan·taṃ par·ya·de·va·yan

anvīkṣamāṇo rāmas tu viṣaṇṇaṃ bhrāntacetasaṃ / rājānaṃ mātaraṃ caiva dadarśānugatau pathi / dharmapāśena saṃkṣiptaḥ prakāśaṃ nābhyudaikṣata

an·vīk·ṣa·mā·ṇo rā·mas tu vi·ṣaṇ·ṇaṃ bhrān·ta·ce·ta·saṃ / rā·jā·naṃ mā·ta·raṃ cai·va da·dar·śā·nu·ga·tau pa·thi / dhar·ma·pā·śe·na saṃk·ṣip·taḥ pra·kā·śaṃ nābh·yu·daik·ṣa·ta

padātinau ca yānārhāv aduḥkhārhau sukhocitau / dṛṣṭvā saṃcodayām āsa śīghraṃ yāhīti sārathim

pa·dā·ti·nau ca yā·nār·hāv a·duḥ·khār·hau su·kho·ci·tau / dṛṣ·ṭvā saṃ·co·da·yām ā·sa śīgh·raṃ yā·hī·ti sā·ra·thim

na hi tat puruṣavyāghro duḥkhadaṃ darśanaṃ pituḥ / mātuś ca sahituṃ śaktas totrārdita iva dvipaḥ

na hi tat pu·ru·ṣav·yāgh·ro duḥ·kha·daṃ dar·śa·naṃ pi·tuḥ / mā·tuś ca sa·hi·tuṃ śak·tas tot·rār·di·ta i·va dvi·paḥ

tathā rudantīṃ kausalyāṃ rathaṃ tam anudhāvatīm / krośantīṃ rāma rāmeti hā sīte lakṣmaṇeti ca / asakṛt praikṣata tadā nṛtyantīm iva mātaram

ta·thā ru·dan·tīṃ kau·sal·yāṃ ra·thaṃ tam a·nu·dhā·va·tīm / kro·śan·tīṃ rā·ma rā·me·ti hā sī·te lak·ṣma·ṇe·ti ca / a·sa·kṛt praik·ṣa·ta ta·dā nṛt·yan·tīm i·va mā·ta·ram

tiṣṭheti rājā cukroṣa yāhi yāhīti rāghavaḥ / sumantrasya babhūvātmā cakrayor iva cāntarā

tiṣ·ṭhe·ti rā·jā cuk·ro·ṣa yā·hi yā·hī·ti rā·gha·vaḥ / su·man·tras·ya ba·bhū·vāt·mā cak·ra·yor i·va cān·ta·rā

nāśrauṣam iti rājānam upālabdho 'pi vakṣyasi / ciraṃ duḥkhasya pāpiṣṭham iti rāmas tam abravīt

nāś·rau·ṣam i·ti rā·jā·nam u·pā·lab·dho 'pi vak·ṣya·si / ci·raṃ duḥ·khas·ya pā·piṣ·ṭham i·ti rā·mas tam ab·ra·vīt

rāmasya sa vacaḥ kurvann anujñāpya ca taṃ janam / vrajato 'pi hayāñ śīghraṃ codayām āsa sārathiḥ

rā·mas·ya sa va·caḥ kur·vann a·nuj·ñāp·ya ca taṃ ja·nam / vra·ja·to 'pi ha·yāñ śīgh·raṃ co·da·yām ā·sa sā·ra·thiḥ

nyavartata jano rājño rāmaṃ kṛtvā pradakṣiṇam / manasāpy aśruvegaiś ca na nyavartata mānuṣam

nya·var·ta·ta ja·no rāj·ño rā·maṃ kṛt·vā pra·dak·ṣi·ṇam / ma·na·sāpy aś·ru·ve·gaiś ca na nya·var·ta·ta mā·nu·ṣam

yam icchet punar āyāntaṃ nainaṃ dūram anuvrajet / ity amātyā mahārājam ūcur daśarathaṃ vacaḥ

yam ic·chet pu·nar ā·yān·taṃ nai·naṃ dū·ram a·nuv·ra·jet / ity a·māt·yā ma·hā·rā·jam ū·cur da·śa·ra·thaṃ va·caḥ

teṣāṃ vacaḥ sarvaguṇopapannaṃ prasvinnagātraḥ praviṣaṇṇarūpaḥ / niśamya rājā kṛpaṇaḥ sabhāryo vyavasthitas taṃ sutam īkṣamāṇaḥ

te·ṣāṃ va·caḥ sar·va·gu·ṇo·pa·pan·naṃ pras·vin·na·gāt·raḥ pra·vi·ṣaṇ·ṇa·rū·paḥ / ni·śam·ya rā·jā kṛ·pa·ṇaḥ sa·bhār·yo vya·vas·thi·tas taṃ su·tam īk·ṣa·mā·ṇaḥ

tasmiṃs tu puruṣavyāghre niṣkrāmati kṛtāñjalau / ārtaśabdo hi saṃjajñe strīṇām antaḥpure mahān

tas·miṃs tu pu·ru·ṣav·yāgh·re niṣ·krā·ma·ti kṛ·tāñ·ja·lau / ār·ta·śab·do hi saṃ·jaj·ñe strī·ṇām an·taḥ·pu·re ma·hān

anāthasya janasyāsya durbalasya tapasvinaḥ / yo gatiṃ śaraṇaṃ cāsīt sa nāthaḥ kva nu gacchati

a·nā·thas·ya ja·nas·yās·ya dur·ba·las·ya ta·pas·vi·naḥ / yo ga·tiṃ śa·ra·ṇaṃ cā·sīt sa nā·thaḥ kva nu gac·cha·ti

na krudhyaty abhiśasto 'pi krodhanīyāni varjayan / kruddhān prasādayan sarvān samaduḥkhaḥ kva gacchati

na krudh·yaty a·bhi·śas·to 'pi kro·dha·nī·yā·ni var·ja·yan / krud·dhān pra·sā·da·yan sar·vān sa·ma·duḥ·khaḥ kva gac·cha·ti

kausalyāyāṃ mahātejā yathā mātari vartate / tathā yo vartate 'smāsu mahātmā kva nu gacchati

kau·sal·yā·yāṃ ma·hā·te·jā ya·thā mā·ta·ri var·ta·te / ta·thā yo var·ta·te 'smā·su ma·hāt·mā kva nu gac·cha·ti

kaikeyyā kliśyamānena rājñā saṃcodito vanam / paritrātā janasyāsya jagataḥ kva nu gacchati

kai·key·yā kliś·ya·mā·ne·na rāj·ñā saṃ·co·di·to va·nam / pa·rit·rā·tā ja·nas·yās·ya ja·ga·taḥ kva nu gac·cha·ti

aho niścetano rājā jīvalokasya saṃpriyam / dharmyaṃ satyavrataṃ rāmaṃ vanavāso pravatsyati

a·ho niś·ce·ta·no rā·jā jī·va·lo·kas·ya saṃp·ri·yam / dhar·myaṃ sat·yav·ra·taṃ rā·maṃ va·na·vā·so pra·vat·sya·ti

iti sarvā mahiṣyas tā vivatsā iva dhenavaḥ / ruruduś caiva duḥkhārtāḥ sasvaraṃ ca vicukruśuḥ

i·ti sar·vā ma·hiṣ·yas tā vi·vat·sā i·va dhe·na·vaḥ / ru·ru·duś cai·va duḥ·khār·tāḥ sas·va·raṃ ca vi·cuk·ru·śuḥ

sa tam antaḥpure ghoram ārtaśabdaṃ mahīpatiḥ / putraśokābhisaṃtaptaḥ śrutvā cāsīt suduḥkhitaḥ

sa tam an·taḥ·pu·re gho·ram ār·ta·śab·daṃ ma·hī·pa·tiḥ / put·ra·śo·kā·bhi·saṃ·tap·taḥ śrut·vā cā·sīt su·duḥ·khi·taḥ

nāgnihotrāṇy ahūyanta sūryaś cāntaradhīyata / vyasṛjan kavalān nāgā gāvo vatsān na pāyayan

nāg·ni·hot·rāṇy a·hū·yan·ta sūr·yaś cān·ta·ra·dhī·ya·ta / vya·sṛ·jan ka·va·lān nā·gā gā·vo vat·sān na pā·ya·yan

triśaṅkur lohitāṅgaś ca bṛhaspatibudhāv api / dāruṇāḥ somam abhyetya grahāḥ sarve vyavasthitāḥ

tri·śaṅ·kur lo·hi·tāṅ·gaś ca bṛ·has·pa·ti·bu·dhāv a·pi / dā·ru·ṇāḥ so·mam abh·yet·ya gra·hāḥ sar·ve vya·vas·thi·tāḥ

nakṣatrāṇi gatārcīṃṣi grahāś ca gatatejasaḥ / viśākhāś ca sadhūmāś ca nabhasi pracakāśire

nak·ṣat·rā·ṇi ga·tār·cīṃ·ṣi gra·hāś ca ga·ta·te·ja·saḥ / vi·śā·khāś ca sa·dhū·māś ca na·bha·si pra·ca·kā·śi·re

akasmān nāgaraḥ sarvo jano dainyam upāgamat / āhāre vā vihāre vā na kaś cid akaron manaḥ

a·kas·mān nā·ga·raḥ sar·vo ja·no dain·yam u·pā·ga·mat / ā·hā·re vā vi·hā·re vā na kaś cid a·ka·ron ma·naḥ

bāṣpaparyākulamukho rājamārgagato janaḥ / na hṛṣṭo lakṣyate kaś cit sarvaḥ śokaparāyaṇaḥ

bāṣ·pa·par·yā·ku·la·mu·kho rā·ja·mār·ga·ga·to ja·naḥ / na hṛṣ·ṭo lak·ṣya·te kaś cit sar·vaḥ śo·ka·pa·rā·ya·ṇaḥ

na vāti pavanaḥ śīto na śaśī saumyadarśanaḥ / na sūryas tapate lokaṃ sarvaṃ paryākulaṃ jagat

na vā·ti pa·va·naḥ śī·to na śa·śī saum·ya·dar·śa·naḥ / na sūr·yas ta·pa·te lo·kaṃ sar·vaṃ par·yā·ku·laṃ ja·gat

anarthinaḥ sutāḥ strīṇāṃ bhartāro bhrātaras tathā / sarve sarvaṃ parityajya rāmam evānvacintayan

a·nar·thi·naḥ su·tāḥ strī·ṇāṃ bhar·tā·ro bhrā·ta·ras ta·thā / sar·ve sar·vaṃ pa·rit·yaj·ya rā·mam e·vān·va·cin·ta·yan

ye tu rāmasya suhṛdaḥ sarve te mūḍhacetasaḥ / śokabhāreṇa cākrāntāḥ śayanaṃ na juhus tadā

ye tu rā·mas·ya su·hṛ·daḥ sar·ve te mū·ḍha·ce·ta·saḥ / śo·ka·bhā·re·ṇa cāk·rān·tāḥ śa·ya·naṃ na ju·hus ta·dā

tatas tv ayodhyā rahitā mahātmanā puraṃdareṇeva mahī saparvatā / cacāla ghoraṃ bhayabhārapīḍitā sanāgayodhāśvagaṇā nanāda ca

ta·tas tv a·yodh·yā ra·hi·tā ma·hāt·ma·nā pu·raṃ·da·re·ṇe·va ma·hī sa·par·va·tā / ca·cā·la gho·raṃ bha·ya·bhā·ra·pī·ḍi·tā sa·nā·ga·yo·dhāś·va·ga·ṇā na·nā·da ca

yāvat tu niryatas tasya rajorūpam adṛśyata / naivekṣvākuvaras tāvat saṃjahārātmacakṣuṣī

yā·vat tu nir·ya·tas tas·ya ra·jo·rū·pam a·dṛś·ya·ta / nai·vek·ṣvā·ku·va·ras tā·vat saṃ·ja·hā·rāt·ma·cak·ṣu·ṣī

yāvad rājā priyaṃ putraṃ paśyaty atyantadhārmikam / tāvad vyavardhatevāsya dharaṇyāṃ putradarśane

yā·vad rā·jā pri·yaṃ put·raṃ paś·yaty at·yan·ta·dhār·mi·kam / tā·vad vya·var·dha·te·vās·ya dha·raṇ·yāṃ put·ra·dar·śa·ne

na paśyati rajo 'py asya yadā rāmasya bhūmipaḥ / tadārtaś ca viṣaṇṇaś ca papāta dharaṇītale

na paś·ya·ti ra·jo 'py as·ya ya·dā rā·mas·ya bhū·mi·paḥ / ta·dār·taś ca vi·ṣaṇ·ṇaś ca pa·pā·ta dha·ra·ṇī·ta·le

tasya dakṣiṇam anvagāt kausalyā bāhum aṅganā / vāmaṃ cāsyānvagāt pārśvaṃ kaikeyī bharatapriyā

tas·ya dak·ṣi·ṇam an·va·gāt kau·sal·yā bā·hum aṅ·ga·nā / vā·maṃ cās·yān·va·gāt pār·śvaṃ kai·ke·yī bha·ra·tap·ri·yā

tāṃ nayena ca saṃpanno dharmeṇa nivayena ca / uvāca rājā kaikeyīṃ samīkṣya vyathitendriyaḥ

tāṃ na·ye·na ca saṃ·pan·no dhar·me·ṇa ni·va·ye·na ca / u·vā·ca rā·jā kai·ke·yīṃ sa·mīk·ṣya vya·thi·ten·dri·yaḥ

kaikeyi mā mamāṅgāni sprākṣīs tvaṃ duṣṭacāriṇī / na hi tvāṃ draṣṭum icchāmi na bhāryā na ca bāndhavī

kai·ke·yi mā ma·māṅ·gā·ni sprāk·ṣīs tvaṃ duṣ·ṭa·cā·ri·ṇī / na hi tvāṃ draṣ·ṭum ic·chā·mi na bhār·yā na ca bān·dha·vī

ye ca tvām upajīvanti nāhaṃ teṣāṃ na te mama / kevalārthaparāṃ hi tvāṃ tyaktadharmāṃ tyajāmy aham

ye ca tvām u·pa·jī·van·ti nā·haṃ te·ṣāṃ na te ma·ma / ke·va·lār·tha·pa·rāṃ hi tvāṃ tyak·ta·dhar·māṃ tya·jāmy a·ham

agṛhṇāṃ yac ca te pāṇim agniṃ paryaṇayaṃ ca yat / anujānāmi tat sarvam asmiṃl loke paratra ca

a·gṛh·ṇāṃ yac ca te pā·ṇim ag·niṃ par·ya·ṇa·yaṃ ca yat / a·nu·jā·nā·mi tat sar·vam as·miṃl lo·ke pa·rat·ra ca

bharataś cet pratītaḥ syād rājyaṃ prāpyedam avyayam / yan me sa dadyāt pitrarthaṃ mā mā tad dattam āgamat

bha·ra·taś cet pra·tī·taḥ syād rāj·yaṃ prāp·ye·dam av·ya·yam / yan me sa dad·yāt pit·rar·thaṃ mā mā tad dat·tam ā·ga·mat

atha reṇusamudhvastaṃ tam utthāpya narādhipam / nyavartata tadā devī kausalyā śokakarśitā

a·tha re·ṇu·sa·mudh·vas·taṃ tam ut·thāp·ya na·rā·dhi·pam / nya·var·ta·ta ta·dā de·vī kau·sal·yā śo·ka·kar·śi·tā

hatveva brāhmaṇaṃ kāmāt spṛṣṭvāgnim iva pāṇinā / anvatapyata dharmātmā putraṃ saṃcintya tāpasaṃ

hat·ve·va brāh·ma·ṇaṃ kā·māt spṛṣ·ṭvāg·nim i·va pā·ṇi·nā / an·va·tap·ya·ta dhar·māt·mā put·raṃ saṃ·cin·tya tā·pa·saṃ

nivṛtyaiva nivṛtyaiva sīdato rathavartmasu / rājño nātibabhau rūpaṃ grastasyāṃśumato yathā

ni·vṛt·yai·va ni·vṛt·yai·va sī·da·to ra·tha·var·tma·su / rāj·ño nā·ti·ba·bhau rū·paṃ gras·tas·yāṃ·śu·ma·to ya·thā

vilalāpa ca duḥkhārtaḥ priyaṃ putram anusmaran / nagarāntam anuprāptaṃ buddhvā putram athābravīt

vi·la·lā·pa ca duḥ·khār·taḥ pri·yaṃ put·ram a·nus·ma·ran / na·ga·rān·tam a·nup·rāp·taṃ bud·dhvā put·ram a·thāb·ra·vīt

vāhanānāṃ ca mukhyānāṃ vahatāṃ taṃ mamātmajam / padāni pathi dṛśyante sa mahātmā na dṛśyate

vā·ha·nā·nāṃ ca mukh·yā·nāṃ va·ha·tāṃ taṃ ma·māt·ma·jam / pa·dā·ni pa·thi dṛś·yan·te sa ma·hāt·mā na dṛś·ya·te

sa nūnaṃ kva cid evādya vṛkṣamūlam upāśritaḥ / kāṣṭhaṃ vā yadi vāśmānam upadhāya śayiṣyate

sa nū·naṃ kva cid e·vād·ya vṛk·ṣa·mū·lam u·pāś·ri·taḥ / kāṣ·ṭhaṃ vā ya·di vāś·mā·nam u·pa·dhā·ya śa·yiṣ·ya·te

utthāsyati ca medinyāḥ kṛpaṇaḥ pāṃśuguṇṭhitaḥ / viniḥśvasan prasravaṇāt kareṇūnām ivarṣabhaḥ

ut·thās·ya·ti ca me·din·yāḥ kṛ·pa·ṇaḥ pāṃ·śu·guṇ·ṭhi·taḥ / vi·niḥś·va·san pras·ra·va·ṇāt ka·re·ṇū·nām i·var·ṣa·bhaḥ

drakṣyanti nūnaṃ puruṣā dīrghabāhuṃ vanecarāḥ / rāmam utthāya gacchantaṃ lokanātham anāthavat

drak·ṣyan·ti nū·naṃ pu·ru·ṣā dīr·gha·bā·huṃ va·ne·ca·rāḥ / rā·mam ut·thā·ya gac·chan·taṃ lo·ka·nā·tham a·nā·tha·vat

sakāmā bhava kaikeyi vidhavā rājyam āvasa / na hi taṃ puruṣavyāghraṃ vinā jīvitum utsahe

sa·kā·mā bha·va kai·ke·yi vi·dha·vā rāj·yam ā·va·sa / na hi taṃ pu·ru·ṣav·yāgh·raṃ vi·nā jī·vi·tum ut·sa·he

ity evaṃ vilapan rājā janaughenābhisaṃvṛtaḥ / apasnāta ivāriṣṭaṃ praviveśa purottamam

ity e·vaṃ vi·la·pan rā·jā ja·nau·ghe·nā·bhi·saṃ·vṛ·taḥ / a·pas·nā·ta i·vā·riṣ·ṭaṃ pra·vi·ve·śa pu·rot·ta·mam

śūnyacatvaraveśmāntāṃ saṃvṛtāpaṇadevatām / klāntadurbaladuḥkhārtāṃ nātyākīrṇamahāpathām

śūn·ya·cat·va·ra·veś·mān·tāṃ saṃ·vṛ·tā·pa·ṇa·de·va·tām / klān·ta·dur·ba·la·duḥ·khār·tāṃ nāt·yā·kīr·ṇa·ma·hā·pa·thām

tām avekṣya purīṃ sarvāṃ rāmam evānucintayan / vilapan prāviśad rājā gṛhaṃ sūrya ivāmbudam

tām a·vek·ṣya pu·rīṃ sar·vāṃ rā·mam e·vā·nu·cin·ta·yan / vi·la·pan prā·vi·śad rā·jā gṛ·haṃ sūr·ya i·vām·bu·dam

mahāhradam ivākṣobhyaṃ suparṇena hṛtoragam / rāmeṇa rahitaṃ veśma vaidehyā lakṣmaṇena ca

ma·hāh·ra·dam i·vāk·ṣobh·yaṃ su·par·ṇe·na hṛ·to·ra·gam / rā·me·ṇa ra·hi·taṃ veś·ma vai·deh·yā lak·ṣma·ṇe·na ca

kausalyāyā gṛhaṃ śīghraṃ rāma mātur nayantu mām / iti bruvantaṃ rājānam anayan dvāradarśitaḥ

kau·sal·yā·yā gṛ·haṃ śīgh·raṃ rā·ma mā·tur na·yan·tu mām / i·ti bru·van·taṃ rā·jā·nam a·na·yan dvā·ra·dar·śi·taḥ

tatas tatra praviṣṭasya kausalyāyā niveśanam / adhiruhyāpi śayanaṃ babhūva lulitaṃ manaḥ

ta·tas tat·ra pra·viṣ·ṭas·ya kau·sal·yā·yā ni·ve·śa·nam / a·dhi·ruh·yā·pi śa·ya·naṃ ba·bhū·va lu·li·taṃ ma·naḥ

tac ca dṛṣṭvā mahārājo bhujam udyamya vīryavān / uccaiḥ svareṇa cukrośa hā rāghava jahāsi mām

tac ca dṛṣ·ṭvā ma·hā·rā·jo bhu·jam ud·yam·ya vīr·ya·vān / uc·caiḥ sva·re·ṇa cuk·ro·śa hā rā·gha·va ja·hā·si mām

sukhitā bata taṃ kālaṃ jīviṣyanti narottamāḥ / pariṣvajanto ye rāmaṃ drakṣyanti punar āgatam

su·khi·tā ba·ta taṃ kā·laṃ jī·viṣ·yan·ti na·rot·ta·māḥ / pa·riṣ·va·jan·to ye rā·maṃ drak·ṣyan·ti pu·nar ā·ga·tam

na tvāṃ paśyāmi kausalye sādhu māṃ pāṇinā spṛśa / rāmaṃ me 'nugatā dṛṣṭir adyāpi na nivartate

na tvāṃ paś·yā·mi kau·sal·ye sā·dhu māṃ pā·ṇi·nā spṛ·śa / rā·maṃ me 'nu·ga·tā dṛṣ·ṭir ad·yā·pi na ni·var·ta·te

taṃ rāmam evānuvicintayantaṃ samīkṣya devī śayane narendram / upopaviśyādhikam ārtarūpā viniḥśvasantī vilalāpa kṛcchraṃ

taṃ rā·mam e·vā·nu·vi·cin·ta·yan·taṃ sa·mīk·ṣya de·vī śa·ya·ne na·ren·dram / u·po·pa·viś·yā·dhi·kam ār·ta·rū·pā vi·niḥś·va·san·tī vi·la·lā·pa kṛc·chraṃ

tataḥ samīkṣya śayane sannaṃ śokena pārthivam / kausalyā putraśokārtā tam uvāca mahīpatim

ta·taḥ sa·mīk·ṣya śa·ya·ne san·naṃ śo·ke·na pār·thi·vam / kau·sal·yā put·ra·śo·kār·tā tam u·vā·ca ma·hī·pa·tim

rāghavo naraśārdūla viṣam uptvā dvijihvavat / vicariṣyati kaikeyī nirmukteva hi pannagī

rā·gha·vo na·ra·śār·dū·la vi·ṣam up·tvā dvi·jih·va·vat / vi·ca·riṣ·ya·ti kai·ke·yī nir·muk·te·va hi pan·na·gī

vivāsya rāmaṃ subhagā labdhakāmā samāhitā / trāsayiṣyati māṃ bhūyo duṣṭāhir iva veśmani

vi·vās·ya rā·maṃ su·bha·gā lab·dha·kā·mā sa·mā·hi·tā / trā·sa·yiṣ·ya·ti māṃ bhū·yo duṣ·ṭā·hir i·va veś·ma·ni

atha sma nagare rāmaś caran bhaikṣaṃ gṛhe vaset / kāmakāro varaṃ dātum api dāsaṃ mamātmajam

a·tha sma na·ga·re rā·maś ca·ran bhaik·ṣaṃ gṛ·he va·set / kā·ma·kā·ro va·raṃ dā·tum a·pi dā·saṃ ma·māt·ma·jam

pātayitvā tu kaikeyyā rāmaṃ sthānād yatheṣṭataḥ / pradiṣṭo rakṣasāṃ bhāgaḥ parvaṇīvāhitāgninā

pā·ta·yit·vā tu kai·key·yā rā·maṃ sthā·nād ya·theṣ·ṭa·taḥ / pra·diṣ·ṭo rak·ṣa·sāṃ bhā·gaḥ par·va·ṇī·vā·hi·tāg·ni·nā

gajarājagatir vīro mahābāhur dhanurdharaḥ / vanam āviśate nūnaṃ sabhāryaḥ sahalakṣmaṇaḥ

ga·ja·rā·ja·ga·tir vī·ro ma·hā·bā·hur dha·nur·dha·raḥ / va·nam ā·vi·śa·te nū·naṃ sa·bhār·yaḥ sa·ha·lak·ṣma·ṇaḥ

vane tv adṛṣṭaduḥkhānāṃ kaikeyyānumate tvayā / tyaktānāṃ vanavāsāya kā nv avasthā bhaviṣyati

va·ne tv a·dṛṣ·ṭa·duḥ·khā·nāṃ kai·key·yā·nu·ma·te tva·yā / tyak·tā·nāṃ va·na·vā·sā·ya kā nv a·vas·thā bha·viṣ·ya·ti

te ratnahīnās taruṇāḥ phalakāle vivāsitāḥ / kathaṃ vatsyanti kṛpaṇāḥ phalamūlaiḥ kṛtāśanāḥ

te rat·na·hī·nās ta·ru·ṇāḥ pha·la·kā·le vi·vā·si·tāḥ / ka·thaṃ vat·syan·ti kṛ·pa·ṇāḥ pha·la·mū·laiḥ kṛ·tā·śa·nāḥ

apīdānīṃ sa kālaḥ syān mama śokakṣayaḥ śivaḥ / sabhāryaṃ yat saha bhrātrā paśyeyam iha rāghavam

a·pī·dā·nīṃ sa kā·laḥ syān ma·ma śo·kak·ṣa·yaḥ śi·vaḥ / sa·bhār·yaṃ yat sa·ha bhrāt·rā paś·ye·yam i·ha rā·gha·vam

śrutvaivopasthitau vīrau kadāyodhyā bhaviṣyati / yaśasvinī hṛṣṭajanā sūcchritadhvajamālinī

śrut·vai·vo·pas·thi·tau vī·rau ka·dā·yodh·yā bha·viṣ·ya·ti / ya·śas·vi·nī hṛṣ·ṭa·ja·nā sūc·chri·tadh·va·ja·mā·li·nī

kadā prekṣya naravyāghrāv araṇyāt punarāgatau / nandiṣyati purī hṛṣṭā samudra iva parvaṇi

ka·dā prek·ṣya na·rav·yāgh·rāv a·raṇ·yāt pu·na·rā·ga·tau / nan·diṣ·ya·ti pu·rī hṛṣ·ṭā sa·mud·ra i·va par·va·ṇi

kadāyodhyāṃ mahābāhuḥ purīṃ vīraḥ pravekṣyati / puraskṛtya rathe sītāṃ vṛṣabho govadhūm iva

ka·dā·yodh·yāṃ ma·hā·bā·huḥ pu·rīṃ vī·raḥ pra·vek·ṣya·ti / pu·ras·kṛt·ya ra·the sī·tāṃ vṛ·ṣa·bho go·va·dhūm i·va

kadā prāṇisahasrāṇi rājamārge mamātmajau / lājair avakariṣyanti praviśantāv ariṃdamau

ka·dā prā·ṇi·sa·has·rā·ṇi rā·ja·mār·ge ma·māt·ma·jau / lā·jair a·va·ka·riṣ·yan·ti pra·vi·śan·tāv a·riṃ·da·mau

kadā sumanasaḥ kanyā dvijātīnāṃ phalāni ca / pradiśantyaḥ purīṃ hṛṣṭāḥ kariṣyanti pradakṣiṇam

ka·dā su·ma·na·saḥ kan·yā dvi·jā·tī·nāṃ pha·lā·ni ca / pra·di·śan·tyaḥ pu·rīṃ hṛṣ·ṭāḥ ka·riṣ·yan·ti pra·dak·ṣi·ṇam

kadā pariṇato buddhyā vayasā cāmaraprabhaḥ / abhyupaiṣyati dharmajñas trivarṣa iva māṃ lalan

ka·dā pa·ri·ṇa·to bud·dhyā va·ya·sā cā·ma·rap·ra·bhaḥ / abh·yu·paiṣ·ya·ti dhar·maj·ñas tri·var·ṣa i·va māṃ la·lan

niḥsaṃśayaṃ mayā manye purā vīra kadaryayā / pātu kāmeṣu vatseṣu mātṝṇāṃ śātitāḥ stanāḥ

niḥ·saṃ·śa·yaṃ ma·yā man·ye pu·rā vī·ra ka·dar·ya·yā / pā·tu kā·me·ṣu vat·se·ṣu mā·tṝ·ṇāṃ śā·ti·tāḥ sta·nāḥ

sāhaṃ gaur iva siṃhena vivatsā vatsalā kṛtā / kaikeyyā puruṣavyāghra bālavatseva gaur balāt

sā·haṃ gaur i·va siṃ·he·na vi·vat·sā vat·sa·lā kṛ·tā / kai·key·yā pu·ru·ṣav·yāgh·ra bā·la·vat·se·va gaur ba·lāt

na hi tāvad guṇair juṣṭaṃ sarvaśāstraviśāradam / ekaputrā vinā putram ahaṃ jīvitum utsahe

na hi tā·vad gu·ṇair juṣ·ṭaṃ sar·va·śās·tra·vi·śā·ra·dam / e·ka·put·rā vi·nā put·ram a·haṃ jī·vi·tum ut·sa·he

na hi me jīvite kiṃ cit sāmartham iha kalpyate / apaśyantyāḥ priyaṃ putraṃ mahābāhuṃ mahābalam

na hi me jī·vi·te kiṃ cit sā·mar·tham i·ha kal·pya·te / a·paś·yan·tyāḥ pri·yaṃ put·raṃ ma·hā·bā·huṃ ma·hā·ba·lam

ayaṃ hi māṃ dīpayate samutthitas tanūjaśokaprabhavo hutāśanaḥ / mahīm imāṃ raśmibhir uttamaprabho yathā nidāghe bhagavān divākaraḥ

a·yaṃ hi māṃ dī·pa·ya·te sa·mut·thi·tas ta·nū·ja·śo·kap·ra·bha·vo hu·tā·śa·naḥ / ma·hīm i·māṃ raś·mi·bhir ut·ta·map·ra·bho ya·thā ni·dā·ghe bha·ga·vān di·vā·ka·raḥ

vilapantīṃ tathā tāṃ tu kausalyāṃ pramadottamām / idaṃ dharme sthitā dharmyaṃ sumitrā vākyam abravīt

vi·la·pan·tīṃ ta·thā tāṃ tu kau·sal·yāṃ pra·ma·dot·ta·mām / i·daṃ dhar·me sthi·tā dhar·myaṃ su·mit·rā vāk·yam ab·ra·vīt

tavārye sadguṇair yuktaḥ putraḥ sa puruṣottamaḥ / kiṃ te vilapitenaivaṃ kṛpaṇaṃ ruditena vā

ta·vār·ye sad·gu·ṇair yuk·taḥ put·raḥ sa pu·ru·ṣot·ta·maḥ / kiṃ te vi·la·pi·te·nai·vaṃ kṛ·pa·ṇaṃ ru·di·te·na vā

yas tavārye gataḥ putras tyaktvā rājyaṃ mahābalaḥ / sādhu kurvan mahātmānaṃ pitaraṃ satyavādinām

yas ta·vār·ye ga·taḥ put·ras tyak·tvā rāj·yaṃ ma·hā·ba·laḥ / sā·dhu kur·van ma·hāt·mā·naṃ pi·ta·raṃ sat·ya·vā·di·nām

śiṣṭair ācarite samyak śaśvat pretya phalodaye / rāmo dharme sthitaḥ śreṣṭho na sa śocyaḥ kadā cana

śiṣ·ṭair ā·ca·ri·te sam·yak śaś·vat pret·ya pha·lo·da·ye / rā·mo dhar·me sthi·taḥ śreṣ·ṭho na sa śoc·yaḥ ka·dā ca·na

vartate cottamāṃ vṛttiṃ lakṣmaṇo 'smin sadānaghaḥ / dayāvān sarvabhūteṣu lābhas tasya mahātmanaḥ

var·ta·te cot·ta·māṃ vṛt·tiṃ lak·ṣma·ṇo 'smin sa·dā·na·ghaḥ / da·yā·vān sar·va·bhū·te·ṣu lā·bhas tas·ya ma·hāt·ma·naḥ

araṇyavāse yad duḥkhaṃ jānatī vai sukhocitā / anugacchati vaidehī dharmātmānaṃ tavātmajam

a·raṇ·ya·vā·se yad duḥ·khaṃ jā·na·tī vai su·kho·ci·tā / a·nu·gac·cha·ti vai·de·hī dhar·māt·mā·naṃ ta·vāt·ma·jam

kīrtibhūtāṃ patākāṃ yo loke bhrāmayati prabhuḥ / damasatyavrataparaḥ kiṃ na prāptas tavātmajaḥ

kīr·ti·bhū·tāṃ pa·tā·kāṃ yo lo·ke bhrā·ma·ya·ti pra·bhuḥ / da·ma·sat·yav·ra·ta·pa·raḥ kiṃ na prāp·tas ta·vāt·ma·jaḥ

vyaktaṃ rāmasya vijñāya śaucaṃ māhātmyam uttamam / na gātram aṃśubhiḥ sūryaḥ saṃtāpayitum arhati

vyak·taṃ rā·mas·ya vij·ñā·ya śau·caṃ mā·hāt·myam ut·ta·mam / na gāt·ram aṃ·śu·bhiḥ sūr·yaḥ saṃ·tā·pa·yi·tum ar·ha·ti

śivaḥ sarveṣu kāleṣu kānanebhyo viniḥsṛtaḥ / rāghavaṃ yuktaśītoṣṇaḥ seviṣyati sukho 'nilaḥ

śi·vaḥ sar·ve·ṣu kā·le·ṣu kā·na·nebh·yo vi·niḥ·sṛ·taḥ / rā·gha·vaṃ yuk·ta·śī·toṣ·ṇaḥ se·viṣ·ya·ti su·kho 'ni·laḥ

śayānam anaghaṃ rātrau pitevābhipariṣvajan / raśmibhiḥ saṃspṛśañ śītaiś candramā hlādayiṣyati

śa·yā·nam a·na·ghaṃ rāt·rau pi·te·vā·bhi·pa·riṣ·va·jan / raś·mi·bhiḥ saṃs·pṛ·śañ śī·taiś can·dra·mā hlā·da·yiṣ·ya·ti

dadau cāstrāṇi divyāni yasmai brahmā mahaujase / dānavendraṃ hataṃ dṛṣṭvā timidhvajasutaṃ raṇe

da·dau cās·trā·ṇi div·yā·ni yas·mai brah·mā ma·hau·ja·se / dā·na·ven·draṃ ha·taṃ dṛṣ·ṭvā ti·midh·va·ja·su·taṃ ra·ṇe

pṛthivyā saha vaidehyā śriyā ca puruṣarṣabhaḥ / kṣipraṃ tisṛbhir etābhiḥ saha rāmo 'bhiṣekṣyate

pṛ·thiv·yā sa·ha vai·deh·yā śri·yā ca pu·ru·ṣar·ṣa·bhaḥ / kṣip·raṃ ti·sṛ·bhir e·tā·bhiḥ sa·ha rā·mo 'bhi·ṣek·ṣya·te

duḥkhajaṃ visṛjanty asraṃ niṣkrāmantam udīkṣya yam / samutsrakṣyasi netrābhyāṃ kṣipram ānandajaṃ payaḥ

duḥ·kha·jaṃ vi·sṛ·janty as·raṃ niṣ·krā·man·tam u·dīk·ṣya yam / sa·mut·srak·ṣya·si net·rābh·yāṃ kṣip·ram ā·nan·da·jaṃ pa·yaḥ

abhivādayamānaṃ taṃ dṛṣṭvā sasuhṛdaṃ sutam / mudāśru mokṣyase kṣipraṃ meghalekeva vārṣikī

a·bhi·vā·da·ya·mā·naṃ taṃ dṛṣ·ṭvā sa·su·hṛ·daṃ su·tam / mu·dāś·ru mok·ṣya·se kṣip·raṃ me·gha·le·ke·va vār·ṣi·kī

putras te varadaḥ kṣipram ayodhyāṃ punar āgataḥ / karābhyāṃ mṛdupīnābhyāṃ caraṇau pīḍayiṣyati

put·ras te va·ra·daḥ kṣip·ram a·yodh·yāṃ pu·nar ā·ga·taḥ / ka·rābh·yāṃ mṛ·du·pī·nābh·yāṃ ca·ra·ṇau pī·ḍa·yiṣ·ya·ti

niśamya tal lakṣmaṇamātṛvākyaṃ rāmasya mātur naradevapatnyāḥ / sadyaḥ śarīre vinanāśa śokaḥ śaradgato megha ivālpatoyaḥ

ni·śam·ya tal lak·ṣma·ṇa·mā·tṛ·vāk·yaṃ rā·mas·ya mā·tur na·ra·de·va·pat·nyāḥ / sad·yaḥ śa·rī·re vi·na·nā·śa śo·kaḥ śa·rad·ga·to me·gha i·vāl·pa·to·yaḥ

anuraktā mahātmānaṃ rāmaṃ satyaparakramam / anujagmuḥ prayāntaṃ taṃ vanavāsāya mānavāḥ

a·nu·rak·tā ma·hāt·mā·naṃ rā·maṃ sat·ya·pa·rak·ra·mam / a·nu·jag·muḥ pra·yān·taṃ taṃ va·na·vā·sā·ya mā·na·vāḥ

nivartite 'pi ca balāt suhṛdvarge ca rājini / naiva te saṃnyavartanta rāmasyānugatā ratham

ni·var·ti·te 'pi ca ba·lāt su·hṛd·var·ge ca rā·ji·ni / nai·va te saṃn·ya·var·tan·ta rā·mas·yā·nu·ga·tā ra·tham

ayodhyānilayānāṃ hi puruṣāṇāṃ mahāyaśāḥ / babhūva guṇasaṃpannaḥ pūrṇacandra iva priyaḥ

a·yodh·yā·ni·la·yā·nāṃ hi pu·ru·ṣā·ṇāṃ ma·hā·ya·śāḥ / ba·bhū·va gu·ṇa·saṃ·pan·naḥ pūr·ṇa·can·dra i·va pri·yaḥ

sa yācyamānaḥ kākutsthaḥ svābhiḥ prakṛtibhis tadā / kurvāṇaḥ pitaraṃ satyaṃ vanam evānvapadyata

sa yāc·ya·mā·naḥ kā·kut·sthaḥ svā·bhiḥ pra·kṛ·ti·bhis ta·dā / kur·vā·ṇaḥ pi·ta·raṃ sat·yaṃ va·nam e·vān·va·pad·ya·ta

avekṣamāṇaḥ sasnehaṃ cakṣuṣā prapibann iva / uvāca rāmaḥ snehena tāḥ prajāḥ svāḥ prajā iva

a·vek·ṣa·mā·ṇaḥ sas·ne·haṃ cak·ṣu·ṣā pra·pi·bann i·va / u·vā·ca rā·maḥ sne·he·na tāḥ pra·jāḥ svāḥ pra·jā i·va

yā prītir bahumānaś ca mayy ayodhyānivāsinām / matpriyārthaṃ viśeṣeṇa bharate sā niveśyatām

yā prī·tir ba·hu·mā·naś ca mayy a·yodh·yā·ni·vā·si·nām / mat·pri·yār·thaṃ vi·śe·ṣe·ṇa bha·ra·te sā ni·veś·ya·tām

sa hi kalyāṇa cāritraḥ kaikeyyānandavardhanaḥ / kariṣyati yathāvad vaḥ priyāṇi ca hitāni ca

sa hi kal·yā·ṇa cā·rit·raḥ kai·key·yā·nan·da·var·dha·naḥ / ka·riṣ·ya·ti ya·thā·vad vaḥ pri·yā·ṇi ca hi·tā·ni ca

jñānavṛddho vayobālo mṛdur vīryaguṇānvitaḥ / anurūpaḥ sa vo bhartā bhaviṣyati bhayāpahaḥ

jñā·na·vṛd·dho va·yo·bā·lo mṛ·dur vīr·ya·gu·ṇān·vi·taḥ / a·nu·rū·paḥ sa vo bhar·tā bha·viṣ·ya·ti bha·yā·pa·haḥ

sa hi rājaguṇair yukto yuvarājaḥ samīkṣitaḥ / api cāpi mayā śiṣṭaiḥ kāryaṃ vo bhartṛśāsanam

sa hi rā·ja·gu·ṇair yuk·to yu·va·rā·jaḥ sa·mīk·ṣi·taḥ / a·pi cā·pi ma·yā śiṣ·ṭaiḥ kār·yaṃ vo bhar·tṛ·śā·sa·nam

na ca tapyed yathā cāsau vanavāsaṃ gate mayi / mahārājas tathā kāryo mama priyacikīrṣayā

na ca tap·yed ya·thā cā·sau va·na·vā·saṃ ga·te ma·yi / ma·hā·rā·jas ta·thā kār·yo ma·ma pri·ya·ci·kīr·ṣa·yā

yathā yathā dāśarathir dharmam evāsthito 'bhavat / tathā tathā prakṛtayo rāmaṃ patim akāmayan

ya·thā ya·thā dā·śa·ra·thir dhar·mam e·vās·thi·to 'bha·vat / ta·thā ta·thā pra·kṛ·ta·yo rā·maṃ pa·tim a·kā·ma·yan

bāṣpeṇa pihitaṃ dīnaṃ rāmaḥ saumitriṇā saha / cakarṣeva guṇair baddhvā janaṃ punar ivāsanam

bāṣ·pe·ṇa pi·hi·taṃ dī·naṃ rā·maḥ sau·mit·ri·ṇā sa·ha / ca·kar·ṣe·va gu·ṇair bad·dhvā ja·naṃ pu·nar i·vā·sa·nam

te dvijās trividhaṃ vṛddhā jñānena vayasaujasā / vayaḥprakampaśiraso dūrād ūcur idaṃ vacaḥ

te dvi·jās tri·vi·dhaṃ vṛd·dhā jñā·ne·na va·ya·sau·ja·sā / va·yaḥp·ra·kam·pa·śi·ra·so dū·rād ū·cur i·daṃ va·caḥ

vahanto javanā rāmaṃ bho bho jātyās turaṃgamāḥ / nivartadhvaṃ na gantavyaṃ hitā bhavata bhartari / upavāhyas tu vo bhartā nāpavāhyaḥ purād vanam

va·han·to ja·va·nā rā·maṃ bho bho jāt·yās tu·raṃ·ga·māḥ / ni·var·tadh·vaṃ na gan·tav·yaṃ hi·tā bha·va·ta bhar·ta·ri / u·pa·vāh·yas tu vo bhar·tā nā·pa·vāh·yaḥ pu·rād va·nam

evam ārtapralāpāṃs tān vṛddhān pralapato dvijān / avekṣya sahasā rāmo rathād avatatāra ha

e·vam ār·tap·ra·lā·pāṃs tān vṛd·dhān pra·la·pa·to dvi·jān / a·vek·ṣya sa·ha·sā rā·mo ra·thād a·va·ta·tā·ra ha

padbhyām eva jagāmātha sasītaḥ sahalakṣmaṇaḥ / saṃnikṛṣṭapadanyāso rāmo vanaparāyaṇaḥ

pad·bhyām e·va ja·gā·mā·tha sa·sī·taḥ sa·ha·lak·ṣma·ṇaḥ / saṃ·ni·kṛṣ·ṭa·pa·dan·yā·so rā·mo va·na·pa·rā·ya·ṇaḥ

dvijātīṃs tu padātīṃs tān rāmaś cāritravatsalaḥ / na śaśāka ghṛṇācakṣuḥ parimoktuṃ rathena saḥ

dvi·jā·tīṃs tu pa·dā·tīṃs tān rā·maś cā·rit·ra·vat·sa·laḥ / na śa·śā·ka ghṛ·ṇā·cak·ṣuḥ pa·ri·mok·tuṃ ra·the·na saḥ

gacchantam eva taṃ dṛṣṭvā rāmaṃ saṃbhrāntamānasāḥ / ūcuḥ paramasaṃtaptā rāmaṃ vākyam idaṃ dvijāḥ

gac·chan·tam e·va taṃ dṛṣ·ṭvā rā·maṃ saṃbh·rān·ta·mā·na·sāḥ / ū·cuḥ pa·ra·ma·saṃ·tap·tā rā·maṃ vāk·yam i·daṃ dvi·jāḥ

brāhmaṇyaṃ kṛtsnam etat tvāṃ brahmaṇyam anugacchati / dvijaskandhādhirūḍhās tvām agnayo 'py anuyānty amī

brāh·maṇ·yaṃ kṛt·snam e·tat tvāṃ brah·maṇ·yam a·nu·gac·cha·ti / dvi·jas·kan·dhā·dhi·rū·ḍhās tvām ag·na·yo 'py a·nu·yānty a·mī

vājapeyasamutthāni chatrāṇy etāni paśya naḥ / pṛṣṭhato 'nuprayātāni haṃsān iva jalātyaye

vā·ja·pe·ya·sa·mut·thā·ni chat·rāṇy e·tā·ni paś·ya naḥ / pṛṣ·ṭha·to 'nup·ra·yā·tā·ni haṃ·sān i·va ja·lāt·ya·ye

anavāptātapatrasya raśmisaṃtāpitasya te / ebhiś chāyāṃ kariṣyāmaḥ svaiś chatrair vājapeyikaiḥ

a·na·vāp·tā·ta·pat·ras·ya raś·mi·saṃ·tā·pi·tas·ya te / e·bhiś chā·yāṃ ka·riṣ·yā·maḥ svaiś chat·rair vā·ja·pe·yi·kaiḥ

yā hi naḥ satataṃ buddhir vedamantrānusāriṇī / tvatkṛte sā kṛtā vatsa vanavāsānusāriṇī

yā hi naḥ sa·ta·taṃ bud·dhir ve·da·man·trā·nu·sā·ri·ṇī / tvat·kṛ·te sā kṛ·tā vat·sa va·na·vā·sā·nu·sā·ri·ṇī

hṛdayeṣv avatiṣṭhante vedā ye naḥ paraṃ dhanam / vatsyanty api gṛheṣv eva dārāś cāritrarakṣitāḥ

hṛ·da·yeṣv a·va·tiṣ·ṭhan·te ve·dā ye naḥ pa·raṃ dha·nam / vat·syanty a·pi gṛ·heṣv e·va dā·rāś cā·rit·ra·rak·ṣi·tāḥ

na punar niścayaḥ kāryas tvadgatau sukṛtā matiḥ / tvayi dharmavyapekṣe tu kiṃ syād dharmam avekṣitum

na pu·nar niś·ca·yaḥ kār·yas tvad·ga·tau su·kṛ·tā ma·tiḥ / tva·yi dhar·mav·ya·pek·ṣe tu kiṃ syād dhar·mam a·vek·ṣi·tum

yācito no nivartasva haṃsaśuklaśiroruhaiḥ / śirobhir nibhṛtācāra mahīpatanapāṃśulaiḥ

yā·ci·to no ni·var·tas·va haṃ·sa·śuk·la·śi·ro·ru·haiḥ / śi·ro·bhir ni·bhṛ·tā·cā·ra ma·hī·pa·ta·na·pāṃ·śu·laiḥ

bahūnāṃ vitatā yajñā dvijānāṃ ya ihāgatāḥ / teṣāṃ samāptir āyattā tava vatsa nivartane

ba·hū·nāṃ vi·ta·tā yaj·ñā dvi·jā·nāṃ ya i·hā·ga·tāḥ / te·ṣāṃ sa·māp·tir ā·yat·tā ta·va vat·sa ni·var·ta·ne

bhaktimanti hi bhūtāni jaṃgamājaṃgamāni ca / yācamāneṣu teṣu tvaṃ bhaktiṃ bhakteṣu darśaya

bhak·ti·man·ti hi bhū·tā·ni jaṃ·ga·mā·jaṃ·ga·mā·ni ca / yā·ca·mā·ne·ṣu te·ṣu tvaṃ bhak·tiṃ bhak·te·ṣu dar·śa·ya

anugaṃtum aśaktās tvāṃ mūlair uddhṛtavegibhiḥ / unnatā vāyuvegena vikrośantīva pādapāḥ

a·nu·gaṃ·tum a·śak·tās tvāṃ mū·lair ud·dhṛ·ta·ve·gi·bhiḥ / un·na·tā vā·yu·ve·ge·na vik·ro·śan·tī·va pā·da·pāḥ

niśceṣṭāhārasaṃcārā vṛkṣaikasthānaviṣṭhitāḥ / pakṣiṇo 'pi prayācante sarvabhūtānukampinam

niś·ceṣ·ṭā·hā·ra·saṃ·cā·rā vṛk·ṣai·kas·thā·na·viṣ·ṭhi·tāḥ / pak·ṣi·ṇo 'pi pra·yā·can·te sar·va·bhū·tā·nu·kam·pi·nam

evaṃ vikrośatāṃ teṣāṃ dvijātīnāṃ nivartane / dadṛśe tamasā tatra vārayantīva rāghavam

e·vaṃ vik·ro·śa·tāṃ te·ṣāṃ dvi·jā·tī·nāṃ ni·var·ta·ne / da·dṛ·śe ta·ma·sā tat·ra vā·ra·yan·tī·va rā·gha·vam

tatas tu tamasā tīraṃ ramyam āśritya rāghavaḥ / sītām udvīkṣya saumitrim idaṃ vacanam abravīt

ta·tas tu ta·ma·sā tī·raṃ ram·yam āś·rit·ya rā·gha·vaḥ / sī·tām ud·vīk·ṣya sau·mit·rim i·daṃ va·ca·nam ab·ra·vīt

iyam adya niśā pūrvā saumitre prasthitā vanam / vanavāsasya bhadraṃ te sa notkaṇṭhitum arhasi

i·yam ad·ya ni·śā pūr·vā sau·mit·re pras·thi·tā va·nam / va·na·vā·sas·ya bhad·raṃ te sa not·kaṇ·ṭhi·tum ar·ha·si

paśya śūnyāny araṇyāni rudantīva samantataḥ / yathānilayam āyadbhir nilīnāni mṛgadvijaiḥ

paś·ya śūn·yāny a·raṇ·yā·ni ru·dan·tī·va sa·man·ta·taḥ / ya·thā·ni·la·yam ā·yad·bhir ni·lī·nā·ni mṛ·gad·vi·jaiḥ

adyāyodhyā tu nagarī rājadhānī pitur mama / sastrīpuṃsā gatān asmāñ śociṣyati na saṃśayaḥ

ad·yā·yodh·yā tu na·ga·rī rā·ja·dhā·nī pi·tur ma·ma / sas·trī·puṃ·sā ga·tān as·māñ śo·ciṣ·ya·ti na saṃ·śa·yaḥ

bharataḥ khalu dharmātmā pitaraṃ mātaraṃ ca me / dharmārthakāmasahitair vākyair āśvāsayiṣyati

bha·ra·taḥ kha·lu dhar·māt·mā pi·ta·raṃ mā·ta·raṃ ca me / dhar·mār·tha·kā·ma·sa·hi·tair vāk·yair āś·vā·sa·yiṣ·ya·ti

bharatasyānṛśaṃsatvaṃ saṃcintyāhaṃ punaḥ punaḥ / nānuśocāmi pitaraṃ mātaraṃ cāpi lakṣmaṇa

bha·ra·tas·yā·nṛ·śaṃ·sat·vaṃ saṃ·cin·tyā·haṃ pu·naḥ pu·naḥ / nā·nu·śo·cā·mi pi·ta·raṃ mā·ta·raṃ cā·pi lak·ṣma·ṇa

tvayā kāryaṃ naravyāghra mām anuvrajatā kṛtam / anveṣṭavyā hi vaidehyā rakṣaṇārthe sahāyatā

tva·yā kār·yaṃ na·rav·yāgh·ra mām a·nuv·ra·ja·tā kṛ·tam / an·veṣ·ṭav·yā hi vai·deh·yā rak·ṣa·ṇār·the sa·hā·ya·tā

adbhir eva tu saumitre vatsyāmy adya niśām imām / etad dhi rocate mahyaṃ vanye 'pi vividhe sati

ad·bhir e·va tu sau·mit·re vat·syāmy ad·ya ni·śām i·mām / e·tad dhi ro·ca·te mah·yaṃ van·ye 'pi vi·vi·dhe sa·ti

evam uktvā tu saumitraṃ sumantram api rāghavaḥ / apramattas tvam aśveṣu bhava saumyety uvāca ha

e·vam uk·tvā tu sau·mit·raṃ su·man·tram a·pi rā·gha·vaḥ / ap·ra·mat·tas tvam aś·ve·ṣu bha·va saum·yety u·vā·ca ha

so 'śvān sumantraḥ saṃyamya sūrye 'staṃ samupāgate / prabhūtayavasān kṛtvā babhūva pratyanantaraḥ

so 'śvān su·man·traḥ saṃ·yam·ya sūr·ye 'staṃ sa·mu·pā·ga·te / pra·bhū·ta·ya·va·sān kṛt·vā ba·bhū·va prat·ya·nan·ta·raḥ

upāsyatu śivāṃ saṃdhyāṃ dṛṣṭvā rātrim upasthitām / rāmasya śayanaṃ cakre sūtaḥ saumitriṇā saha

u·pās·ya·tu śi·vāṃ saṃdh·yāṃ dṛṣ·ṭvā rāt·rim u·pas·thi·tām / rā·mas·ya śa·ya·naṃ cak·re sū·taḥ sau·mit·ri·ṇā sa·ha

tāṃ śayyāṃ tamasātīre vīkṣya vṛkṣadalaiḥ kṛtām / rāmaḥ saumitriṇāṃ sārdhaṃ sabhāryaḥ saṃviveśa ha

tāṃ śay·yāṃ ta·ma·sā·tī·re vīk·ṣya vṛk·ṣa·da·laiḥ kṛ·tām / rā·maḥ sau·mit·ri·ṇāṃ sār·dhaṃ sa·bhār·yaḥ saṃ·vi·ve·śa ha

sabhāryaṃ saṃprasuptaṃ taṃ bhrātaraṃ vīkṣya lakṣmaṇaḥ / kathayām āsa sūtāya rāmasya vividhān guṇān

sa·bhār·yaṃ saṃp·ra·sup·taṃ taṃ bhrā·ta·raṃ vīk·ṣya lak·ṣma·ṇaḥ / ka·tha·yām ā·sa sū·tā·ya rā·mas·ya vi·vi·dhān gu·ṇān

jāgrato hy eva tāṃ rātriṃ saumitrer udito raviḥ / sūtasya tamasātīre rāmasya bruvato guṇān

jāg·ra·to hy e·va tāṃ rāt·riṃ sau·mit·rer u·di·to ra·viḥ / sū·tas·ya ta·ma·sā·tī·re rā·mas·ya bru·va·to gu·ṇān

gokulākulatīrāyās tamasāyā vidūrataḥ / avasat tatra tāṃ rātriṃ rāmaḥ prakṛtibhiḥ saha

go·ku·lā·ku·la·tī·rā·yās ta·ma·sā·yā vi·dū·ra·taḥ / a·va·sat tat·ra tāṃ rāt·riṃ rā·maḥ pra·kṛ·ti·bhiḥ sa·ha

utthāya tu mahātejāḥ prakṛtīs tā niśāmya ca / abravīd bhrātaraṃ rāmo lakṣmaṇaṃ puṇyalakṣaṇam

ut·thā·ya tu ma·hā·te·jāḥ pra·kṛ·tīs tā ni·śām·ya ca / ab·ra·vīd bhrā·ta·raṃ rā·mo lak·ṣma·ṇaṃ puṇ·ya·lak·ṣa·ṇam

asmadvyapekṣān saumitre nirapekṣān gṛheṣv api / vṛkṣamūleṣu saṃsuptān paśya lakṣmaṇa sāmpratam

as·mad·vya·pek·ṣān sau·mit·re ni·ra·pek·ṣān gṛ·heṣv a·pi / vṛk·ṣa·mū·le·ṣu saṃ·sup·tān paś·ya lak·ṣma·ṇa sām·pra·tam

yathaite niyamaṃ paurāḥ kurvanty asmannivartane / api prāṇān asiṣyanti na tu tyakṣyanti niścayam

ya·thai·te ni·ya·maṃ pau·rāḥ kur·vanty as·man·ni·var·ta·ne / a·pi prā·ṇān a·siṣ·yan·ti na tu tyak·ṣyan·ti niś·ca·yam

yāvad eva tu saṃsuptās tāvad eva vayaṃ laghu / ratham āruhya gacchāmaḥ panthānam akutobhayam

yā·vad e·va tu saṃ·sup·tās tā·vad e·va va·yaṃ la·ghu / ra·tham ā·ruh·ya gac·chā·maḥ pan·thā·nam a·ku·to·bha·yam

ato bhūyo 'pi nedānīm ikṣvākupuravāsinaḥ / svapeyur anuraktā māṃ vṛkṣamūlāni saṃśritāḥ

a·to bhū·yo 'pi ne·dā·nīm ik·ṣvā·ku·pu·ra·vā·si·naḥ / sva·pe·yur a·nu·rak·tā māṃ vṛk·ṣa·mū·lā·ni saṃś·ri·tāḥ

paurā hy ātmakṛtād duḥkhād vipramocyā nṛpātmajaiḥ / na tu khalv ātmanā yojyā duḥkhena puravāsinaḥ

pau·rā hy āt·ma·kṛ·tād duḥ·khād vip·ra·moc·yā nṛ·pāt·ma·jaiḥ / na tu khalv āt·ma·nā yoj·yā duḥ·khe·na pu·ra·vā·si·naḥ

abravīl lakṣmaṇo rāmaṃ sākṣād dharmam iva sthitam / rocate me mahāprājña kṣipram āruhyatām iti

ab·ra·vīl lak·ṣma·ṇo rā·maṃ sāk·ṣād dhar·mam i·va sthi·tam / ro·ca·te me ma·hāp·rāj·ña kṣip·ram ā·ruh·ya·tām i·ti

sūtas tataḥ saṃtvaritaḥ syandanaṃ tair hayottamaiḥ / yojayitvātha rāmāya prāñjaliḥ pratyavedayat

sū·tas ta·taḥ saṃt·va·ri·taḥ syan·da·naṃ tair ha·yot·ta·maiḥ / yo·ja·yit·vā·tha rā·mā·ya prāñ·ja·liḥ prat·ya·ve·da·yat

mohanārthaṃ tu paurāṇāṃ sūtaṃ rāmo 'bravīd vacaḥ / udaṅmukhaḥ prayāhi tvaṃ ratham āsthāya sārathe

mo·ha·nār·thaṃ tu pau·rā·ṇāṃ sū·taṃ rā·mo 'bra·vīd va·caḥ / u·daṅ·mu·khaḥ pra·yā·hi tvaṃ ra·tham ās·thā·ya sā·ra·the

muhūrtaṃ tvaritaṃ gatvā nirgataya rathaṃ punaḥ / yathā na vidyuḥ paurā māṃ tathā kuru samāhitaḥ

mu·hūr·taṃ tva·ri·taṃ gat·vā nir·ga·ta·ya ra·thaṃ pu·naḥ / ya·thā na vid·yuḥ pau·rā māṃ ta·thā ku·ru sa·mā·hi·taḥ

rāmasya vacanaṃ śrutvā tathā cakre sa sārathiḥ / pratyāgamya ca rāmasya syandanaṃ pratyavedayat

rā·mas·ya va·ca·naṃ śrut·vā ta·thā cak·re sa sā·ra·thiḥ / prat·yā·gam·ya ca rā·mas·ya syan·da·naṃ prat·ya·ve·da·yat

taṃ syandanam adhiṣṭhāya rāghavaḥ saparicchadaḥ / śīghragām ākulāvartāṃ tamasām ataran nadīm

taṃ syan·da·nam a·dhiṣ·ṭhā·ya rā·gha·vaḥ sa·pa·ric·cha·daḥ / śīgh·ra·gām ā·ku·lā·var·tāṃ ta·ma·sām a·ta·ran na·dīm

sa saṃtīrya mahābāhuḥ śrīmāñ śivam akaṇṭakam / prāpadyata mahāmārgam abhayaṃ bhayadarśinām

sa saṃ·tīr·ya ma·hā·bā·huḥ śrī·māñ śi·vam a·kaṇ·ṭa·kam / prā·pad·ya·ta ma·hā·mār·gam a·bha·yaṃ bha·ya·dar·śi·nām

prabhātāyāṃ tu śarvaryāṃ paurās te rāghavo vinā / śokopahataniśceṣṭā babhūvur hatacetasaḥ

pra·bhā·tā·yāṃ tu śar·var·yāṃ pau·rās te rā·gha·vo vi·nā / śo·ko·pa·ha·ta·niś·ceṣ·ṭā ba·bhū·vur ha·ta·ce·ta·saḥ

śokajāśruparidyūnā vīkṣamāṇās tatas tataḥ / ālokam api rāmasya na paśyanti sma duḥkhitāḥ

śo·ka·jāś·ru·pa·rid·yū·nā vīk·ṣa·mā·ṇās ta·tas ta·taḥ / ā·lo·kam a·pi rā·mas·ya na paś·yan·ti sma duḥ·khi·tāḥ

tato mārgānusāreṇa gatvā kiṃ cit kṣaṇaṃ punaḥ / mārganāśād viṣādena mahatā samabhiplutaḥ

ta·to mār·gā·nu·sā·re·ṇa gat·vā kiṃ cit kṣa·ṇaṃ pu·naḥ / mār·ga·nā·śād vi·ṣā·de·na ma·ha·tā sa·ma·bhip·lu·taḥ

rathasya mārganāśena nyavartanta manasvinaḥ / kim idaṃ kiṃ kariṣyāmo daivenopahatā iti

ra·thas·ya mār·ga·nā·śe·na nya·var·tan·ta ma·nas·vi·naḥ / kim i·daṃ kiṃ ka·riṣ·yā·mo dai·ve·no·pa·ha·tā i·ti

tato yathāgatenaiva mārgeṇa klāntacetasaḥ / ayodhyām agaman sarve purīṃ vyathitasajjanām

ta·to ya·thā·ga·te·nai·va mār·ge·ṇa klān·ta·ce·ta·saḥ / a·yodh·yām a·ga·man sar·ve pu·rīṃ vya·thi·ta·saj·ja·nām

anugamya nivṛttānāṃ rāmaṃ nagaravāsinām / udgatānīva sattvāni babhūvur amanasvinām

a·nu·gam·ya ni·vṛt·tā·nāṃ rā·maṃ na·ga·ra·vā·si·nām / ud·ga·tā·nī·va sat·tvā·ni ba·bhū·vur a·ma·nas·vi·nām

svaṃ svaṃ nilayam āgamya putradāraiḥ samāvṛtāḥ / aśrūṇi mumucuḥ sarve bāṣpeṇa pihitānanāḥ

svaṃ svaṃ ni·la·yam ā·gam·ya put·ra·dā·raiḥ sa·mā·vṛ·tāḥ / aś·rū·ṇi mu·mu·cuḥ sar·ve bāṣ·pe·ṇa pi·hi·tā·na·nāḥ

na cāhṛṣyan na cāmodan vaṇijo na prasārayan / na cāśobhanta paṇyāni nāpacan gṛhamedhinaḥ

na cā·hṛṣ·yan na cā·mo·dan va·ṇi·jo na pra·sā·ra·yan / na cā·śo·bhan·ta paṇ·yā·ni nā·pa·can gṛ·ha·me·dhi·naḥ

naṣṭaṃ dṛṣṭvā nābhyanandan vipulaṃ vā dhanāgamam / putraṃ prathamajaṃ labdhvā jananī nābhyanandata

naṣ·ṭaṃ dṛṣ·ṭvā nābh·ya·nan·dan vi·pu·laṃ vā dha·nā·ga·mam / put·raṃ pra·tha·ma·jaṃ lab·dhvā ja·na·nī nābh·ya·nan·da·ta

gṛhe gṛhe rudantyaś ca bhartāraṃ gṛham āgatam / vyagarhayanto duḥkhārtā vāgbhis totrair iva dvipān

gṛ·he gṛ·he ru·dan·tyaś ca bhar·tā·raṃ gṛ·ham ā·ga·tam / vya·gar·ha·yan·to duḥ·khār·tā vāg·bhis tot·rair i·va dvi·pān

kiṃ nu teṣāṃ gṛhaiḥ kāryaṃ kiṃ dāraiḥ kiṃ dhanena vā / putrair vā kiṃ sukhair vāpi ye na paśyanti rāghavam

kiṃ nu te·ṣāṃ gṛ·haiḥ kār·yaṃ kiṃ dā·raiḥ kiṃ dha·ne·na vā / put·rair vā kiṃ su·khair vā·pi ye na paś·yan·ti rā·gha·vam

ekaḥ satpuruṣo loke lakṣmaṇaḥ saha sītayā / yo 'nugacchati kākutsthaṃ rāmaṃ paricaran vane

e·kaḥ sat·pu·ru·ṣo lo·ke lak·ṣma·ṇaḥ sa·ha sī·ta·yā / yo 'nu·gac·cha·ti kā·kut·sthaṃ rā·maṃ pa·ri·ca·ran va·ne

āpagāḥ kṛtapuṇyās tāḥ padminyaś ca sarāṃsi ca / yeṣu snāsyati kākutstho vigāhya salilaṃ śuci

ā·pa·gāḥ kṛ·ta·puṇ·yās tāḥ pad·min·yaś ca sa·rāṃ·si ca / ye·ṣu snās·ya·ti kā·kut·stho vi·gāh·ya sa·li·laṃ śu·ci

śobhayiṣyanti kākutstham aṭavyo ramyakānanāḥ / āpagāś ca mahānūpāḥ sānumantaś ca parvatāḥ

śo·bha·yiṣ·yan·ti kā·kut·stham a·ṭav·yo ram·ya·kā·na·nāḥ / ā·pa·gāś ca ma·hā·nū·pāḥ sā·nu·man·taś ca par·va·tāḥ

kānanaṃ vāpi śailaṃ vā yaṃ rāmo 'bhigamiṣyati / priyātithim iva prāptaṃ nainaṃ śakṣyanty anarcitum

kā·na·naṃ vā·pi śai·laṃ vā yaṃ rā·mo 'bhi·ga·miṣ·ya·ti / pri·yā·ti·thim i·va prāp·taṃ nai·naṃ śak·ṣyanty a·nar·ci·tum

vicitrakusumāpīḍā bahumañjaridhāriṇaḥ / akāle cāpi mukhyāni puṣpāṇi ca phalāni ca / darśayiṣyanty anukrośād girayo rāmam āgatam

vi·cit·ra·ku·su·mā·pī·ḍā ba·hu·mañ·ja·ri·dhā·ri·ṇaḥ / a·kā·le cā·pi mukh·yā·ni puṣ·pā·ṇi ca pha·lā·ni ca / dar·śa·yiṣ·yanty a·nuk·ro·śād gi·ra·yo rā·mam ā·ga·tam

vidarśayanto vividhān bhūyaś citrāṃś ca nirjharān / pādapāḥ parvatāgreṣu ramayiṣyanti rāghavam

vi·dar·śa·yan·to vi·vi·dhān bhū·yaś cit·rāṃś ca nir·jha·rān / pā·da·pāḥ par·va·tāg·re·ṣu ra·ma·yiṣ·yan·ti rā·gha·vam

yatra rāmo bhayaṃ nātra nāsti tatra parābhavaḥ / sa hi śūro mahābāhuḥ putro daśarathasya ca

yat·ra rā·mo bha·yaṃ nāt·ra nās·ti tat·ra pa·rā·bha·vaḥ / sa hi śū·ro ma·hā·bā·huḥ put·ro da·śa·ra·thas·ya ca

purā bhavati no dūrād anugacchāma rāghavam / pādacchāyā sukhā bhartus tādṛśasya mahātmanaḥ / sa hi nātho janasyāsya sa gatiḥ sa parāyaṇam

pu·rā bha·va·ti no dū·rād a·nu·gac·chā·ma rā·gha·vam / pā·dac·chā·yā su·khā bhar·tus tā·dṛ·śas·ya ma·hāt·ma·naḥ / sa hi nā·tho ja·nas·yās·ya sa ga·tiḥ sa pa·rā·ya·ṇam

vayaṃ paricariṣyāmaḥ sītāṃ yūyaṃ tu rāghavam / iti paurastriyo bhartṝn duḥkhārtās tat tad abruvan

va·yaṃ pa·ri·ca·riṣ·yā·maḥ sī·tāṃ yū·yaṃ tu rā·gha·vam / i·ti pau·ras·tri·yo bhar·tṝn duḥ·khār·tās tat tad ab·ru·van

yuṣmākaṃ rāghavo 'raṇye yogakṣemaṃ vidhāsyati / sītā nārījanasyāsya yogakṣemaṃ kariṣyati

yuṣ·mā·kaṃ rā·gha·vo 'raṇ·ye yo·gak·ṣe·maṃ vi·dhās·ya·ti / sī·tā nā·rī·ja·nas·yās·ya yo·gak·ṣe·maṃ ka·riṣ·ya·ti

ko nv anenāpratītena sotkaṇṭhitajanena ca / saṃprīyetāmanojñena vāsena hṛtacetasā

ko nv a·ne·nāp·ra·tī·te·na sot·kaṇ·ṭhi·ta·ja·ne·na ca / saṃp·rī·ye·tā·ma·noj·ñe·na vā·se·na hṛ·ta·ce·ta·sā

kaikeyyā yadi ced rājyaṃ syād adharmyam anāthavat / na hi no jīvitenārthaḥ kutaḥ putraiḥ kuto dhanaiḥ

kai·key·yā ya·di ced rāj·yaṃ syād a·dhar·myam a·nā·tha·vat / na hi no jī·vi·te·nār·thaḥ ku·taḥ put·raiḥ ku·to dha·naiḥ

yayā putraś ca bhartā ca tyaktāv aiśvaryakāraṇāt / kaṃ sā parihared anyaṃ kaikeyī kulapāṃsanī

ya·yā put·raś ca bhar·tā ca tyak·tāv aiś·var·ya·kā·ra·ṇāt / kaṃ sā pa·ri·ha·red an·yaṃ kai·ke·yī ku·la·pāṃ·sa·nī

kaikeyyā na vayaṃ rājye bhṛtakā nivasemahi / jīvantyā jātu jīvantyaḥ putrair api śapāmahe

kai·key·yā na va·yaṃ rāj·ye bhṛ·ta·kā ni·va·se·ma·hi / jī·van·tyā jā·tu jī·van·tyaḥ put·rair a·pi śa·pā·ma·he

yā putraṃ pārthivendrasya pravāsayati nirghṛṇā / kas tāṃ prāpya sukhaṃ jīved adharmyāṃ duṣṭacāriṇīm

yā put·raṃ pār·thi·ven·dras·ya pra·vā·sa·ya·ti nir·ghṛ·ṇā / kas tāṃ prāp·ya su·khaṃ jī·ved a·dhar·myāṃ duṣ·ṭa·cā·ri·ṇīm

na hi pravrajite rāme jīviṣyati mahīpatiḥ / mṛte daśarathe vyaktaṃ vilopas tadanantaram

na hi prav·ra·ji·te rā·me jī·viṣ·ya·ti ma·hī·pa·tiḥ / mṛ·te da·śa·ra·the vyak·taṃ vi·lo·pas ta·da·nan·ta·ram

te viṣaṃ pibatāloḍya kṣīṇapuṇyāḥ sudurgatāḥ / rāghavaṃ vānugacchadhvam aśrutiṃ vāpi gacchata

te vi·ṣaṃ pi·ba·tā·loḍ·ya kṣī·ṇa·puṇ·yāḥ su·dur·ga·tāḥ / rā·gha·vaṃ vā·nu·gac·chadh·vam aś·ru·tiṃ vā·pi gac·cha·ta

mithyā pravrājito rāmaḥ sabhāryaḥ sahalakṣmaṇaḥ / bharate saṃniṣṛṣṭāḥ smaḥ saunike paśavo yathā

mith·yā prav·rā·ji·to rā·maḥ sa·bhār·yaḥ sa·ha·lak·ṣma·ṇaḥ / bha·ra·te saṃ·ni·ṣṛṣ·ṭāḥ smaḥ sau·ni·ke pa·śa·vo ya·thā

tās tathā vilapantyas tu nagare nāgarastriyaḥ / cukruśur bhṛśasaṃtaptā mṛtyor iva bhayāgame

tās ta·thā vi·la·pan·tyas tu na·ga·re nā·ga·ras·tri·yaḥ / cuk·ru·śur bhṛ·śa·saṃ·tap·tā mṛt·yor i·va bha·yā·ga·me

tathā striyo rāmanimittam āturā yathā sute bhrātari vā vivāsite / vilapya dīnā rurudur vicetasaḥ sutair hi tāsām adhiko hi so 'bhavat

ta·thā stri·yo rā·ma·ni·mit·tam ā·tu·rā ya·thā su·te bhrā·ta·ri vā vi·vā·si·te / vi·lap·ya dī·nā ru·ru·dur vi·ce·ta·saḥ su·tair hi tā·sām a·dhi·ko hi so 'bha·vat

rāmo 'pi rātriśeṣeṇa tenaiva mahad antaram / jagāma puruṣavyāghraḥ pitur ājñām anusmaran

rā·mo 'pi rāt·ri·śe·ṣe·ṇa te·nai·va ma·had an·ta·ram / ja·gā·ma pu·ru·ṣav·yāgh·raḥ pi·tur āj·ñām a·nus·ma·ran

tathaiva gacchatas tasya vyapāyād rajanī śivā / upāsya sa śivāṃ saṃdhyāṃ viṣayāntaṃ vyagāhata

ta·thai·va gac·cha·tas tas·ya vya·pā·yād ra·ja·nī śi·vā / u·pās·ya sa śi·vāṃ saṃdh·yāṃ vi·ṣa·yān·taṃ vya·gā·ha·ta

grāmān vikṛṣṭasīmāṃs tān puṣpitāni vanāni ca / paśyann atiyayau śīghraṃ śarair iva hayottamaiḥ

grā·mān vi·kṛṣ·ṭa·sī·māṃs tān puṣ·pi·tā·ni va·nā·ni ca / paś·yann a·ti·ya·yau śīgh·raṃ śa·rair i·va ha·yot·ta·maiḥ

śṛṇvan vāco manuṣyāṇāṃ grāmasaṃvāsavāsinām / rājānaṃ dhig daśarathaṃ kāmasya vaśam āgatam

śṛṇ·van vā·co ma·nuṣ·yā·ṇāṃ grā·ma·saṃ·vā·sa·vā·si·nām / rā·jā·naṃ dhig da·śa·ra·thaṃ kā·mas·ya va·śam ā·ga·tam

hā nṛśaṃsādya kaikeyī pāpā pāpānubandhinī / tīkṣṇā saṃbhinnamaryādā tīkṣṇe karmaṇi vartate

hā nṛ·śaṃ·sād·ya kai·ke·yī pā·pā pā·pā·nu·ban·dhi·nī / tīk·ṣṇā saṃ·bhin·na·mar·yā·dā tīk·ṣṇe kar·ma·ṇi var·ta·te

yā putram īdṛśaṃ rājñaḥ pravāsayati dhārmikam / vana vāse mahāprājñaṃ sānukrośam atandritam

yā put·ram ī·dṛ·śaṃ rāj·ñaḥ pra·vā·sa·ya·ti dhār·mi·kam / va·na vā·se ma·hāp·rāj·ñaṃ sā·nuk·ro·śam a·tan·dri·tam

etā vāco manuṣyāṇāṃ grāmasaṃvāsavāsinām / śṛṇvann atiyayau vīraḥ kosalān kosaleśvaraḥ

e·tā vā·co ma·nuṣ·yā·ṇāṃ grā·ma·saṃ·vā·sa·vā·si·nām / śṛṇ·vann a·ti·ya·yau vī·raḥ ko·sa·lān ko·sa·leś·va·raḥ

tato vedaśrutiṃ nāma śivavārivahāṃ nadīm / uttīryābhimukhaḥ prāyād agastyādhyuṣitāṃ diśam

ta·to ve·daś·ru·tiṃ nā·ma śi·va·vā·ri·va·hāṃ na·dīm / ut·tīr·yā·bhi·mu·khaḥ prā·yād a·gas·tyādh·yu·ṣi·tāṃ di·śam

gatvā tu suciraṃ kālaṃ tataḥ śītajalāṃ nadīm / gomatīṃ goyutānūpām atarat sāgaraṃgamām

gat·vā tu su·ci·raṃ kā·laṃ ta·taḥ śī·ta·ja·lāṃ na·dīm / go·ma·tīṃ go·yu·tā·nū·pām a·ta·rat sā·ga·raṃ·ga·mām

gomatīṃ cāpy atikramya rāghavaḥ śīghragair hayaiḥ / mayūrahaṃsābhirutāṃ tatāra syandikāṃ nadīm

go·ma·tīṃ cāpy a·tik·ram·ya rā·gha·vaḥ śīgh·ra·gair ha·yaiḥ / ma·yū·ra·haṃ·sā·bhi·ru·tāṃ ta·tā·ra syan·di·kāṃ na·dīm

sa mahīṃ manunā rājñā dattām ikṣvākave purā / sphītāṃ rāṣṭrāvṛtāṃ rāmo vaidehīm anvadarśayat

sa ma·hīṃ ma·nu·nā rāj·ñā dat·tām ik·ṣvā·ka·ve pu·rā / sphī·tāṃ rāṣ·ṭrā·vṛ·tāṃ rā·mo vai·de·hīm an·va·dar·śa·yat

sūta ity eva cābhāṣya sārathiṃ tam abhīkṣṇaśaḥ / haṃsamattasvaraḥ śrīmān uvāca puruṣarṣabhaḥ

sū·ta ity e·va cā·bhāṣ·ya sā·ra·thiṃ tam a·bhīk·ṣṇa·śaḥ / haṃ·sa·mat·tas·va·raḥ śrī·mān u·vā·ca pu·ru·ṣar·ṣa·bhaḥ

kadāhaṃ punar āgamya sarayvāḥ puṣpite vane / mṛgayāṃ paryāṭaṣyāmi mātrā pitrā ca saṃgataḥ

ka·dā·haṃ pu·nar ā·gam·ya sa·ray·vāḥ puṣ·pi·te va·ne / mṛ·ga·yāṃ par·yā·ṭaṣ·yā·mi māt·rā pit·rā ca saṃ·ga·taḥ

nātyartham abhikāṅkṣāmi mṛgayāṃ sarayūvane / ratir hy eṣātulā loke rājarṣigaṇasaṃmatā

nāt·yar·tham a·bhi·kāṅ·kṣā·mi mṛ·ga·yāṃ sa·ra·yū·va·ne / ra·tir hy e·ṣā·tu·lā lo·ke rā·jar·ṣi·ga·ṇa·saṃ·ma·tā

sa tam adhvānam aikṣvākaḥ sūtaṃ madhurayā girā / taṃ tam artham abhipretya yayauvākyam udīrayan

sa tam adh·vā·nam aik·ṣvā·kaḥ sū·taṃ ma·dhu·ra·yā gi·rā / taṃ tam ar·tham a·bhip·ret·ya ya·yau·vāk·yam u·dī·ra·yan

viśālān kosalān ramyān yātvā lakṣmaṇapūrvajaḥ / āsasāda mahābāhuḥ śṛṅgaverapuraṃ prati

vi·śā·lān ko·sa·lān ram·yān yāt·vā lak·ṣma·ṇa·pūr·va·jaḥ / ā·sa·sā·da ma·hā·bā·huḥ śṛṅ·ga·ve·ra·pu·raṃ pra·ti

tatra tripathagāṃ divyāṃ śivatoyām aśaivalām / dadarśa rāghavo gaṅgāṃ puṇyām ṛṣinisevitām

tat·ra tri·pa·tha·gāṃ div·yāṃ śi·va·to·yām a·śai·va·lām / da·dar·śa rā·gha·vo gaṅ·gāṃ puṇ·yām ṛ·ṣi·ni·se·vi·tām

haṃsasārasasaṃghuṣṭāṃ cakravākopakūjitām / śiṃśumaraiś ca nakraiś ca bhujaṃgaiś ca niṣevitām

haṃ·sa·sā·ra·sa·saṃ·ghuṣ·ṭāṃ cak·ra·vā·ko·pa·kū·ji·tām / śiṃ·śu·ma·raiś ca nak·raiś ca bhu·jaṃ·gaiś ca ni·ṣe·vi·tām

tām ūrmikalilāvartām anvavekṣya mahārathaḥ / sumantram abravīt sūtam ihaivādya vasāmahe

tām ūr·mi·ka·li·lā·var·tām an·va·vek·ṣya ma·hā·ra·thaḥ / su·man·tram ab·ra·vīt sū·tam i·hai·vād·ya va·sā·ma·he

avidūrād ayaṃ nadyā bahupuṣpapravālavān / sumahān iṅgudīvṛkṣo vasāmo 'traiva sārathe

a·vi·dū·rād a·yaṃ nad·yā ba·hu·puṣ·pap·ra·vā·la·vān / su·ma·hān iṅ·gu·dī·vṛk·ṣo va·sā·mo 'trai·va sā·ra·the

lakṣaṇaś ca sumantraś ca bāḍham ity eva rāghavam / uktvā tam iṅgudīvṛkṣaṃ tadopayayatur hayaiḥ

lak·ṣa·ṇaś ca su·man·traś ca bā·ḍham ity e·va rā·gha·vam / uk·tvā tam iṅ·gu·dī·vṛk·ṣaṃ ta·do·pa·ya·ya·tur ha·yaiḥ

rāmo 'bhiyāya taṃ ramyaṃ vṛkṣam ikṣvākunandanaḥ / rathād avātarat tasmāt sabhāryaḥ sahalakṣmaṇaḥ

rā·mo 'bhi·yā·ya taṃ ram·yaṃ vṛk·ṣam ik·ṣvā·ku·nan·da·naḥ / ra·thād a·vā·ta·rat tas·māt sa·bhār·yaḥ sa·ha·lak·ṣma·ṇaḥ

sumantro 'py avatīryaiva mocayitvā hayottamān / vṛkṣamūlagataṃ rāmam upatasthe kṛtāñjaliḥ

su·man·tro 'py a·va·tīr·yai·va mo·ca·yit·vā ha·yot·ta·mān / vṛk·ṣa·mū·la·ga·taṃ rā·mam u·pa·tas·the kṛ·tāñ·ja·liḥ

tatra rājā guho nāma rāmasyātmasamaḥ sakhā / niṣādajātyo balavān sthapatiś ceti viśrutaḥ

tat·ra rā·jā gu·ho nā·ma rā·mas·yāt·ma·sa·maḥ sa·khā / ni·ṣā·da·jāt·yo ba·la·vān stha·pa·tiś ce·ti viś·ru·taḥ

sa śrutvā puruṣavyāghraṃ rāmaṃ viṣayam āgatam / vṛddhaiḥ parivṛto 'mātyair jñātibhiś cāpy upāgataḥ

sa śrut·vā pu·ru·ṣav·yāgh·raṃ rā·maṃ vi·ṣa·yam ā·ga·tam / vṛd·dhaiḥ pa·ri·vṛ·to 'māt·yair jñā·ti·bhiś cāpy u·pā·ga·taḥ

tato niṣādādhipatiṃ dṛṣṭvā dūrād avasthitam / saha saumitriṇā rāmaḥ samāgacchad guhena saḥ

ta·to ni·ṣā·dā·dhi·pa·tiṃ dṛṣ·ṭvā dū·rād a·vas·thi·tam / sa·ha sau·mit·ri·ṇā rā·maḥ sa·mā·gac·chad gu·he·na saḥ

tam ārtaḥ saṃpariṣvajya guho rāghavam abravīt / yathāyodhyā tathedaṃ te rāma kiṃ karavāṇi te

tam ār·taḥ saṃ·pa·riṣ·vaj·ya gu·ho rā·gha·vam ab·ra·vīt / ya·thā·yodh·yā ta·the·daṃ te rā·ma kiṃ ka·ra·vā·ṇi te

tato guṇavadannādyam upādāya pṛthagvidham / arghyaṃ copānayat kṣipraṃ vākyaṃ cedam uvāca ha

ta·to gu·ṇa·va·dan·nād·yam u·pā·dā·ya pṛ·thag·vi·dham / ar·ghyaṃ co·pā·na·yat kṣip·raṃ vāk·yaṃ ce·dam u·vā·ca ha

svāgataṃ te mahābāho taveyam akhilā mahī / vayaṃ preṣyā bhavān bhartā sādhu rājyaṃ praśādhi naḥ

svā·ga·taṃ te ma·hā·bā·ho ta·ve·yam a·khi·lā ma·hī / va·yaṃ preṣ·yā bha·vān bhar·tā sā·dhu rāj·yaṃ pra·śā·dhi naḥ

bhakṣyaṃ bhojyaṃ ca peyaṃ ca lehyaṃ cedam upasthitam / śayanāni ca mukhyāni vājināṃ khādanaṃ ca te

bhak·ṣyaṃ bhoj·yaṃ ca pe·yaṃ ca leh·yaṃ ce·dam u·pas·thi·tam / śa·ya·nā·ni ca mukh·yā·ni vā·ji·nāṃ khā·da·naṃ ca te

guham eva bruvāṇaṃ taṃ rāghavaḥ pratyuvāca ha / arcitāś caiva hṛṣṭāś ca bhavatā sarvathā vayam

gu·ham e·va bru·vā·ṇaṃ taṃ rā·gha·vaḥ prat·yu·vā·ca ha / ar·ci·tāś cai·va hṛṣ·ṭāś ca bha·va·tā sar·va·thā va·yam

padbhyām abhigamāc caiva snehasaṃdarśanena ca / bhujābhyāṃ sādhuvṛttābhyāṃ pīḍayan vākyam abravīt

pad·bhyām a·bhi·ga·māc cai·va sne·ha·saṃ·dar·śa·ne·na ca / bhu·jābh·yāṃ sā·dhu·vṛt·tābh·yāṃ pī·ḍa·yan vāk·yam ab·ra·vīt

diṣṭyā tvāṃ guha paśyāmi arogaṃ saha bāndhavaiḥ / api te kūśalaṃ rāṣṭre mitreṣu ca dhaneṣu ca

diṣ·ṭyā tvāṃ gu·ha paś·yā·mi a·ro·gaṃ sa·ha bān·dha·vaiḥ / a·pi te kū·śa·laṃ rāṣ·ṭre mit·re·ṣu ca dha·ne·ṣu ca

yat tv idaṃ bhavatā kiṃ cit prītyā samupakalpitam / sarvaṃ tad anujānāmi na hi varte pratigrahe

yat tv i·daṃ bha·va·tā kiṃ cit prīt·yā sa·mu·pa·kal·pi·tam / sar·vaṃ tad a·nu·jā·nā·mi na hi var·te pra·tig·ra·he

kuśacīrājinadharaṃ phalamūlāśanaṃ ca mām / viddhi praṇihitaṃ dharme tāpasaṃ vanagocaram

ku·śa·cī·rā·ji·na·dha·raṃ pha·la·mū·lā·śa·naṃ ca mām / vid·dhi pra·ṇi·hi·taṃ dhar·me tā·pa·saṃ va·na·go·ca·ram

aśvānāṃ khādanenāham arthī nānyena kena cit / etāvatātrabhavatā bhaviṣyāmi supūjitaḥ

aś·vā·nāṃ khā·da·ne·nā·ham ar·thī nān·ye·na ke·na cit / e·tā·va·tāt·ra·bha·va·tā bha·viṣ·yā·mi su·pū·ji·taḥ

ete hi dayitā rājñaḥ pitur daśarathasya me / etaiḥ suvihitair aśvair bhaviṣyāmy aham arcitaḥ

e·te hi da·yi·tā rāj·ñaḥ pi·tur da·śa·ra·thas·ya me / e·taiḥ su·vi·hi·tair aś·vair bha·viṣ·yāmy a·ham ar·ci·taḥ

aśvānāṃ pratipānaṃ ca khādanaṃ caiva so 'nvaśāt / guhas tatraiva puruṣāṃs tvaritaṃ dīyatām iti

aś·vā·nāṃ pra·ti·pā·naṃ ca khā·da·naṃ cai·va so 'nva·śāt / gu·has tat·rai·va pu·ru·ṣāṃs tva·ri·taṃ dī·ya·tām i·ti

tataś cīrottarāsaṅgaḥ saṃdhyām anvāsya paścimām / jalam evādade bhojyaṃ lakṣmaṇenāhṛtaṃ svayam

ta·taś cī·rot·ta·rā·saṅ·gaḥ saṃdh·yām an·vās·ya paś·ci·mām / ja·lam e·vā·da·de bhoj·yaṃ lak·ṣma·ṇe·nā·hṛ·taṃ sva·yam

tasya bhūmau śayānasya pādau prakṣālya lakṣmaṇaḥ / sabhāryasya tato 'bhyetya tasthau vṛkṣam upāśritaḥ

tas·ya bhū·mau śa·yā·nas·ya pā·dau prak·ṣāl·ya lak·ṣma·ṇaḥ / sa·bhār·yas·ya ta·to 'bhyet·ya tas·thau vṛk·ṣam u·pāś·ri·taḥ

guho 'pi saha sūtena saumitrim anubhāṣayan / anvajāgrat tato rāmam apramatto dhanurdharaḥ

gu·ho 'pi sa·ha sū·te·na sau·mit·rim a·nu·bhā·ṣa·yan / an·va·jāg·rat ta·to rā·mam ap·ra·mat·to dha·nur·dha·raḥ

tathā śayānasya tato 'sya dhīmato yaśasvino dāśarather mahātmanaḥ / adṛṣṭaduḥkhasya sukhocitasya sā tadā vyatīyāya cireṇa śarvarī

ta·thā śa·yā·nas·ya ta·to 'sya dhī·ma·to ya·śas·vi·no dā·śa·ra·ther ma·hāt·ma·naḥ / a·dṛṣ·ṭa·duḥ·khas·ya su·kho·ci·tas·ya sā ta·dā vya·tī·yā·ya ci·re·ṇa śar·va·rī

taṃ jāgratam adambhena bhrātur arthāya lakṣmaṇam / guhaḥ saṃtāpasaṃtapto rāghavaṃ vākyam abravīt

taṃ jāg·ra·tam a·dam·bhe·na bhrā·tur ar·thā·ya lak·ṣma·ṇam / gu·haḥ saṃ·tā·pa·saṃ·tap·to rā·gha·vaṃ vāk·yam ab·ra·vīt

iyaṃ tāta sukhā śayyā tvadartham upakalpitā / pratyāśvasihi sādhv asyāṃ rājaputra yathāsukham

i·yaṃ tā·ta su·khā śay·yā tva·dar·tham u·pa·kal·pi·tā / prat·yāś·va·si·hi sādhv as·yāṃ rā·ja·put·ra ya·thā·su·kham

ucito 'yaṃ janaḥ sarvaḥ kleśānāṃ tvaṃ sukhocitaḥ / guptyarthaṃ jāgariṣyāmaḥ kākutsthasya vayaṃ niśām

u·ci·to 'yaṃ ja·naḥ sar·vaḥ kle·śā·nāṃ tvaṃ su·kho·ci·taḥ / gup·tyar·thaṃ jā·ga·riṣ·yā·maḥ kā·kut·sthas·ya va·yaṃ ni·śām

na hi rāmāt priyataro mamāsti bhuvi kaś cana / bravīmy etad ahaṃ satyaṃ satyenaiva ca te śape

na hi rā·māt pri·ya·ta·ro ma·mās·ti bhu·vi kaś ca·na / bra·vīmy e·tad a·haṃ sat·yaṃ sat·ye·nai·va ca te śa·pe

asya prasādād āśaṃse loke 'smin sumahad yaśaḥ / dharmāvāptiṃ ca vipulām arthāvāptiṃ ca kevalām

as·ya pra·sā·dād ā·śaṃ·se lo·ke 'smin su·ma·had ya·śaḥ / dhar·mā·vāp·tiṃ ca vi·pu·lām ar·thā·vāp·tiṃ ca ke·va·lām

so 'haṃ priyasakhaṃ rāmaṃ śayānaṃ saha sītayā / rakṣiṣyāmi dhanuṣpāṇiḥ sarvato jñātibhiḥ saha

so 'haṃ pri·ya·sa·khaṃ rā·maṃ śa·yā·naṃ sa·ha sī·ta·yā / rak·ṣiṣ·yā·mi dha·nuṣ·pā·ṇiḥ sar·va·to jñā·ti·bhiḥ sa·ha

na hi me 'viditaṃ kiṃ cid vane 'smiṃś carataḥ sadā / caturaṅgaṃ hy api balaṃ sumahat prasahemahi

na hi me 'vi·di·taṃ kiṃ cid va·ne 'smiṃś ca·ra·taḥ sa·dā / ca·tu·raṅ·gaṃ hy a·pi ba·laṃ su·ma·hat pra·sa·he·ma·hi

lakṣmaṇas taṃ tadovāca rakṣyamāṇās tvayānagha / nātra bhītā vayaṃ sarve dharmam evānupaśyatā

lak·ṣma·ṇas taṃ ta·do·vā·ca rak·ṣya·mā·ṇās tva·yā·na·gha / nāt·ra bhī·tā va·yaṃ sar·ve dhar·mam e·vā·nu·paś·ya·tā

kathaṃ dāśarathau bhūmau śayāne saha sītayā / śakyā nidrā mayā labdhuṃ jīvitaṃ vā sukhāni vā

ka·thaṃ dā·śa·ra·thau bhū·mau śa·yā·ne sa·ha sī·ta·yā / śak·yā nid·rā ma·yā lab·dhuṃ jī·vi·taṃ vā su·khā·ni vā

yo na devāsuraiḥ sarvaiḥ śakyaḥ prasahituṃ yudhi / taṃ paśya sukhasaṃviṣṭaṃ tṛṇeṣu saha sītayā

yo na de·vā·su·raiḥ sar·vaiḥ śak·yaḥ pra·sa·hi·tuṃ yu·dhi / taṃ paś·ya su·kha·saṃ·viṣ·ṭaṃ tṛ·ṇe·ṣu sa·ha sī·ta·yā

yo mantra tapasā labdho vividhaiś ca pariśramaiḥ / eko daśarathasyaiṣa putraḥ sadṛśalakṣaṇaḥ

yo man·tra ta·pa·sā lab·dho vi·vi·dhaiś ca pa·riś·ra·maiḥ / e·ko da·śa·ra·thas·yai·ṣa put·raḥ sa·dṛ·śa·lak·ṣa·ṇaḥ

asmin pravrajito rājā na ciraṃ vartayiṣyati / vidhavā medinī nūnaṃ kṣipram eva bhaviṣyati

as·min prav·ra·ji·to rā·jā na ci·raṃ var·ta·yiṣ·ya·ti / vi·dha·vā me·di·nī nū·naṃ kṣip·ram e·va bha·viṣ·ya·ti

vinadya sumahānādaṃ śrameṇoparatāḥ striyaḥ / nirghoṣoparataṃ tāta manye rājaniveśanam

vi·nad·ya su·ma·hā·nā·daṃ śra·me·ṇo·pa·ra·tāḥ stri·yaḥ / nir·gho·ṣo·pa·ra·taṃ tā·ta man·ye rā·ja·ni·ve·śa·nam

kausalyā caiva rājā ca tathaiva jananī mama / nāśaṃse yadi jīvanti sarve te śarvarīm imām

kau·sal·yā cai·va rā·jā ca ta·thai·va ja·na·nī ma·ma / nā·śaṃ·se ya·di jī·van·ti sar·ve te śar·va·rīm i·mām

jīved api hi me mātā śatrughnasyānvavekṣayā / tad duḥkhaṃ yat tu kausalyā vīrasūr vinaśiṣyati

jī·ved a·pi hi me mā·tā śat·rugh·nas·yān·va·vek·ṣa·yā / tad duḥ·khaṃ yat tu kau·sal·yā vī·ra·sūr vi·na·śiṣ·ya·ti

anuraktajanākīrṇā sukhālokapriyāvahā / rājavyasanasaṃsṛṣṭā sā purī vinaśiṣyati

a·nu·rak·ta·ja·nā·kīr·ṇā su·khā·lo·kap·ri·yā·va·hā / rā·jav·ya·sa·na·saṃ·sṛṣ·ṭā sā pu·rī vi·na·śiṣ·ya·ti

atikrāntam atikrāntam anavāpya manoratham / rājye rāmam anikṣipya pitā me vinaśiṣyati

a·tik·rān·tam a·tik·rān·tam a·na·vāp·ya ma·no·ra·tham / rāj·ye rā·mam a·nik·ṣip·ya pi·tā me vi·na·śiṣ·ya·ti

siddhārthāḥ pitaraṃ vṛttaṃ tasmin kāle hy upasthite / pretakāryeṣu sarveṣu saṃskariṣyanti bhūmipam

sid·dhār·thāḥ pi·ta·raṃ vṛt·taṃ tas·min kā·le hy u·pas·thi·te / pre·ta·kār·ye·ṣu sar·ve·ṣu saṃs·ka·riṣ·yan·ti bhū·mi·pam

ramyacatvarasaṃsthānāṃ suvibhaktamahāpathām / harmyaprāsādasaṃpannāṃ gaṇikāvaraśobhitām

ram·ya·cat·va·ra·saṃs·thā·nāṃ su·vi·bhak·ta·ma·hā·pa·thām / har·myap·rā·sā·da·saṃ·pan·nāṃ ga·ṇi·kā·va·ra·śo·bhi·tām

rathāśvagajasaṃbādhāṃ tūryanādavināditām / sarvakalyāṇasaṃpūrṇāṃ hṛṣṭapuṣṭajanākulām

ra·thāś·va·ga·ja·saṃ·bā·dhāṃ tūr·ya·nā·da·vi·nā·di·tām / sar·va·kal·yā·ṇa·saṃ·pūr·ṇāṃ hṛṣ·ṭa·puṣ·ṭa·ja·nā·ku·lām

ārāmodyānasaṃpannāṃ samājotsavaśālinīm / sukhitā vicariṣyanti rājadhānīṃ pitur mama

ā·rā·mod·yā·na·saṃ·pan·nāṃ sa·mā·jot·sa·va·śā·li·nīm / su·khi·tā vi·ca·riṣ·yan·ti rā·ja·dhā·nīṃ pi·tur ma·ma

api satyapratijñena sārdhaṃ kuśalinā vayam / nivṛtte vanavāse 'sminn ayodhyāṃ praviśemahi

a·pi sat·yap·ra·tij·ñe·na sār·dhaṃ ku·śa·li·nā va·yam / ni·vṛt·te va·na·vā·se 'sminn a·yodh·yāṃ pra·vi·śe·ma·hi

paridevayamānasya duḥkhārtasya mahātmanaḥ / tiṣṭhato rājaputrasya śarvarī sātyavartata

pa·ri·de·va·ya·mā·nas·ya duḥ·khār·tas·ya ma·hāt·ma·naḥ / tiṣ·ṭha·to rā·ja·put·ras·ya śar·va·rī sāt·ya·var·ta·ta

tathā hi satyaṃ bruvati prajāhite narendraputre gurusauhṛdād guhaḥ / mumoca bāṣpaṃ vyasanābhipīḍito jvarāturo nāga iva vyathāturaḥ

ta·thā hi sat·yaṃ bru·va·ti pra·jā·hi·te na·ren·dra·put·re gu·ru·sau·hṛ·dād gu·haḥ / mu·mo·ca bāṣ·paṃ vya·sa·nā·bhi·pī·ḍi·to jva·rā·tu·ro nā·ga i·va vya·thā·tu·raḥ

prabhātāyāṃ tu śarvaryāṃ pṛthu vṛkṣā mahāyaśāḥ / uvāca rāmaḥ saumitriṃ lakṣmaṇaṃ śubhalakṣaṇam

pra·bhā·tā·yāṃ tu śar·var·yāṃ pṛ·thu vṛk·ṣā ma·hā·ya·śāḥ / u·vā·ca rā·maḥ sau·mit·riṃ lak·ṣma·ṇaṃ śu·bha·lak·ṣa·ṇam

bhāskarodayakālo 'yaṃ gatā bhagavatī niśā / asau sukṛṣṇo vihagaḥ kokilas tāta kūjati

bhās·ka·ro·da·ya·kā·lo 'yaṃ ga·tā bha·ga·va·tī ni·śā / a·sau su·kṛṣ·ṇo vi·ha·gaḥ ko·ki·las tā·ta kū·ja·ti

barhiṇānāṃ ca nirghoṣaḥ śrūyate nadatāṃ vane / tarāma jāhnavīṃ saumya śīghragāṃ sāgaraṃgamām

bar·hi·ṇā·nāṃ ca nir·gho·ṣaḥ śrū·ya·te na·da·tāṃ va·ne / ta·rā·ma jāh·na·vīṃ saum·ya śīgh·ra·gāṃ sā·ga·raṃ·ga·mām

vijñāya rāmasya vacaḥ saumitrir mitranandanaḥ / guham āmantrya sūtaṃ ca so 'tiṣṭhad bhrātur agrataḥ

vij·ñā·ya rā·mas·ya va·caḥ sau·mit·rir mit·ra·nan·da·naḥ / gu·ham ā·man·trya sū·taṃ ca so 'tiṣ·ṭhad bhrā·tur ag·ra·taḥ

tataḥ kalāpān saṃnahya khaḍgau baddhvā ca dhanvinau / jagmatur yena tau gaṅgāṃ sītayā saha rāghavau

ta·taḥ ka·lā·pān saṃ·nah·ya khaḍ·gau bad·dhvā ca dhan·vi·nau / jag·ma·tur ye·na tau gaṅ·gāṃ sī·ta·yā sa·ha rā·gha·vau

rāmam eva tu dharmajñam upagamya vinītavat / kim ahaṃ karavāṇīti sūtaḥ prāñjalir abravīt

rā·mam e·va tu dhar·maj·ñam u·pa·gam·ya vi·nī·ta·vat / kim a·haṃ ka·ra·vā·ṇī·ti sū·taḥ prāñ·ja·lir ab·ra·vīt

nivartasvety uvācainam etāvad dhi kṛtaṃ mama / yānaṃ vihāya padbhyāṃ tu gamiṣyāmo mahāvanam

ni·var·tas·vety u·vā·cai·nam e·tā·vad dhi kṛ·taṃ ma·ma / yā·naṃ vi·hā·ya pad·bhyāṃ tu ga·miṣ·yā·mo ma·hā·va·nam

ātmānaṃ tv abhyanujñātam avekṣyārtaḥ sa sārathiḥ / sumantraḥ puruṣavyāghram aikṣvākam idam abravīt

āt·mā·naṃ tv abh·ya·nuj·ñā·tam a·vek·ṣyār·taḥ sa sā·ra·thiḥ / su·man·traḥ pu·ru·ṣav·yāgh·ram aik·ṣvā·kam i·dam ab·ra·vīt

nātikrāntam idaṃ loke puruṣeṇeha kena cit / tava sabhrātṛbhāryasya vāsaḥ prākṛtavad vane

nā·tik·rān·tam i·daṃ lo·ke pu·ru·ṣe·ṇe·ha ke·na cit / ta·va sabh·rā·tṛ·bhār·yas·ya vā·saḥ prā·kṛ·ta·vad va·ne

na manye brahmacarye 'sti svadhīte vā phalodayaḥ / mārdavārjavayor vāpi tvāṃ ced vyasanam āgatam

na man·ye brah·ma·car·ye 'sti sva·dhī·te vā pha·lo·da·yaḥ / mār·da·vār·ja·va·yor vā·pi tvāṃ ced vya·sa·nam ā·ga·tam

saha rāghava vaidehyā bhrātrā caiva vane vasan / tvaṃ gatiṃ prāpsyase vīra trīṃl lokāṃs tu jayann iva

sa·ha rā·gha·va vai·deh·yā bhrāt·rā cai·va va·ne va·san / tvaṃ ga·tiṃ prāp·sya·se vī·ra trīṃl lo·kāṃs tu ja·yann i·va

vayaṃ khalu hatā rāma ye tayāpy upavañcitāḥ / kaikeyyā vaśam eṣyāmaḥ pāpāyā duḥkhabhāginaḥ

va·yaṃ kha·lu ha·tā rā·ma ye ta·yāpy u·pa·vañ·ci·tāḥ / kai·key·yā va·śam eṣ·yā·maḥ pā·pā·yā duḥ·kha·bhā·gi·naḥ

iti bruvann ātma samaṃ sumantraḥ sārathis tadā / dṛṣṭvā dura gataṃ rāmaṃ duḥkhārto rurude ciram

i·ti bru·vann āt·ma sa·maṃ su·man·traḥ sā·ra·this ta·dā / dṛṣ·ṭvā du·ra ga·taṃ rā·maṃ duḥ·khār·to ru·ru·de ci·ram

tatas tu vigate bāṣpe sūtaṃ spṛṣṭodakaṃ śucim / rāmas tu madhuraṃ vākyaṃ punaḥ punar uvāca tam

ta·tas tu vi·ga·te bāṣ·pe sū·taṃ spṛṣ·ṭo·da·kaṃ śu·cim / rā·mas tu ma·dhu·raṃ vāk·yaṃ pu·naḥ pu·nar u·vā·ca tam

ikṣvākūṇāṃ tvayā tulyaṃ suhṛdaṃ nopalakṣaye / yathā daśaratho rājā māṃ na śocet tathā kuru

ik·ṣvā·kū·ṇāṃ tva·yā tul·yaṃ su·hṛ·daṃ no·pa·lak·ṣa·ye / ya·thā da·śa·ra·tho rā·jā māṃ na śo·cet ta·thā ku·ru

śokopahata cetāś ca vṛddhaś ca jagatīpatiḥ / kāma bhārāvasannaś ca tasmād etad bravīmi te

śo·ko·pa·ha·ta ce·tāś ca vṛd·dhaś ca ja·ga·tī·pa·tiḥ / kā·ma bhā·rā·va·san·naś ca tas·mād e·tad bra·vī·mi te

yad yad ājñāpayet kiṃ cit sa mahātmā mahīpatiḥ / kaikeyyāḥ priyakāmārthaṃ kāryaṃ tad avikāṅkṣayā

yad yad āj·ñā·pa·yet kiṃ cit sa ma·hāt·mā ma·hī·pa·tiḥ / kai·key·yāḥ pri·ya·kā·mār·thaṃ kār·yaṃ tad a·vi·kāṅ·kṣa·yā

etadarthaṃ hi rājyāni praśāsati nareśvarāḥ / yad eṣāṃ sarvakṛtyeṣu mano na pratihanyate

e·ta·dar·thaṃ hi rāj·yā·ni pra·śā·sa·ti na·reś·va·rāḥ / yad e·ṣāṃ sar·va·kṛt·ye·ṣu ma·no na pra·ti·han·ya·te

tad yathā sa mahārājo nālīkam adhigacchati / na ca tāmyati duḥkhena sumantra kuru tat tathā

tad ya·thā sa ma·hā·rā·jo nā·lī·kam a·dhi·gac·cha·ti / na ca tām·ya·ti duḥ·khe·na su·man·tra ku·ru tat ta·thā

adṛṣṭaduḥkhaṃ rājānaṃ vṛddham āryaṃ jitendriyam / brūyās tvam abhivādyaiva mama hetor idaṃ vacaḥ

a·dṛṣ·ṭa·duḥ·khaṃ rā·jā·naṃ vṛd·dham ār·yaṃ ji·ten·dri·yam / brū·yās tvam a·bhi·vād·yai·va ma·ma he·tor i·daṃ va·caḥ

naivāham anuśocāmi lakṣmaṇo na ca maithilī / ayodhyāyāś cyutāś ceti vane vatsyāmaheti vā

nai·vā·ham a·nu·śo·cā·mi lak·ṣma·ṇo na ca mai·thi·lī / a·yodh·yā·yāś cyu·tāś ce·ti va·ne vat·syā·ma·he·ti vā

caturdaśasu varṣeṣu nivṛtteṣu punaḥ punaḥ / lakṣmaṇaṃ māṃ ca sītāṃ ca drakṣyasi kṣipram āgatān

ca·tur·da·śa·su var·ṣe·ṣu ni·vṛt·te·ṣu pu·naḥ pu·naḥ / lak·ṣma·ṇaṃ māṃ ca sī·tāṃ ca drak·ṣya·si kṣip·ram ā·ga·tān

evam uktvā tu rājānaṃ mātaraṃ ca sumantra me / anyāś ca devīḥ sahitāḥ kaikeyīṃ ca punaḥ punaḥ

e·vam uk·tvā tu rā·jā·naṃ mā·ta·raṃ ca su·man·tra me / an·yāś ca de·vīḥ sa·hi·tāḥ kai·ke·yīṃ ca pu·naḥ pu·naḥ

ārogyaṃ brūhi kausalyām atha pādābhivandanam / sītāyā mama cāryasya vacanāl lakṣmaṇasya ca

ā·rog·yaṃ brū·hi kau·sal·yām a·tha pā·dā·bhi·van·da·nam / sī·tā·yā ma·ma cār·yas·ya va·ca·nāl lak·ṣma·ṇas·ya ca

brūyāś ca hi mahārājaṃ bharataṃ kṣipram ānaya / āgataś cāpi bharataḥ sthāpyo nṛpamate pade

brū·yāś ca hi ma·hā·rā·jaṃ bha·ra·taṃ kṣip·ram ā·na·ya / ā·ga·taś cā·pi bha·ra·taḥ sthāp·yo nṛ·pa·ma·te pa·de

bharataṃ ca pariṣvajya yauvarājye 'bhiṣicya ca / asmatsaṃtāpajaṃ duḥkhaṃ na tvām abhibhaviṣyati

bha·ra·taṃ ca pa·riṣ·vaj·ya yau·va·rāj·ye 'bhi·ṣic·ya ca / as·mat·saṃ·tā·pa·jaṃ duḥ·khaṃ na tvām a·bhi·bha·viṣ·ya·ti

bharataś cāpi vaktavyo yathā rājani vartase / tathā mātṛṣu vartethāḥ sarvāsv evāviśeṣataḥ

bha·ra·taś cā·pi vak·tav·yo ya·thā rā·ja·ni var·ta·se / ta·thā mā·tṛ·ṣu var·te·thāḥ sar·vāsv e·vā·vi·śe·ṣa·taḥ

yathā ca tava kaikeyī sumitrā cāviśeṣataḥ / tathaiva devī kausalyā mama mātā viśeṣataḥ

ya·thā ca ta·va kai·ke·yī su·mit·rā cā·vi·śe·ṣa·taḥ / ta·thai·va de·vī kau·sal·yā ma·ma mā·tā vi·śe·ṣa·taḥ

nivartyamāno rāmeṇa sumantraḥ śokakarśitaḥ / tat sarvaṃ vacanaṃ śrutvā snehāt kākutstham abravīt

ni·var·tya·mā·no rā·me·ṇa su·man·traḥ śo·ka·kar·śi·taḥ / tat sar·vaṃ va·ca·naṃ śrut·vā sne·hāt kā·kut·stham ab·ra·vīt

yad ahaṃ nopacāreṇa brūyāṃ snehād aviklavaḥ / bhaktimān iti tat tāvad vākyaṃ tvaṃ kṣantum arhasi

yad a·haṃ no·pa·cā·re·ṇa brū·yāṃ sne·hād a·vik·la·vaḥ / bhak·ti·mān i·ti tat tā·vad vāk·yaṃ tvaṃ kṣan·tum ar·ha·si

kathaṃ hi tvadvihīno 'haṃ pratiyāsyāmi tāṃ purīm / tava tāta viyogena putraśokākulām iva

ka·thaṃ hi tvad·vi·hī·no 'haṃ pra·ti·yās·yā·mi tāṃ pu·rīm / ta·va tā·ta vi·yo·ge·na put·ra·śo·kā·ku·lām i·va

sarāmam api tāvan me rathaṃ dṛṣṭvā tadā janaḥ / vinā rāmaṃ rathaṃ dṛṣṭvā vidīryetāpi sā purī

sa·rā·mam a·pi tā·van me ra·thaṃ dṛṣ·ṭvā ta·dā ja·naḥ / vi·nā rā·maṃ ra·thaṃ dṛṣ·ṭvā vi·dīr·ye·tā·pi sā pu·rī

dainyaṃ hi nagarī gacched dṛṣṭvā śūnyam imaṃ ratham / sūtāvaśeṣaṃ svaṃ sainyaṃ hatavīram ivāhave

dain·yaṃ hi na·ga·rī gac·ched dṛṣ·ṭvā śūn·yam i·maṃ ra·tham / sū·tā·va·śe·ṣaṃ svaṃ sain·yaṃ ha·ta·vī·ram i·vā·ha·ve

dūre 'pi nivasantaṃ tvāṃ mānasenāgrataḥ sthitam / cintayantyo 'dya nūnaṃ tvāṃ nirāhārāḥ kṛtāḥ prajāḥ

dū·re 'pi ni·va·san·taṃ tvāṃ mā·na·se·nāg·ra·taḥ sthi·tam / cin·ta·yan·tyo 'dya nū·naṃ tvāṃ ni·rā·hā·rāḥ kṛ·tāḥ pra·jāḥ

ārtanādo hi yaḥ paurair muktas tadvipravāsane / rathasthaṃ māṃ niśāmyaiva kuryuḥ śataguṇaṃ tataḥ

ār·ta·nā·do hi yaḥ pau·rair muk·tas tad·vip·ra·vā·sa·ne / ra·thas·thaṃ māṃ ni·śām·yai·va kur·yuḥ śa·ta·gu·ṇaṃ ta·taḥ

ahaṃ kiṃ cāpi vakṣyāmi devīṃ tava suto mayā / nīto 'sau mātulakulaṃ saṃtāpaṃ mā kṛthā iti

a·haṃ kiṃ cā·pi vak·ṣyā·mi de·vīṃ ta·va su·to ma·yā / nī·to 'sau mā·tu·la·ku·laṃ saṃ·tā·paṃ mā kṛ·thā i·ti

asatyam api naivāhaṃ brūyāṃ vacanam īdṛśam / katham apriyam evāhaṃ brūyāṃ satyam idaṃ vacaḥ

a·sat·yam a·pi nai·vā·haṃ brū·yāṃ va·ca·nam ī·dṛ·śam / ka·tham ap·ri·yam e·vā·haṃ brū·yāṃ sat·yam i·daṃ va·caḥ

mama tāvan niyogasthās tvadbandhujanavāhinaḥ / kathaṃ rathaṃ tvayā hīnaṃ pravakṣyanti hayottamāḥ

ma·ma tā·van ni·yo·gas·thās tvad·ban·dhu·ja·na·vā·hi·naḥ / ka·thaṃ ra·thaṃ tva·yā hī·naṃ pra·vak·ṣyan·ti ha·yot·ta·māḥ

yadi me yācamānasya tyāgam eva kariṣyasi / saratho 'gniṃ pravekṣyāmi tyakta mātra iha tvayā

ya·di me yā·ca·mā·nas·ya tyā·gam e·va ka·riṣ·ya·si / sa·ra·tho 'gniṃ pra·vek·ṣyā·mi tyak·ta māt·ra i·ha tva·yā

bhaviṣyanti vane yāni tapovighnakarāṇi te / rathena pratibādhiṣye tāni sattvāni rāghava

bha·viṣ·yan·ti va·ne yā·ni ta·po·vigh·na·ka·rā·ṇi te / ra·the·na pra·ti·bā·dhiṣ·ye tā·ni sat·tvā·ni rā·gha·va

tat kṛtena mayā prāptaṃ ratha caryā kṛtaṃ sukham / āśaṃse tvatkṛtenāhaṃ vanavāsakṛtaṃ sukham

tat kṛ·te·na ma·yā prāp·taṃ ra·tha car·yā kṛ·taṃ su·kham / ā·śaṃ·se tvat·kṛ·te·nā·haṃ va·na·vā·sa·kṛ·taṃ su·kham

prasīdecchāmi te 'raṇye bhavituṃ pratyanantaraḥ / prītyābhihitam icchāmi bhava me patyanantaraḥ

pra·sī·dec·chā·mi te 'raṇ·ye bha·vi·tuṃ prat·ya·nan·ta·raḥ / prīt·yā·bhi·hi·tam ic·chā·mi bha·va me pat·ya·nan·ta·raḥ

tava śuśrūṣaṇaṃ mūrdhnā kariṣyāmi vane vasan / ayodhyāṃ devalokaṃ vā sarvathā prajahāmy aham

ta·va śuś·rū·ṣa·ṇaṃ mūr·dhnā ka·riṣ·yā·mi va·ne va·san / a·yodh·yāṃ de·va·lo·kaṃ vā sar·va·thā pra·ja·hāmy a·ham

na hi śakyā praveṣṭuṃ sā mayāyodhyā tvayā vinā / rājadhānī mahendrasya yathā duṣkṛtakarmaṇā

na hi śak·yā pra·veṣ·ṭuṃ sā ma·yā·yodh·yā tva·yā vi·nā / rā·ja·dhā·nī ma·hen·dras·ya ya·thā duṣ·kṛ·ta·kar·ma·ṇā

ime cāpi hayā vīra yadi te vanavāsinaḥ / paricaryāṃ kariṣyanti prāpsyanti paramāṃ gatim

i·me cā·pi ha·yā vī·ra ya·di te va·na·vā·si·naḥ / pa·ri·car·yāṃ ka·riṣ·yan·ti prāp·syan·ti pa·ra·māṃ ga·tim

vanavāse kṣayaṃ prāpte mamaiṣa hi manorathaḥ / yad anena rathenaiva tvāṃ vaheyaṃ purīṃ punaḥ

va·na·vā·se kṣa·yaṃ prāp·te ma·mai·ṣa hi ma·no·ra·thaḥ / yad a·ne·na ra·the·nai·va tvāṃ va·he·yaṃ pu·rīṃ pu·naḥ

caturdaśa hi varṣāṇi sahitasya tvayā vane / kṣaṇabhūtāni yāsyanti śataśas tu tato 'nyathā

ca·tur·da·śa hi var·ṣā·ṇi sa·hi·tas·ya tva·yā va·ne / kṣa·ṇa·bhū·tā·ni yās·yan·ti śa·ta·śas tu ta·to 'nya·thā

bhṛtyavatsala tiṣṭhantaṃ bhartṛputragate pathi / bhaktaṃ bhṛtyaṃ sthitaṃ sthityāṃ tvaṃ na māṃ hātum arhasi

bhṛt·ya·vat·sa·la tiṣ·ṭhan·taṃ bhar·tṛ·put·ra·ga·te pa·thi / bhak·taṃ bhṛt·yaṃ sthi·taṃ sthit·yāṃ tvaṃ na māṃ hā·tum ar·ha·si

evaṃ bahuvidhaṃ dīnaṃ yācamānaṃ punaḥ punaḥ / rāmo bhṛtyānukampī tu sumantram idam abravīt

e·vaṃ ba·hu·vi·dhaṃ dī·naṃ yā·ca·mā·naṃ pu·naḥ pu·naḥ / rā·mo bhṛt·yā·nu·kam·pī tu su·man·tram i·dam ab·ra·vīt

jānāmi paramāṃ bhaktiṃ mayi te bhartṛvatsala / śṛṇu cāpi yadarthaṃ tvāṃ preṣayāmi purīm itaḥ

jā·nā·mi pa·ra·māṃ bhak·tiṃ ma·yi te bhar·tṛ·vat·sa·la / śṛ·ṇu cā·pi ya·dar·thaṃ tvāṃ pre·ṣa·yā·mi pu·rīm i·taḥ

nagarīṃ tvāṃ gataṃ dṛṣṭvā jananī me yavīyasī / kaikeyī pratyayaṃ gacched iti rāmo vanaṃ gataḥ

na·ga·rīṃ tvāṃ ga·taṃ dṛṣ·ṭvā ja·na·nī me ya·vī·ya·sī / kai·ke·yī prat·ya·yaṃ gac·ched i·ti rā·mo va·naṃ ga·taḥ

parituṣṭā hi sā devi vanavāsaṃ gate mayi / rājānaṃ nātiśaṅketa mithyāvādīti dhārmikam

pa·ri·tuṣ·ṭā hi sā de·vi va·na·vā·saṃ ga·te ma·yi / rā·jā·naṃ nā·ti·śaṅ·ke·ta mith·yā·vā·dī·ti dhār·mi·kam

eṣa me prathamaḥ kalpo yad ambā me yavīyasī / bharatārakṣitaṃ sphītaṃ putrarājyam avāpnuyāt

e·ṣa me pra·tha·maḥ kal·po yad am·bā me ya·vī·ya·sī / bha·ra·tā·rak·ṣi·taṃ sphī·taṃ put·ra·rāj·yam a·vāp·nu·yāt

mama priyārthaṃ rājñaś ca sarathas tvaṃ purīṃ vraja / saṃdiṣṭaś cāsi yān arthāṃs tāṃs tān brūyās tathātathā

ma·ma pri·yār·thaṃ rāj·ñaś ca sa·ra·thas tvaṃ pu·rīṃ vra·ja / saṃ·diṣ·ṭaś cā·si yān ar·thāṃs tāṃs tān brū·yās ta·thā·ta·thā

ity uktvā vacanaṃ sūtaṃ sāntvayitvā punaḥ punaḥ / guhaṃ vacanam aklībaṃ rāmo hetumad abravīt / jaṭāḥ kṛtvā gamiṣyāmi nyagrodhakṣīram ānaya

ity uk·tvā va·ca·naṃ sū·taṃ sān·tva·yit·vā pu·naḥ pu·naḥ / gu·haṃ va·ca·nam ak·lī·baṃ rā·mo he·tu·mad ab·ra·vīt / ja·ṭāḥ kṛt·vā ga·miṣ·yā·mi nyag·ro·dhak·ṣī·ram ā·na·ya

tat kṣīraṃ rājaputrāya guhaḥ kṣipram upāharat / lakṣmaṇasyātmanaś caiva rāmas tenākaroj jaṭāḥ

tat kṣī·raṃ rā·ja·put·rā·ya gu·haḥ kṣip·ram u·pā·ha·rat / lak·ṣma·ṇas·yāt·ma·naś cai·va rā·mas te·nā·ka·roj ja·ṭāḥ

tau tadā cīravasanau jaṭāmaṇḍaladhāriṇau / aśobhetām ṛṣisamau bhrātarau rāmalakṣmaṇau

tau ta·dā cī·ra·va·sa·nau ja·ṭā·maṇ·ḍa·la·dhā·ri·ṇau / a·śo·bhe·tām ṛ·ṣi·sa·mau bhrā·ta·rau rā·ma·lak·ṣma·ṇau

tato vaikhānasaṃ mārgam āsthitaḥ sahalakṣmaṇaḥ / vratam ādiṣṭavān rāmaḥ sahāyaṃ guham abravīt

ta·to vai·khā·na·saṃ mār·gam ās·thi·taḥ sa·ha·lak·ṣma·ṇaḥ / vra·tam ā·diṣ·ṭa·vān rā·maḥ sa·hā·yaṃ gu·ham ab·ra·vīt

apramatto bale kośe durge janapade tathā / bhavethā guha rājyaṃ hi durārakṣatamaṃ matam

ap·ra·mat·to ba·le ko·śe dur·ge ja·na·pa·de ta·thā / bha·ve·thā gu·ha rāj·yaṃ hi du·rā·rak·ṣa·ta·maṃ ma·tam

tatas taṃ samanujñāya guham ikṣvākunandanaḥ / jagāma tūrṇam avyagraḥ sabhāryaḥ sahalakṣmaṇaḥ

ta·tas taṃ sa·ma·nuj·ñā·ya gu·ham ik·ṣvā·ku·nan·da·naḥ / ja·gā·ma tūr·ṇam av·yag·raḥ sa·bhār·yaḥ sa·ha·lak·ṣma·ṇaḥ

sa tu dṛṣṭvā nadītīre nāvam ikṣvākunandanaḥ / titīrṣuḥ śīghragāṃ gaṅgām idaṃ lakṣmaṇam abravīt

sa tu dṛṣ·ṭvā na·dī·tī·re nā·vam ik·ṣvā·ku·nan·da·naḥ / ti·tīr·ṣuḥ śīgh·ra·gāṃ gaṅ·gām i·daṃ lak·ṣma·ṇam ab·ra·vīt

āroha tvaṃ nara vyāghra sthitāṃ nāvam imāṃ śanaiḥ / sītāṃ cāropayānvakṣaṃ parigṛhya manasvinīm

ā·ro·ha tvaṃ na·ra vyāgh·ra sthi·tāṃ nā·vam i·māṃ śa·naiḥ / sī·tāṃ cā·ro·pa·yān·vak·ṣaṃ pa·ri·gṛh·ya ma·nas·vi·nīm

sa bhrātuḥ śāsanaṃ śrutvā sarvam apratikūlayan / āropya maithilīṃ pūrvam ārurohātmavāṃs tataḥ

sa bhrā·tuḥ śā·sa·naṃ śrut·vā sar·vam ap·ra·ti·kū·la·yan / ā·rop·ya mai·thi·līṃ pūr·vam ā·ru·ro·hāt·ma·vāṃs ta·taḥ

athāruroha tejasvī svayaṃ lakṣmaṇapūrvajaḥ / tato niṣādādhipatir guho jñātīn acodayat

a·thā·ru·ro·ha te·jas·vī sva·yaṃ lak·ṣma·ṇa·pūr·va·jaḥ / ta·to ni·ṣā·dā·dhi·pa·tir gu·ho jñā·tīn a·co·da·yat

anujñāya sumantraṃ ca sabalaṃ caiva taṃ guham / āsthāya nāvaṃ rāmas tu codayām āsa nāvikān

a·nuj·ñā·ya su·man·traṃ ca sa·ba·laṃ cai·va taṃ gu·ham / ās·thā·ya nā·vaṃ rā·mas tu co·da·yām ā·sa nā·vi·kān

tatas taiś coditā sā nauḥ karṇadhārasamāhitā / śubhasphyavegābhihatā śīghraṃ salilam atyagāt

ta·tas taiś co·di·tā sā nauḥ kar·ṇa·dhā·ra·sa·mā·hi·tā / śu·bhas·phya·ve·gā·bhi·ha·tā śīgh·raṃ sa·li·lam at·ya·gāt

madhyaṃ tu samanuprāpya bhāgīrathyās tv aninditā / vaidehī prāñjalir bhūtvā tāṃ nadīm idam abravīt

madh·yaṃ tu sa·ma·nup·rāp·ya bhā·gī·rath·yās tv a·nin·di·tā / vai·de·hī prāñ·ja·lir bhūt·vā tāṃ na·dīm i·dam ab·ra·vīt

putro daśarathasyāyaṃ mahārājasya dhīmataḥ / nideśaṃ pālayatv enaṃ gaṅge tvadabhirakṣitaḥ

put·ro da·śa·ra·thas·yā·yaṃ ma·hā·rā·jas·ya dhī·ma·taḥ / ni·de·śaṃ pā·la·yatv e·naṃ gaṅ·ge tva·da·bhi·rak·ṣi·taḥ

caturdaśa hi varṣāṇi samagrāṇy uṣya kānane / bhrātrā saha mayā caiva punaḥ pratyāgamiṣyati

ca·tur·da·śa hi var·ṣā·ṇi sa·mag·rāṇy uṣ·ya kā·na·ne / bhrāt·rā sa·ha ma·yā cai·va pu·naḥ prat·yā·ga·miṣ·ya·ti

tatas tvāṃ devi subhage kṣemeṇa punar āgatā / yakṣye pramuditā gaṅge sarvakāmasamṛddhaye

ta·tas tvāṃ de·vi su·bha·ge kṣe·me·ṇa pu·nar ā·ga·tā / yak·ṣye pra·mu·di·tā gaṅ·ge sar·va·kā·ma·sa·mṛd·dha·ye

tvaṃ hi tripathagā devi brahma lokaṃ samīkṣase / bhāryā codadhirājasya loke 'smin saṃpradṛśyase

tvaṃ hi tri·pa·tha·gā de·vi brah·ma lo·kaṃ sa·mīk·ṣa·se / bhār·yā co·da·dhi·rā·jas·ya lo·ke 'smin saṃp·ra·dṛś·ya·se

sā tvāṃ devi namasyāmi praśaṃsāmi ca śobhane / prāpta rājye naravyāghra śivena punar āgate

sā tvāṃ de·vi na·mas·yā·mi pra·śaṃ·sā·mi ca śo·bha·ne / prāp·ta rāj·ye na·rav·yāgh·ra śi·ve·na pu·nar ā·ga·te

gavāṃ śatasahasrāṇi vastrāṇy annaṃ ca peśalam / brāhmaṇebhyaḥ pradāsyāmi tava priyacikīrṣayā

ga·vāṃ śa·ta·sa·has·rā·ṇi vas·trāṇy an·naṃ ca pe·śa·lam / brāh·ma·ṇebh·yaḥ pra·dās·yā·mi ta·va pri·ya·ci·kīr·ṣa·yā

tathā saṃbhāṣamāṇā sā sītā gaṅgām aninditā / dakṣiṇā dakṣiṇaṃ tīraṃ kṣipram evābhyupāgamat

ta·thā saṃ·bhā·ṣa·mā·ṇā sā sī·tā gaṅ·gām a·nin·di·tā / dak·ṣi·ṇā dak·ṣi·ṇaṃ tī·raṃ kṣip·ram e·vābh·yu·pā·ga·mat

tīraṃ tu samanuprāpya nāvaṃ hitvā nararṣabhaḥ / prātiṣṭhata saha bhrātrā vaidehyā ca paraṃtapaḥ

tī·raṃ tu sa·ma·nup·rāp·ya nā·vaṃ hit·vā na·rar·ṣa·bhaḥ / prā·tiṣ·ṭha·ta sa·ha bhrāt·rā vai·deh·yā ca pa·raṃ·ta·paḥ

athābravīn mahābāhuḥ sumitrānandavardhanam / agrato gaccha saumitre sītā tvām anugacchatu

a·thāb·ra·vīn ma·hā·bā·huḥ su·mit·rā·nan·da·var·dha·nam / ag·ra·to gac·cha sau·mit·re sī·tā tvām a·nu·gac·cha·tu

pṛṣṭhato 'haṃ gamiṣyāmi tvāṃ ca sītāṃ ca pālayan / adya duḥkhaṃ tu vaidehī vanavāsasya vetsyati

pṛṣ·ṭha·to 'haṃ ga·miṣ·yā·mi tvāṃ ca sī·tāṃ ca pā·la·yan / ad·ya duḥ·khaṃ tu vai·de·hī va·na·vā·sas·ya vet·sya·ti

gataṃ tu gaṅgāparapāram āśu rāmaṃ sumantraḥ pratataṃ nirīkṣya / adhvaprakarṣād vinivṛttadṛṣṭir mumoca bāṣpaṃ vyathitas tapasvī

ga·taṃ tu gaṅ·gā·pa·ra·pā·ram ā·śu rā·maṃ su·man·traḥ pra·ta·taṃ ni·rīk·ṣya / adh·vap·ra·kar·ṣād vi·ni·vṛt·ta·dṛṣ·ṭir mu·mo·ca bāṣ·paṃ vya·thi·tas ta·pas·vī

tau tatra hatvā caturo mahāmṛgān varāham ṛśyaṃ pṛṣataṃ mahārurum / ādāya medhyaṃ tvaritaṃ bubhukṣitau vāsāya kāle yayatur vanaspatim

tau tat·ra hat·vā ca·tu·ro ma·hā·mṛ·gān va·rā·ham ṛś·yaṃ pṛ·ṣa·taṃ ma·hā·ru·rum / ā·dā·ya medh·yaṃ tva·ri·taṃ bu·bhuk·ṣi·tau vā·sā·ya kā·le ya·ya·tur va·nas·pa·tim

sa taṃ vṛkṣaṃ samāsādya saṃdhyām anvāsya paścimām / rāmo ramayatāṃ śreṣṭha iti hovāca lakṣmaṇam

sa taṃ vṛk·ṣaṃ sa·mā·sād·ya saṃdh·yām an·vās·ya paś·ci·mām / rā·mo ra·ma·ya·tāṃ śreṣ·ṭha i·ti ho·vā·ca lak·ṣma·ṇam

adyeyaṃ prathamā rātrir yātā janapadād bahiḥ / yā sumantreṇa rahitā tāṃ notkaṇṭhitum arhasi

ad·ye·yaṃ pra·tha·mā rāt·rir yā·tā ja·na·pa·dād ba·hiḥ / yā su·man·tre·ṇa ra·hi·tā tāṃ not·kaṇ·ṭhi·tum ar·ha·si

jāgartavyam atandribhyām adya prabhṛti rātriṣu / yogakṣemo hi sītāyā vartate lakṣmaṇāvayoḥ

jā·gar·tav·yam a·tan·dribh·yām ad·ya pra·bhṛ·ti rāt·ri·ṣu / yo·gak·ṣe·mo hi sī·tā·yā var·ta·te lak·ṣma·ṇā·va·yoḥ

rātriṃ kathaṃ cid evemāṃ saumitre vartayāmahe / upāvartāmahe bhūmāv āstīrya svayam ārjitaiḥ

rāt·riṃ ka·thaṃ cid e·ve·māṃ sau·mit·re var·ta·yā·ma·he / u·pā·var·tā·ma·he bhū·māv ās·tīr·ya sva·yam ār·ji·taiḥ

sa tu saṃviśya medinyāṃ mahārhaśayanocitaḥ / imāḥ saumitraye rāmo vyājahāra kathāḥ śubhāḥ

sa tu saṃ·viś·ya me·din·yāṃ ma·hār·ha·śa·ya·no·ci·taḥ / i·māḥ sau·mit·ra·ye rā·mo vyā·ja·hā·ra ka·thāḥ śu·bhāḥ

dhruvam adya mahārājo duḥkhaṃ svapiti lakṣmaṇa / kṛtakāmā tu kaikeyī tuṣṭā bhavitum arhati

dhru·vam ad·ya ma·hā·rā·jo duḥ·khaṃ sva·pi·ti lak·ṣma·ṇa / kṛ·ta·kā·mā tu kai·ke·yī tuṣ·ṭā bha·vi·tum ar·ha·ti

sā hi devī mahārājaṃ kaikeyī rājyakāraṇāt / api na cyāvayet prāṇān dṛṣṭvā bharatam āgatam

sā hi de·vī ma·hā·rā·jaṃ kai·ke·yī rāj·ya·kā·ra·ṇāt / a·pi na cyā·va·yet prā·ṇān dṛṣ·ṭvā bha·ra·tam ā·ga·tam

anāthaś caiva vṛddhaś ca mayā caiva vinākṛtaḥ / kiṃ kariṣyati kāmātmā kaikeyyā vaśam āgataḥ

a·nā·thaś cai·va vṛd·dhaś ca ma·yā cai·va vi·nā·kṛ·taḥ / kiṃ ka·riṣ·ya·ti kā·māt·mā kai·key·yā va·śam ā·ga·taḥ

idaṃ vyasanam ālokya rājñaś ca mativibhramam / kāma evārdhadharmābhyāṃ garīyān iti me matiḥ

i·daṃ vya·sa·nam ā·lok·ya rāj·ñaś ca ma·ti·vibh·ra·mam / kā·ma e·vār·dha·dhar·mābh·yāṃ ga·rī·yān i·ti me ma·tiḥ

ko hy avidvān api pumān pramadāyāḥ kṛte tyajet / chandānuvartinaṃ putraṃ tāto mām iva lakṣmaṇa

ko hy a·vid·vān a·pi pu·mān pra·ma·dā·yāḥ kṛ·te tya·jet / chan·dā·nu·var·ti·naṃ put·raṃ tā·to mām i·va lak·ṣma·ṇa

sukhī bata sabhāryaś ca bharataḥ kekayīsutaḥ / muditān kosalān eko yo bhokṣyaty adhirājavat

su·khī ba·ta sa·bhār·yaś ca bha·ra·taḥ ke·ka·yī·su·taḥ / mu·di·tān ko·sa·lān e·ko yo bhok·ṣyaty a·dhi·rā·ja·vat

sa hi sarvasya rājyasya mukham ekaṃ bhaviṣyati / tāte ca vayasātīte mayi cāraṇyam āśrite

sa hi sar·vas·ya rāj·yas·ya mu·kham e·kaṃ bha·viṣ·ya·ti / tā·te ca va·ya·sā·tī·te ma·yi cā·raṇ·yam āś·ri·te

arthadharmau parityajya yaḥ kāmam anuvartate / evam āpadyate kṣipraṃ rājā daśaratho yathā

ar·tha·dhar·mau pa·rit·yaj·ya yaḥ kā·mam a·nu·var·ta·te / e·vam ā·pad·ya·te kṣip·raṃ rā·jā da·śa·ra·tho ya·thā

manye daśarathāntāya mama pravrājanāya ca / kaikeyī saumya saṃprāptā rājyāya bharatasya ca

man·ye da·śa·ra·thān·tā·ya ma·ma prav·rā·ja·nā·ya ca / kai·ke·yī saum·ya saṃp·rāp·tā rāj·yā·ya bha·ra·tas·ya ca

apīdānīṃ na kaikeyī saubhāgyamadamohitā / kausalyāṃ ca sumitrāṃ ca saṃprabādheta matkṛte

a·pī·dā·nīṃ na kai·ke·yī sau·bhāg·ya·ma·da·mo·hi·tā / kau·sal·yāṃ ca su·mit·rāṃ ca saṃp·ra·bā·dhe·ta mat·kṛ·te

mā sma matkāraṇād devī sumitrā duḥkham āvaset / ayodhyām ita eva tvaṃ kāle praviśa lakṣmaṇa

mā sma mat·kā·ra·ṇād de·vī su·mit·rā duḥ·kham ā·va·set / a·yodh·yām i·ta e·va tvaṃ kā·le pra·vi·śa lak·ṣma·ṇa

aham eko gamiṣyāmi sītayā saha daṇḍakān / anāthāyā hi nāthas tvaṃ kausalyāyā bhaviṣyasi

a·ham e·ko ga·miṣ·yā·mi sī·ta·yā sa·ha daṇ·ḍa·kān / a·nā·thā·yā hi nā·thas tvaṃ kau·sal·yā·yā bha·viṣ·ya·si

kṣudrakarmā hi kaikeyī dveṣād anyāyyam ācaret / paridadyā hi dharmajñe bharate mama mātaram

kṣud·ra·kar·mā hi kai·ke·yī dve·ṣād an·yāy·yam ā·ca·ret / pa·ri·dad·yā hi dhar·maj·ñe bha·ra·te ma·ma mā·ta·ram

nūnaṃ jātyantare kasmiṃ striyaḥ putrair viyojitāḥ / jananyā mama saumitre tad apy etad upasthitam

nū·naṃ jāt·yan·ta·re kas·miṃ stri·yaḥ put·rair vi·yo·ji·tāḥ / ja·nan·yā ma·ma sau·mit·re tad apy e·tad u·pas·thi·tam

mayā hi cirapuṣṭena duḥkhasaṃvardhitena ca / viprāyujyata kausalyā phalakāle dhig astu mām

ma·yā hi ci·ra·puṣ·ṭe·na duḥ·kha·saṃ·var·dhi·te·na ca / vip·rā·yuj·ya·ta kau·sal·yā pha·la·kā·le dhig as·tu mām

mā sma sīmantinī kā cij janayet putram īdṛśam / saumitre yo 'ham ambāyā dadmi śokam anantakam

mā sma sī·man·ti·nī kā cij ja·na·yet put·ram ī·dṛ·śam / sau·mit·re yo 'ham am·bā·yā dad·mi śo·kam a·nan·ta·kam

manye prītiviśiṣṭā sā matto lakṣmaṇasārikā / yasyās tac chrūyate vākyaṃ śuka pādam arer daśa

man·ye prī·ti·vi·śiṣ·ṭā sā mat·to lak·ṣma·ṇa·sā·ri·kā / yas·yās tac chrū·ya·te vāk·yaṃ śu·ka pā·dam a·rer da·śa

śocantyāś cālpabhāgyāyā na kiṃ cid upakurvatā / purtreṇa kim aputrāyā mayā kāryam ariṃdama

śo·can·tyāś cāl·pa·bhāg·yā·yā na kiṃ cid u·pa·kur·va·tā / pur·tre·ṇa kim a·put·rā·yā ma·yā kār·yam a·riṃ·da·ma

alpabhāgyā hi me mātā kausalyā rahitā mayā / śete paramaduḥkhārtā patitā śokasāgare

al·pa·bhāg·yā hi me mā·tā kau·sal·yā ra·hi·tā ma·yā / śe·te pa·ra·ma·duḥ·khār·tā pa·ti·tā śo·ka·sā·ga·re

eko hy aham ayodhyāṃ ca pṛthivīṃ cāpi lakṣmaṇa / tareyam iṣubhiḥ kruddho nanu vīryam akāraṇam

e·ko hy a·ham a·yodh·yāṃ ca pṛ·thi·vīṃ cā·pi lak·ṣma·ṇa / ta·re·yam i·ṣu·bhiḥ krud·dho na·nu vīr·yam a·kā·ra·ṇam

adharmabhaya bhītaś ca paralokasya cānagha / tena lakṣmaṇa nādyāham ātmānam abhiṣecaye

a·dhar·ma·bha·ya bhī·taś ca pa·ra·lo·kas·ya cā·na·gha / te·na lak·ṣma·ṇa nād·yā·ham āt·mā·nam a·bhi·ṣe·ca·ye

etad anyac ca karuṇaṃ vilapya vijane bahu / aśrupūrṇamukho rāmo niśi tūṣṇīm upāviśat

e·tad an·yac ca ka·ru·ṇaṃ vi·lap·ya vi·ja·ne ba·hu / aś·ru·pūr·ṇa·mu·kho rā·mo ni·śi tūṣ·ṇīm u·pā·vi·śat

vilapyoparataṃ rāmaṃ gatārciṣam ivānalam / samudram iva nirvegam āśvāsayata lakṣmaṇaḥ

vi·lap·yo·pa·ra·taṃ rā·maṃ ga·tār·ci·ṣam i·vā·na·lam / sa·mud·ram i·va nir·ve·gam āś·vā·sa·ya·ta lak·ṣma·ṇaḥ

dhruvam adya purī rāma ayodhyā yudhināṃ vara / niṣprabhā tvayi niṣkrānte gatacandreva śarvarī

dhru·vam ad·ya pu·rī rā·ma a·yodh·yā yu·dhi·nāṃ va·ra / niṣ·pra·bhā tva·yi niṣ·krān·te ga·ta·can·dre·va śar·va·rī

naitad aupayikaṃ rāma yad idaṃ paritapyase / viṣādayasi sītāṃ ca māṃ caiva puruṣarṣabha

nai·tad au·pa·yi·kaṃ rā·ma yad i·daṃ pa·ri·tap·ya·se / vi·ṣā·da·ya·si sī·tāṃ ca māṃ cai·va pu·ru·ṣar·ṣa·bha

na ca sītā tvayā hīnā na cāham api rāghava / muhūrtam api jīvāvo jalān matsyāv ivoddhṛtau

na ca sī·tā tva·yā hī·nā na cā·ham a·pi rā·gha·va / mu·hūr·tam a·pi jī·vā·vo ja·lān mat·syāv i·vod·dhṛ·tau

na hi tātaṃ na śatrughnaṃ na sumitrāṃ paraṃtapa / draṣṭum iccheyam adyāhaṃ svargaṃ vāpi tvayā vinā

na hi tā·taṃ na śat·rugh·naṃ na su·mit·rāṃ pa·raṃ·ta·pa / draṣ·ṭum ic·che·yam ad·yā·haṃ svar·gaṃ vā·pi tva·yā vi·nā

sa lakṣmaṇasyottama puṣkalaṃ vaco niśamya caivaṃ vanavāsam ādarāt / samāḥ samastā vidadhe paraṃtapaḥ prapadya dharmaṃ sucirāya rāghavaḥ

sa lak·ṣma·ṇas·yot·ta·ma puṣ·ka·laṃ va·co ni·śam·ya cai·vaṃ va·na·vā·sam ā·da·rāt / sa·māḥ sa·mas·tā vi·da·dhe pa·raṃ·ta·paḥ pra·pad·ya dhar·maṃ su·ci·rā·ya rā·gha·vaḥ

te tu tasmin mahāvṛkṣa uṣitvā rajanīṃ śivām / vimale 'bhyudite sūrye tasmād deśāt pratasthire

te tu tas·min ma·hā·vṛk·ṣa u·ṣit·vā ra·ja·nīṃ śi·vām / vi·ma·le 'bhyu·di·te sūr·ye tas·mād de·śāt pra·tas·thi·re

yatra bhāgīrathī gaṅgā yamunām abhivartate / jagmus taṃ deśam uddiśya vigāhya sumahad vanam

yat·ra bhā·gī·ra·thī gaṅ·gā ya·mu·nām a·bhi·var·ta·te / jag·mus taṃ de·śam ud·diś·ya vi·gāh·ya su·ma·had va·nam

te bhūmim āgān vividhān deśāṃś cāpi manoramān / adṛṣṭapūrvān paśyantas tatra tatra yaśasvinaḥ

te bhū·mim ā·gān vi·vi·dhān de·śāṃś cā·pi ma·no·ra·mān / a·dṛṣ·ṭa·pūr·vān paś·yan·tas tat·ra tat·ra ya·śas·vi·naḥ

yathākṣemeṇa gacchan sa paśyaṃś ca vividhān drumān / nivṛttamātre divase rāmaḥ saumitrim abravīt

ya·thāk·ṣe·me·ṇa gac·chan sa paś·yaṃś ca vi·vi·dhān dru·mān / ni·vṛt·ta·māt·re di·va·se rā·maḥ sau·mit·rim ab·ra·vīt

prayāgam abhitaḥ paśya saumitre dhūmam unnatam / agner bhagavataḥ ketuṃ manye saṃnihito muniḥ

pra·yā·gam a·bhi·taḥ paś·ya sau·mit·re dhū·mam un·na·tam / ag·ner bha·ga·va·taḥ ke·tuṃ man·ye saṃ·ni·hi·to mu·niḥ

nūnaṃ prāptāḥ sma saṃbhedaṃ gaṅgāyamunayor vayam / tathā hi śrūyate śambdo vāriṇā vārighaṭṭitaḥ

nū·naṃ prāp·tāḥ sma saṃ·bhe·daṃ gaṅ·gā·ya·mu·na·yor va·yam / ta·thā hi śrū·ya·te śam·bdo vā·ri·ṇā vā·ri·ghaṭ·ṭi·taḥ

dārūṇi paribhinnāni vanajair upajīvibhiḥ / bharadvājāśrame caite dṛśyante vividhā drumāḥ

dā·rū·ṇi pa·ri·bhin·nā·ni va·na·jair u·pa·jī·vi·bhiḥ / bha·rad·vā·jāś·ra·me cai·te dṛś·yan·te vi·vi·dhā dru·māḥ

dhanvinau tau sukhaṃ gatvā lambamāne divākare / gaṅgāyamunayoḥ saṃdhau prāpatur nilayaṃ muneḥ

dhan·vi·nau tau su·khaṃ gat·vā lam·ba·mā·ne di·vā·ka·re / gaṅ·gā·ya·mu·na·yoḥ saṃ·dhau prā·pa·tur ni·la·yaṃ mu·neḥ

rāmas tv āśramam āsādya trāsayan mṛgapakṣiṇaḥ / gatvā muhūrtam adhvānaṃ bharadvājam upāgamat

rā·mas tv āś·ra·mam ā·sād·ya trā·sa·yan mṛ·ga·pak·ṣi·ṇaḥ / gat·vā mu·hūr·tam adh·vā·naṃ bha·rad·vā·jam u·pā·ga·mat

tatas tv āśramam āsādya muner darśanakāṅkṣiṇau / sītayānugatau vīrau dūrād evāvatasthatuḥ

ta·tas tv āś·ra·mam ā·sād·ya mu·ner dar·śa·na·kāṅ·kṣi·ṇau / sī·ta·yā·nu·ga·tau vī·rau dū·rād e·vā·va·tas·tha·tuḥ

hutāgnihotraṃ dṛṣṭvaiva mahābhāgaṃ kṛtāñjaliḥ / rāmaḥ saumitriṇā sārdhaṃ sītayā cābhyavādayat

hu·tāg·ni·hot·raṃ dṛṣ·ṭvai·va ma·hā·bhā·gaṃ kṛ·tāñ·ja·liḥ / rā·maḥ sau·mit·ri·ṇā sār·dhaṃ sī·ta·yā cābh·ya·vā·da·yat

nyavedayata cātmānaṃ tasmai lakṣmaṇapūrvajaḥ / putrau daśarathasyāvāṃ bhagavan rāmalakṣmaṇau

nya·ve·da·ya·ta cāt·mā·naṃ tas·mai lak·ṣma·ṇa·pūr·va·jaḥ / put·rau da·śa·ra·thas·yā·vāṃ bha·ga·van rā·ma·lak·ṣma·ṇau

bhāryā mameyaṃ vaidehī kalyāṇī janakātmajā / māṃ cānuyātā vijanaṃ tapovanam aninditā

bhār·yā ma·me·yaṃ vai·de·hī kal·yā·ṇī ja·na·kāt·ma·jā / māṃ cā·nu·yā·tā vi·ja·naṃ ta·po·va·nam a·nin·di·tā

pitrā pravrājyamānaṃ māṃ saumitrir anujaḥ priyaḥ / ayam anvagamad bhrātā vanam eva dṛḍhavrataḥ

pit·rā prav·rāj·ya·mā·naṃ māṃ sau·mit·rir a·nu·jaḥ pri·yaḥ / a·yam an·va·ga·mad bhrā·tā va·nam e·va dṛ·ḍhav·ra·taḥ

pitrā niyuktā bhagavan praveṣyāmas tapovanam / dharmam evācariṣyāmas tatra mūlaphalāśanāḥ

pit·rā ni·yuk·tā bha·ga·van pra·veṣ·yā·mas ta·po·va·nam / dhar·mam e·vā·ca·riṣ·yā·mas tat·ra mū·la·pha·lā·śa·nāḥ

tasya tad vacanaṃ śrutvā rājaputrasya dhīmataḥ / upānayata dharmātmā gām arghyam udakaṃ tataḥ

tas·ya tad va·ca·naṃ śrut·vā rā·ja·put·ras·ya dhī·ma·taḥ / u·pā·na·ya·ta dhar·māt·mā gām ar·ghyam u·da·kaṃ ta·taḥ

mṛgapakṣibhir āsīno munibhiś ca samantataḥ / rāmam āgatam abhyarcya svāgatenāha taṃ muniḥ

mṛ·ga·pak·ṣi·bhir ā·sī·no mu·ni·bhiś ca sa·man·ta·taḥ / rā·mam ā·ga·tam abh·yar·cya svā·ga·te·nā·ha taṃ mu·niḥ

pratigṛhya ca tām arcām upaviṣṭaṃ sarāghavam / bharadvājo 'bravīd vākyaṃ dharmayuktam idaṃ tadā

pra·ti·gṛh·ya ca tām ar·cām u·pa·viṣ·ṭaṃ sa·rā·gha·vam / bha·rad·vā·jo 'bra·vīd vāk·yaṃ dhar·ma·yuk·tam i·daṃ ta·dā

cirasya khalu kākutstha paśyāmi tvām ihāgatam / śrutaṃ tava mayā cedaṃ vivāsanam akāraṇam

ci·ras·ya kha·lu kā·kut·stha paś·yā·mi tvām i·hā·ga·tam / śru·taṃ ta·va ma·yā ce·daṃ vi·vā·sa·nam a·kā·ra·ṇam

avakāśo vivikto 'yaṃ mahānadyoḥ samāgame / puṇyaś ca ramaṇīyaś ca vasatv iha bhagān sukham

a·va·kā·śo vi·vik·to 'yaṃ ma·hā·nad·yoḥ sa·mā·ga·me / puṇ·yaś ca ra·ma·ṇī·yaś ca va·satv i·ha bha·gān su·kham

evam uktas tu vacanaṃ bharadvājena rāghavaḥ / pratyuvāca śubhaṃ vākyaṃ rāmaḥ sarvahite rataḥ

e·vam uk·tas tu va·ca·naṃ bha·rad·vā·je·na rā·gha·vaḥ / prat·yu·vā·ca śu·bhaṃ vāk·yaṃ rā·maḥ sar·va·hi·te ra·taḥ

bhagavann ita āsannaḥ paurajānapado janaḥ / āgamiṣyati vaidehīṃ māṃ cāpi prekṣako janaḥ / anena kāraṇenāham iha vāsaṃ na rocaye

bha·ga·vann i·ta ā·san·naḥ pau·ra·jā·na·pa·do ja·naḥ / ā·ga·miṣ·ya·ti vai·de·hīṃ māṃ cā·pi prek·ṣa·ko ja·naḥ / a·ne·na kā·ra·ṇe·nā·ham i·ha vā·saṃ na ro·ca·ye

ekānte paśya bhagavann āśramasthānam uttamam / ramate yatra vaidehī sukhārhā janakātmajā

e·kān·te paś·ya bha·ga·vann āś·ra·mas·thā·nam ut·ta·mam / ra·ma·te yat·ra vai·de·hī su·khār·hā ja·na·kāt·ma·jā

etac chrutvā śubhaṃ vākyaṃ bharadvājo mahāmuniḥ / rāghavasya tato vākyam artha grāhakam abravīt

e·tac chrut·vā śu·bhaṃ vāk·yaṃ bha·rad·vā·jo ma·hā·mu·niḥ / rā·gha·vas·ya ta·to vāk·yam ar·tha grā·ha·kam ab·ra·vīt

daśakrośa itas tāta girir yasmin nivatsyasi / maharṣisevitaḥ puṇyaḥ sarvataḥ sukha darśanaḥ

da·śak·ro·śa i·tas tā·ta gi·rir yas·min ni·vat·sya·si / ma·har·ṣi·se·vi·taḥ puṇ·yaḥ sar·va·taḥ su·kha dar·śa·naḥ

golāṅgūlānucarito vānararkṣaniṣevitaḥ / citrakūṭa iti khyāto gandhamādanasaṃnibhaḥ

go·lāṅ·gū·lā·nu·ca·ri·to vā·na·rar·kṣa·ni·ṣe·vi·taḥ / cit·ra·kū·ṭa i·ti khyā·to gan·dha·mā·da·na·saṃ·ni·bhaḥ

yāvatā citra kūṭasya naraḥ śṛṅgāṇy avekṣate / kalyāṇāni samādhatte na pāpe kurute manaḥ

yā·va·tā cit·ra kū·ṭas·ya na·raḥ śṛṅ·gāṇy a·vek·ṣa·te / kal·yā·ṇā·ni sa·mā·dhat·te na pā·pe ku·ru·te ma·naḥ

ṛṣayas tatra bahavo vihṛtya śaradāṃ śatam / tapasā divam ārūḍhāḥ kapālaśirasā saha

ṛ·ṣa·yas tat·ra ba·ha·vo vi·hṛt·ya śa·ra·dāṃ śa·tam / ta·pa·sā di·vam ā·rū·ḍhāḥ ka·pā·la·śi·ra·sā sa·ha

praviviktam ahaṃ manye taṃ vāsaṃ bhavataḥ sukham / iha vā vanavāsāya vasa rāma mayā saha

pra·vi·vik·tam a·haṃ man·ye taṃ vā·saṃ bha·va·taḥ su·kham / i·ha vā va·na·vā·sā·ya va·sa rā·ma ma·yā sa·ha

sa rāmaṃ sarvakāmais taṃ bharadvājaḥ priyātithim / sabhāryaṃ saha ca bhrātrā pratijagrāha dharmavit

sa rā·maṃ sar·va·kā·mais taṃ bha·rad·vā·jaḥ pri·yā·ti·thim / sa·bhār·yaṃ sa·ha ca bhrāt·rā pra·ti·jag·rā·ha dhar·ma·vit

tasya prayāge rāmasya taṃ maharṣim upeyuṣaḥ / prapannā rajanī puṇyā citrāḥ kathayataḥ kathāḥ

tas·ya pra·yā·ge rā·mas·ya taṃ ma·har·ṣim u·pe·yu·ṣaḥ / pra·pan·nā ra·ja·nī puṇ·yā cit·rāḥ ka·tha·ya·taḥ ka·thāḥ

prabhātāyāṃ rajanyāṃ tu bharadvājam upāgamat / uvāca naraśārdūlo muniṃ jvalitatejasaṃ

pra·bhā·tā·yāṃ ra·jan·yāṃ tu bha·rad·vā·jam u·pā·ga·mat / u·vā·ca na·ra·śār·dū·lo mu·niṃ jva·li·ta·te·ja·saṃ

śarvarīṃ bhavanann adya satyaśīla tavāśrame / uṣitāḥ smeha vasatim anujānātu no bhavān

śar·va·rīṃ bha·va·nann ad·ya sat·ya·śī·la ta·vāś·ra·me / u·ṣi·tāḥ sme·ha va·sa·tim a·nu·jā·nā·tu no bha·vān

rātryāṃ tu tasyāṃ vyuṣṭāyāṃ bharadvājo 'bravīd idam / madhumūlaphalopetaṃ citrakūṭaṃ vrajeti ha

rāt·ryāṃ tu tas·yāṃ vyuṣ·ṭā·yāṃ bha·rad·vā·jo 'bra·vīd i·dam / ma·dhu·mū·la·pha·lo·pe·taṃ cit·ra·kū·ṭaṃ vra·je·ti ha

tatra kuñjarayūthāni mṛgayūthāni cābhitaḥ / vicaranti vanānteṣu tāni drakṣyasi rāghava

tat·ra kuñ·ja·ra·yū·thā·ni mṛ·ga·yū·thā·ni cā·bhi·taḥ / vi·ca·ran·ti va·nān·te·ṣu tā·ni drak·ṣya·si rā·gha·va

prahṛṣṭakoyaṣṭikakokilasvanair vināditaṃ taṃ vasudhādharaṃ śivam / mṛgaiś ca mattair bahubhiś ca kuñjaraiḥ suramyam āsādya samāvasāśramam

pra·hṛṣ·ṭa·ko·yaṣ·ṭi·ka·ko·ki·las·va·nair vi·nā·di·taṃ taṃ va·su·dhā·dha·raṃ śi·vam / mṛ·gaiś ca mat·tair ba·hu·bhiś ca kuñ·ja·raiḥ su·ram·yam ā·sād·ya sa·mā·va·sāś·ra·mam

uṣitvā rajanīṃ tatra rājaputrāv ariṃdamau / maharṣim abhivādyātha jagmatus taṃ giriṃ prati

u·ṣit·vā ra·ja·nīṃ tat·ra rā·ja·put·rāv a·riṃ·da·mau / ma·har·ṣim a·bhi·vād·yā·tha jag·ma·tus taṃ gi·riṃ pra·ti

prasthitāṃś caiva tān prekṣya pitā putrān ivānvagāt / tataḥ pracakrame vaktuṃ vacanaṃ sa mahāmuniḥ

pras·thi·tāṃś cai·va tān prek·ṣya pi·tā put·rān i·vān·va·gāt / ta·taḥ pra·cak·ra·me vak·tuṃ va·ca·naṃ sa ma·hā·mu·niḥ

athāsādya tu kālindīṃ śīghrasrotasamāpagām / tatra yūyaṃ plavaṃ kṛtvā taratāṃśumatīṃ nadīm

a·thā·sād·ya tu kā·lin·dīṃ śīgh·ras·ro·ta·sa·mā·pa·gām / tat·ra yū·yaṃ pla·vaṃ kṛt·vā ta·ra·tāṃ·śu·ma·tīṃ na·dīm

tato nyagrodham āsādya mahāntaṃ haritacchadam / vivṛddhaṃ bahubhir vṛkṣaiḥ śyāmaṃ siddhopasevitam

ta·to nyag·ro·dham ā·sād·ya ma·hān·taṃ ha·ri·tac·cha·dam / vi·vṛd·dhaṃ ba·hu·bhir vṛk·ṣaiḥ śyā·maṃ sid·dho·pa·se·vi·tam

krośamātraṃ tato gatvā nīlaṃ drakṣyatha kānanam / palāśabadarīmiśraṃ rāma vaṃśaiś ca yāmunaiḥ

kro·śa·māt·raṃ ta·to gat·vā nī·laṃ drak·ṣya·tha kā·na·nam / pa·lā·śa·ba·da·rī·miś·raṃ rā·ma vaṃ·śaiś ca yā·mu·naiḥ

sa panthāś citrakūṭasya gataḥ subahuśo mayā / ramyo mārdavayuktaś ca vanadāvair vivarjitaḥ / iti panthānam āvedya maharṣiḥ sa nyavartata

sa pan·thāś cit·ra·kū·ṭas·ya ga·taḥ su·ba·hu·śo ma·yā / ram·yo mār·da·va·yuk·taś ca va·na·dā·vair vi·var·ji·taḥ / i·ti pan·thā·nam ā·ved·ya ma·har·ṣiḥ sa nya·var·ta·ta

upāvṛtte munau tasmin rāmo lakṣmaṇam abravīt / kṛtapuṇyāḥ sma saumitre munir yan no 'nukampate

u·pā·vṛt·te mu·nau tas·min rā·mo lak·ṣma·ṇam ab·ra·vīt / kṛ·ta·puṇ·yāḥ sma sau·mit·re mu·nir yan no 'nu·kam·pa·te

iti tau puruṣavyāghrau mantrayitvā manasvinau / sītām evāgrataḥ kṛtvā kālindīṃ jagmatur nadīm

i·ti tau pu·ru·ṣav·yāgh·rau man·tra·yit·vā ma·nas·vi·nau / sī·tām e·vāg·ra·taḥ kṛt·vā kā·lin·dīṃ jag·ma·tur na·dīm

tau kāṣṭhasaṃghāṭam atho cakratuḥ sumahāplavam / cakāra lakṣmaṇaś chittvā sītāyāḥ sukhamānasaṃ

tau kāṣ·ṭha·saṃ·ghā·ṭam a·tho cak·ra·tuḥ su·ma·hāp·la·vam / ca·kā·ra lak·ṣma·ṇaś chit·tvā sī·tā·yāḥ su·kha·mā·na·saṃ

tatra śriyam ivācintyāṃ rāmo dāśarathiḥ priyām / īṣatsaṃlajjamānāṃ tām adhyāropayata plavam

tat·ra śri·yam i·vā·cin·tyāṃ rā·mo dā·śa·ra·thiḥ pri·yām / ī·ṣat·saṃ·laj·ja·mā·nāṃ tām adh·yā·ro·pa·ya·ta pla·vam

tataḥ plavenāṃśumatīṃ śīghragām ūrmimālinīm / tīrajair bahubhir vṛkṣaiḥ saṃterur yamunāṃ nadīm

ta·taḥ pla·ve·nāṃ·śu·ma·tīṃ śīgh·ra·gām ūr·mi·mā·li·nīm / tī·ra·jair ba·hu·bhir vṛk·ṣaiḥ saṃ·te·rur ya·mu·nāṃ na·dīm

te tīrṇāḥ plavam utsṛjya prasthāya yamunāvanāt / śyāmaṃ nyagrodham āseduḥ śītalaṃ haritacchadam

te tīr·ṇāḥ pla·vam ut·sṛj·ya pras·thā·ya ya·mu·nā·va·nāt / śyā·maṃ nyag·ro·dham ā·se·duḥ śī·ta·laṃ ha·ri·tac·cha·dam

kausalyāṃ caiva paśyeyaṃ sumitrāṃ ca yaśasvinīm / iti sītāñjaliṃ kṛtvā paryagachad vanaspatim

kau·sal·yāṃ cai·va paś·ye·yaṃ su·mit·rāṃ ca ya·śas·vi·nīm / i·ti sī·tāñ·ja·liṃ kṛt·vā par·ya·ga·chad va·nas·pa·tim

krośamātraṃ tato gatvā bhrātarau rāmalakṣmaṇau / bahūn medhyān mṛgān hatvā ceratur yamunāvane

kro·śa·māt·raṃ ta·to gat·vā bhrā·ta·rau rā·ma·lak·ṣma·ṇau / ba·hūn medh·yān mṛ·gān hat·vā ce·ra·tur ya·mu·nā·va·ne

vihṛtya te barhiṇapūganādite śubhe vane vāraṇavānarāyute / samaṃ nadīvapram upetya saṃmataṃ nivāsam ājagmur adīnadarśanaḥ

vi·hṛt·ya te bar·hi·ṇa·pū·ga·nā·di·te śu·bhe va·ne vā·ra·ṇa·vā·na·rā·yu·te / sa·maṃ na·dī·vap·ram u·pet·ya saṃ·ma·taṃ ni·vā·sam ā·jag·mur a·dī·na·dar·śa·naḥ

atha rātryāṃ vyatītāyām avasuptam anantaram / prabodhayām āsa śanair lakṣmaṇaṃ raghunandanaḥ

a·tha rāt·ryāṃ vya·tī·tā·yām a·va·sup·tam a·nan·ta·ram / pra·bo·dha·yām ā·sa śa·nair lak·ṣma·ṇaṃ ra·ghu·nan·da·naḥ

saumitre śṛṇu vanyānāṃ valgu vyāharatāṃ svanam / saṃpratiṣṭhāmahe kālaḥ prasthānasya paraṃtapa

sau·mit·re śṛ·ṇu van·yā·nāṃ val·gu vyā·ha·ra·tāṃ sva·nam / saṃp·ra·tiṣ·ṭhā·ma·he kā·laḥ pras·thā·nas·ya pa·raṃ·ta·pa

sa suptaḥ samaye bhrātrā lakṣmaṇaḥ pratibodhitaḥ / jahau nidrāṃ ca tandrīṃ ca prasaktaṃ ca pathi śramam

sa sup·taḥ sa·ma·ye bhrāt·rā lak·ṣma·ṇaḥ pra·ti·bo·dhi·taḥ / ja·hau nid·rāṃ ca tan·drīṃ ca pra·sak·taṃ ca pa·thi śra·mam

tata utthāya te sarve spṛṣṭvā nadyāḥ śivaṃ jalam / panthānam ṛṣiṇoddiṣṭaṃ citrakūṭasya taṃ yayuḥ

ta·ta ut·thā·ya te sar·ve spṛṣ·ṭvā nad·yāḥ śi·vaṃ ja·lam / pan·thā·nam ṛ·ṣi·ṇod·diṣ·ṭaṃ cit·ra·kū·ṭas·ya taṃ ya·yuḥ

tataḥ saṃprasthitaḥ kāle rāmaḥ saumitriṇā saha / sītāṃ kamalapatrākṣīm idaṃ vacanam abravīt

ta·taḥ saṃp·ras·thi·taḥ kā·le rā·maḥ sau·mit·ri·ṇā sa·ha / sī·tāṃ ka·ma·la·pat·rāk·ṣīm i·daṃ va·ca·nam ab·ra·vīt

ādīptān iva vaidehi sarvataḥ puṣpitān nagān / svaiḥ puṣpaiḥ kiṃśukān paśya mālinaḥ śiśirātyaye

ā·dīp·tān i·va vai·de·hi sar·va·taḥ puṣ·pi·tān na·gān / svaiḥ puṣ·paiḥ kiṃ·śu·kān paś·ya mā·li·naḥ śi·śi·rāt·ya·ye

paśya bhallātakān phullān narair anupasevitān / phalapatrair avanatān nūnaṃ śakṣyāmi jīvitum

paś·ya bhal·lā·ta·kān phul·lān na·rair a·nu·pa·se·vi·tān / pha·la·pat·rair a·va·na·tān nū·naṃ śak·ṣyā·mi jī·vi·tum

paśya droṇapramāṇāni lambamānāni lakṣmaṇa / madhūni madhukārībhiḥ saṃbhṛtāni nage nage

paś·ya dro·ṇap·ra·mā·ṇā·ni lam·ba·mā·nā·ni lak·ṣma·ṇa / ma·dhū·ni ma·dhu·kā·rī·bhiḥ saṃ·bhṛ·tā·ni na·ge na·ge

eṣa krośati natyūhas taṃ śikhī pratikūjati / ramaṇīye vanoddeśe puṣpasaṃstarasaṃkaṭe

e·ṣa kro·śa·ti nat·yū·has taṃ śi·khī pra·ti·kū·ja·ti / ra·ma·ṇī·ye va·nod·de·śe puṣ·pa·saṃs·ta·ra·saṃ·ka·ṭe

mātaṃgayūthānusṛtaṃ pakṣisaṃghānunāditam / citrakūṭam imaṃ paśya pravṛddhaśikharaṃ girim

mā·taṃ·ga·yū·thā·nu·sṛ·taṃ pak·ṣi·saṃ·ghā·nu·nā·di·tam / cit·ra·kū·ṭam i·maṃ paś·ya pra·vṛd·dha·śi·kha·raṃ gi·rim

tatas tau pādacāreṇa gacchantau saha sītayā / ramyam āsedatuḥ śailaṃ citrakūṭaṃ manoramam

ta·tas tau pā·da·cā·re·ṇa gac·chan·tau sa·ha sī·ta·yā / ram·yam ā·se·da·tuḥ śai·laṃ cit·ra·kū·ṭaṃ ma·no·ra·mam

taṃ tu parvatam āsādya nānāpakṣigaṇāyutam / ayaṃ vāso bhavet tāvad atra saumya ramemahi

taṃ tu par·va·tam ā·sād·ya nā·nā·pak·ṣi·ga·ṇā·yu·tam / a·yaṃ vā·so bha·vet tā·vad at·ra saum·ya ra·me·ma·hi

lakṣmaṇānaya dārūṇi dṛḍhāni ca varāṇi ca / kuruṣvāvasathaṃ saumya vāse me 'bhirataṃ manaḥ

lak·ṣma·ṇā·na·ya dā·rū·ṇi dṛ·ḍhā·ni ca va·rā·ṇi ca / ku·ruṣ·vā·va·sa·thaṃ saum·ya vā·se me 'bhi·ra·taṃ ma·naḥ

tasya tad vacanaṃ śrutvā saumitrir vividhān drumān / ājahāra tataś cakre parṇa śālām ariṃ dama

tas·ya tad va·ca·naṃ śrut·vā sau·mit·rir vi·vi·dhān dru·mān / ā·ja·hā·ra ta·taś cak·re par·ṇa śā·lām a·riṃ da·ma

śuśrūṣamāṇam ekāgram idaṃ vacanam abravīt / aiṇeyaṃ māṃsam āhṛtya śālāṃ yakṣyāmahe vayam

śuś·rū·ṣa·mā·ṇam e·kāg·ram i·daṃ va·ca·nam ab·ra·vīt / ai·ṇe·yaṃ māṃ·sam ā·hṛt·ya śā·lāṃ yak·ṣyā·ma·he va·yam

sa lakṣmaṇaḥ kṛṣṇamṛgaṃ hatvā medhyaṃ patāpavān / atha cikṣepa saumitriḥ samiddhe jātavedasi

sa lak·ṣma·ṇaḥ kṛṣ·ṇa·mṛ·gaṃ hat·vā medh·yaṃ pa·tā·pa·vān / a·tha cik·ṣe·pa sau·mit·riḥ sa·mid·dhe jā·ta·ve·da·si

taṃ tu pakvaṃ samājñāya niṣṭaptaṃ chinnaśoṇitam / lakṣmaṇaḥ puruṣavyāghram atha rāghavam abravīt

taṃ tu pak·vaṃ sa·māj·ñā·ya niṣ·ṭap·taṃ chin·na·śo·ṇi·tam / lak·ṣma·ṇaḥ pu·ru·ṣav·yāgh·ram a·tha rā·gha·vam ab·ra·vīt

ayaṃ kṛṣṇaḥ samāptāṅgaḥ śṛtaḥ kṛṣṇa mṛgo yathā / devatā devasaṃkāśa yajasva kuśalo hy asi

a·yaṃ kṛṣ·ṇaḥ sa·māp·tāṅ·gaḥ śṛ·taḥ kṛṣ·ṇa mṛ·go ya·thā / de·va·tā de·va·saṃ·kā·śa ya·jas·va ku·śa·lo hy a·si

rāmaḥ snātvā tu niyato guṇavāñ japyakovidaḥ / pāpasaṃśamanaṃ rāmaś cakāra balim uttamam

rā·maḥ snāt·vā tu ni·ya·to gu·ṇa·vāñ jap·ya·ko·vi·daḥ / pā·pa·saṃ·śa·ma·naṃ rā·maś ca·kā·ra ba·lim ut·ta·mam

tāṃ vṛkṣaparṇac chadanāṃ manojñāṃ yathāpradeśaṃ sukṛtāṃ nivātām / vāsāya sarve viviśuḥ sametāḥ sabhāṃ yathā deva gaṇāḥ sudharmām

tāṃ vṛk·ṣa·par·ṇac cha·da·nāṃ ma·noj·ñāṃ ya·thāp·ra·de·śaṃ su·kṛ·tāṃ ni·vā·tām / vā·sā·ya sar·ve vi·vi·śuḥ sa·me·tāḥ sa·bhāṃ ya·thā de·va ga·ṇāḥ su·dhar·mām

anekanānāmṛgapakṣisaṃkule vicitrapuṣpastabalair drumair yute / vanottame vyālamṛgānunādite tathā vijahruḥ susukhaṃ jitendriyāḥ

a·ne·ka·nā·nā·mṛ·ga·pak·ṣi·saṃ·ku·le vi·cit·ra·puṣ·pas·ta·ba·lair dru·mair yu·te / va·not·ta·me vyā·la·mṛ·gā·nu·nā·di·te ta·thā vi·jah·ruḥ su·su·khaṃ ji·ten·dri·yāḥ

suramyam āsādya tu citrakūṭaṃ nadīṃ ca tāṃ mālyavatīṃ sutīrthām / nananda hṛṣṭo mṛgapakṣijuṣṭāṃ jahau ca duḥkhaṃ puravipravāsāt

su·ram·yam ā·sād·ya tu cit·ra·kū·ṭaṃ na·dīṃ ca tāṃ māl·ya·va·tīṃ su·tīr·thām / na·nan·da hṛṣ·ṭo mṛ·ga·pak·ṣi·juṣ·ṭāṃ ja·hau ca duḥ·khaṃ pu·ra·vip·ra·vā·sāt

kathayitvā suduḥkhārtaḥ sumantreṇa ciraṃ saha / rāme dakṣiṇa kūlasthe jagāma svagṛhaṃ guhaḥ

ka·tha·yit·vā su·duḥ·khār·taḥ su·man·tre·ṇa ci·raṃ sa·ha / rā·me dak·ṣi·ṇa kū·las·the ja·gā·ma sva·gṛ·haṃ gu·haḥ

anujñātaḥ sumantro 'tha yojayitvā hayottamān / ayodhyām eva nagarīṃ prayayau gāḍhadurmanāḥ

a·nuj·ñā·taḥ su·man·tro 'tha yo·ja·yit·vā ha·yot·ta·mān / a·yodh·yām e·va na·ga·rīṃ pra·ya·yau gā·ḍha·dur·ma·nāḥ

sa vanāni sugandhīni saritaś ca sarāṃsi ca / paśyann atiyayau śīghraṃ grāmāṇi nagarāṇi ca

sa va·nā·ni su·gan·dhī·ni sa·ri·taś ca sa·rāṃ·si ca / paś·yann a·ti·ya·yau śīgh·raṃ grā·mā·ṇi na·ga·rā·ṇi ca

tataḥ sāyāhnasamaye tṛtīye 'hani sārathiḥ / ayodhyāṃ samanuprāpya nirānandāṃ dadarśa ha

ta·taḥ sā·yāh·na·sa·ma·ye tṛ·tī·ye 'ha·ni sā·ra·thiḥ / a·yodh·yāṃ sa·ma·nup·rāp·ya ni·rā·nan·dāṃ da·dar·śa ha

sa śūnyām iva niḥśabdāṃ dṛṣṭvā paramadurmanāḥ / sumantraś cintayām āsa śokavegasamāhataḥ

sa śūn·yām i·va niḥ·śab·dāṃ dṛṣ·ṭvā pa·ra·ma·dur·ma·nāḥ / su·man·traś cin·ta·yām ā·sa śo·ka·ve·ga·sa·mā·ha·taḥ

kaccin na sagajā sāśvā sajanā sajanādhipā / rāmasaṃtāpaduḥkhena dagdhā śokāgninā purī / iti cintāparaḥ sūtas tvaritaḥ praviveśa ha

kac·cin na sa·ga·jā sāś·vā sa·ja·nā sa·ja·nā·dhi·pā / rā·ma·saṃ·tā·pa·duḥ·khe·na dag·dhā śo·kāg·ni·nā pu·rī / i·ti cin·tā·pa·raḥ sū·tas tva·ri·taḥ pra·vi·ve·śa ha

sumantram abhiyāntaṃ taṃ śataśo 'tha sahasraśaḥ / kva rāma iti pṛcchantaḥ sūtam abhyadravan narāḥ

su·man·tram a·bhi·yān·taṃ taṃ śa·ta·śo 'tha sa·has·ra·śaḥ / kva rā·ma i·ti pṛc·chan·taḥ sū·tam abh·yad·ra·van na·rāḥ

teṣāṃ śaśaṃsa gaṅgāyām aham āpṛcchya rāghavam / anujñāto nivṛtto 'smi dhārmikeṇa mahātmanā

te·ṣāṃ śa·śaṃ·sa gaṅ·gā·yām a·ham ā·pṛc·chya rā·gha·vam / a·nuj·ñā·to ni·vṛt·to 'smi dhār·mi·ke·ṇa ma·hāt·ma·nā

te tīrṇā iti vijñāya bāṣpapūrṇamukhā janāḥ / aho dhig iti niḥśvasya hā rāmeti ca cukruśuḥ

te tīr·ṇā i·ti vij·ñā·ya bāṣ·pa·pūr·ṇa·mu·khā ja·nāḥ / a·ho dhig i·ti niḥś·vas·ya hā rā·me·ti ca cuk·ru·śuḥ

śuśrāva ca vacas teṣāṃ vṛndaṃ vṛndaṃ ca tiṣṭhatām / hatāḥ sma khalu ye neha paśyāma iti rāghavam

śuś·rā·va ca va·cas te·ṣāṃ vṛn·daṃ vṛn·daṃ ca tiṣ·ṭha·tām / ha·tāḥ sma kha·lu ye ne·ha paś·yā·ma i·ti rā·gha·vam

dānayajñavivāheṣu samājeṣu mahatsu ca / na drakṣyāmaḥ punar jātu dhārmikaṃ rāmam antarā

dā·na·yaj·ña·vi·vā·he·ṣu sa·mā·je·ṣu ma·hat·su ca / na drak·ṣyā·maḥ pu·nar jā·tu dhār·mi·kaṃ rā·mam an·ta·rā

kiṃ samarthaṃ janasyāsya kiṃ priyaṃ kiṃ sukhāvaham / iti rāmeṇa nagaraṃ pitṛvat paripālitam

kiṃ sa·mar·thaṃ ja·nas·yās·ya kiṃ pri·yaṃ kiṃ su·khā·va·ham / i·ti rā·me·ṇa na·ga·raṃ pi·tṛ·vat pa·ri·pā·li·tam

vātāyanagatānāṃ ca strīṇām anvantarāpaṇam / rāmaśokābhitaptānāṃ śuśrāva paridevanam

vā·tā·ya·na·ga·tā·nāṃ ca strī·ṇām an·van·ta·rā·pa·ṇam / rā·ma·śo·kā·bhi·tap·tā·nāṃ śuś·rā·va pa·ri·de·va·nam

sa rājamārgamadhyena sumantraḥ pihitānanaḥ / yatra rājā daśarathas tad evopayayau gṛham

sa rā·ja·mār·ga·madh·ye·na su·man·traḥ pi·hi·tā·na·naḥ / yat·ra rā·jā da·śa·ra·thas tad e·vo·pa·ya·yau gṛ·ham

so 'vatīrya rathāc chīghraṃ rājaveśma praviśya ca / kakṣyāḥ saptābhicakrāma mahājanasamākulāḥ

so 'va·tīr·ya ra·thāc chīgh·raṃ rā·ja·veś·ma pra·viś·ya ca / kak·ṣyāḥ sap·tā·bhi·cak·rā·ma ma·hā·ja·na·sa·mā·ku·lāḥ

tato daśarathastrīṇāṃ prāsādebhyas tatas tataḥ / rāmaśokābhitaptānāṃ mandaṃ śuśrāva jalpitam

ta·to da·śa·ra·thas·trī·ṇāṃ prā·sā·debh·yas ta·tas ta·taḥ / rā·ma·śo·kā·bhi·tap·tā·nāṃ man·daṃ śuś·rā·va jal·pi·tam

saha rāmeṇa niryāto vinā rāmam ihāgataḥ / sūtaḥ kiṃ nāma kausalyāṃ śocantīṃ prativakṣyati

sa·ha rā·me·ṇa nir·yā·to vi·nā rā·mam i·hā·ga·taḥ / sū·taḥ kiṃ nā·ma kau·sal·yāṃ śo·can·tīṃ pra·ti·vak·ṣya·ti

yathā ca manye durjīvam evaṃ na sukaraṃ dhruvam / ācchidya putre niryāte kausalyā yatra jīvati

ya·thā ca man·ye dur·jī·vam e·vaṃ na su·ka·raṃ dhru·vam / āc·chid·ya put·re nir·yā·te kau·sal·yā yat·ra jī·va·ti

satya rūpaṃ tu tadvākyaṃ rājñaḥ strīṇāṃ niśāmayan / pradīptam iva śokena viveśa sahasā gṛham

sat·ya rū·paṃ tu tad·vāk·yaṃ rāj·ñaḥ strī·ṇāṃ ni·śā·ma·yan / pra·dīp·tam i·va śo·ke·na vi·ve·śa sa·ha·sā gṛ·ham

sa praviśyāṣṭamīṃ kakṣyāṃ rājānaṃ dīnam ātulam / putraśokaparidyūnam apaśyat pāṇḍare gṛhe

sa pra·viś·yāṣ·ṭa·mīṃ kak·ṣyāṃ rā·jā·naṃ dī·nam ā·tu·lam / put·ra·śo·ka·pa·rid·yū·nam a·paś·yat pāṇ·ḍa·re gṛ·he

abhigamya tam āsīnaṃ narendram abhivādya ca / sumantro rāmavacanaṃ yathoktaṃ pratyavedayat

a·bhi·gam·ya tam ā·sī·naṃ na·ren·dram a·bhi·vād·ya ca / su·man·tro rā·ma·va·ca·naṃ ya·thok·taṃ prat·ya·ve·da·yat

sa tūṣṇīm eva tac chrutvā rājā vibhrānta cetanaḥ / mūrchito nyapatad bhūmau rāmaśokābhipīḍitaḥ

sa tūṣ·ṇīm e·va tac chrut·vā rā·jā vibh·rān·ta ce·ta·naḥ / mūr·chi·to nya·pa·tad bhū·mau rā·ma·śo·kā·bhi·pī·ḍi·taḥ

tato 'ntaḥpuram āviddhaṃ mūrchite pṛthivīpatau / uddhṛtya bāhū cukrośa nṛpatau patite kṣitau

ta·to 'ntaḥ·pu·ram ā·vid·dhaṃ mūr·chi·te pṛ·thi·vī·pa·tau / ud·dhṛt·ya bā·hū cuk·ro·śa nṛ·pa·tau pa·ti·te kṣi·tau

sumitrayā tu sahitā kausalyā patitaṃ patim / utthāpayām āsa tadā vacanaṃ cedam abravīt

su·mit·ra·yā tu sa·hi·tā kau·sal·yā pa·ti·taṃ pa·tim / ut·thā·pa·yām ā·sa ta·dā va·ca·naṃ ce·dam ab·ra·vīt

imaṃ tasya mahābhāga dūtaṃ duṣkarakāriṇaḥ / vanavāsād anuprāptaṃ kasmān na pratibhāṣase

i·maṃ tas·ya ma·hā·bhā·ga dū·taṃ duṣ·ka·ra·kā·ri·ṇaḥ / va·na·vā·sād a·nup·rāp·taṃ kas·mān na pra·ti·bhā·ṣa·se

adyemam anayaṃ kṛtvā vyapatrapasi rāghava / uttiṣṭha sukṛtaṃ te 'stu śoke na syāt sahāyatā

ad·ye·mam a·na·yaṃ kṛt·vā vya·pat·ra·pa·si rā·gha·va / ut·tiṣ·ṭha su·kṛ·taṃ te 'stu śo·ke na syāt sa·hā·ya·tā

deva yasyā bhayād rāmaṃ nānupṛcchasi sārathim / neha tiṣṭhati kaikeyī viśrabdhaṃ pratibhāṣyatām

de·va yas·yā bha·yād rā·maṃ nā·nu·pṛc·cha·si sā·ra·thim / ne·ha tiṣ·ṭha·ti kai·ke·yī viś·rab·dhaṃ pra·ti·bhāṣ·ya·tām

sā tathoktvā mahārājaṃ kausalyā śokalālasā / dharaṇyāṃ nipapātāśu bāṣpaviplutabhāṣiṇī

sā ta·thok·tvā ma·hā·rā·jaṃ kau·sal·yā śo·ka·lā·la·sā / dha·raṇ·yāṃ ni·pa·pā·tā·śu bāṣ·pa·vip·lu·ta·bhā·ṣi·ṇī

evaṃ vilapatīṃ dṛṣṭvā kausalyāṃ patitāṃ bhuvi / patiṃ cāvekṣya tāḥ sarvāḥ sasvaraṃ ruruduḥ striyaḥ

e·vaṃ vi·la·pa·tīṃ dṛṣ·ṭvā kau·sal·yāṃ pa·ti·tāṃ bhu·vi / pa·tiṃ cā·vek·ṣya tāḥ sar·vāḥ sas·va·raṃ ru·ru·duḥ stri·yaḥ

tatas tam antaḥpuranādam utthitaṃ samīkṣya vṛddhās taruṇāś ca mānavāḥ / striyaś ca sarvā ruruduḥ samantataḥ puraṃ tadāsīt punar eva saṃkulam

ta·tas tam an·taḥ·pu·ra·nā·dam ut·thi·taṃ sa·mīk·ṣya vṛd·dhās ta·ru·ṇāś ca mā·na·vāḥ / stri·yaś ca sar·vā ru·ru·duḥ sa·man·ta·taḥ pu·raṃ ta·dā·sīt pu·nar e·va saṃ·ku·lam

pratyāśvasto yadā rājā mohāt pratyāgataḥ punaḥ / athājuhāva taṃ sūtaṃ rāmavṛttāntakāraṇāt

prat·yāś·vas·to ya·dā rā·jā mo·hāt prat·yā·ga·taḥ pu·naḥ / a·thā·ju·hā·va taṃ sū·taṃ rā·ma·vṛt·tān·ta·kā·ra·ṇāt

vṛddhaṃ paramasaṃtaptaṃ navagraham iva dvipam / viniḥśvasantaṃ dhyāyantam asvastham iva kuñjaram

vṛd·dhaṃ pa·ra·ma·saṃ·tap·taṃ na·vag·ra·ham i·va dvi·pam / vi·niḥś·va·san·taṃ dhyā·yan·tam as·vas·tham i·va kuñ·ja·ram

rājā tu rajasā sūtaṃ dhvastāṅgaṃ samupasthitam / aśrupūrṇamukhaṃ dīnam uvāca paramārtavat

rā·jā tu ra·ja·sā sū·taṃ dhvas·tāṅ·gaṃ sa·mu·pas·thi·tam / aś·ru·pūr·ṇa·mu·khaṃ dī·nam u·vā·ca pa·ra·mār·ta·vat

kva nu vatsyati dharmātmā vṛkṣamūlam upāśritaḥ / so 'tyantasukhitaḥ sūta kim aśiṣyati rāghavaḥ / bhūmipālātmajo bhūmau śete katham anāthavat

kva nu vat·sya·ti dhar·māt·mā vṛk·ṣa·mū·lam u·pāś·ri·taḥ / so 'tyan·ta·su·khi·taḥ sū·ta kim a·śiṣ·ya·ti rā·gha·vaḥ / bhū·mi·pā·lāt·ma·jo bhū·mau śe·te ka·tham a·nā·tha·vat

yaṃ yāntam anuyānti sma padāti rathakuñjarāḥ / sa vatsyati kathaṃ rāmo vijanaṃ vanam āśritaḥ

yaṃ yān·tam a·nu·yān·ti sma pa·dā·ti ra·tha·kuñ·ja·rāḥ / sa vat·sya·ti ka·thaṃ rā·mo vi·ja·naṃ va·nam āś·ri·taḥ

vyālair mṛgair ācaritaṃ kṛṣṇasarpaniṣevitam / kathaṃ kumārau vaidehyā sārdhaṃ vanam upasthitau

vyā·lair mṛ·gair ā·ca·ri·taṃ kṛṣ·ṇa·sar·pa·ni·ṣe·vi·tam / ka·thaṃ ku·mā·rau vai·deh·yā sār·dhaṃ va·nam u·pas·thi·tau

sukumāryā tapasvinyā sumantra saha sītayā / rājaputrau kathaṃ pādair avaruhya rathād gatau

su·ku·mār·yā ta·pas·vin·yā su·man·tra sa·ha sī·ta·yā / rā·ja·put·rau ka·thaṃ pā·dair a·va·ruh·ya ra·thād ga·tau

siddhārthaḥ khalu sūta tvaṃ yena dṛṣṭau mamātmajau / vanāntaṃ praviśantau tāv aśvināv iva mandaram

sid·dhār·thaḥ kha·lu sū·ta tvaṃ ye·na dṛṣ·ṭau ma·māt·ma·jau / va·nān·taṃ pra·vi·śan·tau tāv aś·vi·nāv i·va man·da·ram

kim uvāca vaco rāmaḥ kim uvāca ca lakṣmaṇaḥ / sumantra vanam āsādya kim uvāca ca maithilī / āsitaṃ śayitaṃ bhuktaṃ sūta rāmasya kīrtaya

kim u·vā·ca va·co rā·maḥ kim u·vā·ca ca lak·ṣma·ṇaḥ / su·man·tra va·nam ā·sād·ya kim u·vā·ca ca mai·thi·lī / ā·si·taṃ śa·yi·taṃ bhuk·taṃ sū·ta rā·mas·ya kīr·ta·ya

iti sūto narendreṇa coditaḥ sajjamānayā / uvāca vācā rājānaṃ sabāṣpaparirabdhayā

i·ti sū·to na·ren·dre·ṇa co·di·taḥ saj·ja·mā·na·yā / u·vā·ca vā·cā rā·jā·naṃ sa·bāṣ·pa·pa·ri·rab·dha·yā

abravīn māṃ mahārāja dharmam evānupālayan / añjaliṃ rāghavaḥ kṛtvā śirasābhipraṇamya ca

ab·ra·vīn māṃ ma·hā·rā·ja dhar·mam e·vā·nu·pā·la·yan / añ·ja·liṃ rā·gha·vaḥ kṛt·vā śi·ra·sā·bhip·ra·ṇam·ya ca

sūta madvacanāt tasya tātasya viditātmanaḥ / śirasā vandanīyasya vandyau pādau mahātmanaḥ

sū·ta mad·va·ca·nāt tas·ya tā·tas·ya vi·di·tāt·ma·naḥ / śi·ra·sā van·da·nī·yas·ya van·dyau pā·dau ma·hāt·ma·naḥ

sarvam antaḥpuraṃ vācyaṃ sūta mad vacanāt tvayā / ārogyam aviśeṣeṇa yathārhaṃ cābhivādanam

sar·vam an·taḥ·pu·raṃ vāc·yaṃ sū·ta mad va·ca·nāt tva·yā / ā·rog·yam a·vi·śe·ṣe·ṇa ya·thār·haṃ cā·bhi·vā·da·nam

mātā ca mama kausalyā kuśalaṃ cābhivādanam / devi devasya pādau ca devavat paripālaya

mā·tā ca ma·ma kau·sal·yā ku·śa·laṃ cā·bhi·vā·da·nam / de·vi de·vas·ya pā·dau ca de·va·vat pa·ri·pā·la·ya

bharataḥ kuśalaṃ vācyo vācyo madvacanena ca / sarvāsv eva yathānyāyaṃ vṛttiṃ vartasva mātṛṣu

bha·ra·taḥ ku·śa·laṃ vāc·yo vāc·yo mad·va·ca·ne·na ca / sar·vāsv e·va ya·thān·yā·yaṃ vṛt·tiṃ var·tas·va mā·tṛ·ṣu

vaktavyaś ca mahābāhur ikṣvākukulanandanaḥ / pitaraṃ yauvarājyastho rājyastham anupālaya

vak·tav·yaś ca ma·hā·bā·hur ik·ṣvā·ku·ku·la·nan·da·naḥ / pi·ta·raṃ yau·va·rāj·yas·tho rāj·yas·tham a·nu·pā·la·ya

ity evaṃ māṃ mahārāja bruvann eva mahāyaśāḥ / rāmo rājīvatāmrākṣo bhṛśam aśrūṇy avartayat

ity e·vaṃ māṃ ma·hā·rā·ja bru·vann e·va ma·hā·ya·śāḥ / rā·mo rā·jī·va·tām·rāk·ṣo bhṛ·śam aś·rūṇy a·var·ta·yat

lakṣmaṇas tu susaṃkruddho niḥśvasan vākyam abravīt / kenāyam aparādhena rājaputro vivāsitaḥ

lak·ṣma·ṇas tu su·saṃk·rud·dho niḥś·va·san vāk·yam ab·ra·vīt / ke·nā·yam a·pa·rā·dhe·na rā·ja·put·ro vi·vā·si·taḥ

yadi pravrājito rāmo lobhakāraṇakāritam / varadānanimittaṃ vā sarvathā duṣkṛtaṃ kṛtam / rāmasya tu parityāge na hetum upalakṣaye

ya·di prav·rā·ji·to rā·mo lo·bha·kā·ra·ṇa·kā·ri·tam / va·ra·dā·na·ni·mit·taṃ vā sar·va·thā duṣ·kṛ·taṃ kṛ·tam / rā·mas·ya tu pa·rit·yā·ge na he·tum u·pa·lak·ṣa·ye

asamīkṣya samārabdhaṃ viruddhaṃ buddhilāghavāt / janayiṣyati saṃkrośaṃ rāghavasya vivāsanam

a·sa·mīk·ṣya sa·mā·rab·dhaṃ vi·rud·dhaṃ bud·dhi·lā·gha·vāt / ja·na·yiṣ·ya·ti saṃk·ro·śaṃ rā·gha·vas·ya vi·vā·sa·nam

ahaṃ tāvan mahārāje pitṛtvaṃ nopalakṣaye / bhrātā bhartā ca bandhuś ca pitā ca mama rāghavaḥ

a·haṃ tā·van ma·hā·rā·je pi·tṛt·vaṃ no·pa·lak·ṣa·ye / bhrā·tā bhar·tā ca ban·dhuś ca pi·tā ca ma·ma rā·gha·vaḥ

sarvalokapriyaṃ tyaktvā sarvalokahite ratam / sarvaloko 'nurajyeta kathaṃ tvānena karmaṇā

sar·va·lo·kap·ri·yaṃ tyak·tvā sar·va·lo·ka·hi·te ra·tam / sar·va·lo·ko 'nu·raj·ye·ta ka·thaṃ tvā·ne·na kar·ma·ṇā

jānakī tu mahārāja niḥśvasantī tapasvinī / bhūtopahatacitteva viṣṭhitā vṛṣmṛtā sthitā

jā·na·kī tu ma·hā·rā·ja niḥś·va·san·tī ta·pas·vi·nī / bhū·to·pa·ha·ta·cit·te·va viṣ·ṭhi·tā vṛṣ·mṛ·tā sthi·tā

adṛṣṭapūrvavyasanā rājaputrī yaśasvinī / tena duḥkhena rudatī naiva māṃ kiṃ cid abravīt

a·dṛṣ·ṭa·pūr·vav·ya·sa·nā rā·ja·put·rī ya·śas·vi·nī / te·na duḥ·khe·na ru·da·tī nai·va māṃ kiṃ cid ab·ra·vīt

udvīkṣamāṇā bhartāraṃ mukhena pariśuṣyatā / mumoca sahasā bāṣpaṃ māṃ prayāntam udīkṣya sā

ud·vīk·ṣa·mā·ṇā bhar·tā·raṃ mu·khe·na pa·ri·śuṣ·ya·tā / mu·mo·ca sa·ha·sā bāṣ·paṃ māṃ pra·yān·tam u·dīk·ṣya sā

tathaiva rāmo 'śrumukhaḥ kṛtāñjaliḥ sthito 'bhaval lakṣmaṇabāhupālitaḥ / tathaiva sītā rudatī tapasvinī nirīkṣate rājarathaṃ tathaiva mām

ta·thai·va rā·mo 'śru·mu·khaḥ kṛ·tāñ·ja·liḥ sthi·to 'bha·val lak·ṣma·ṇa·bā·hu·pā·li·taḥ / ta·thai·va sī·tā ru·da·tī ta·pas·vi·nī ni·rīk·ṣa·te rā·ja·ra·thaṃ ta·thai·va mām

mama tv aśvā nivṛttasya na prāvartanta vartmani / uṣṇam aśru vimuñcanto rāme saṃprasthite vanam

ma·ma tv aś·vā ni·vṛt·tas·ya na prā·var·tan·ta var·tma·ni / uṣ·ṇam aś·ru vi·muñ·can·to rā·me saṃp·ras·thi·te va·nam

ubhābhyāṃ rājaputrābhyām atha kṛtvāham ajñalim / prasthito ratham āsthāya tad duḥkham api dhārayan

u·bhābh·yāṃ rā·ja·put·rābh·yām a·tha kṛt·vā·ham aj·ña·lim / pras·thi·to ra·tham ās·thā·ya tad duḥ·kham a·pi dhā·ra·yan

guheva sārdhaṃ tatraiva sthito 'smi divasān bahūn / āśayā yadi māṃ rāmaḥ punaḥ śabdāpayed iti

gu·he·va sār·dhaṃ tat·rai·va sthi·to 'smi di·va·sān ba·hūn / ā·śa·yā ya·di māṃ rā·maḥ pu·naḥ śab·dā·pa·yed i·ti

viṣaye te mahārāja rāmavyasanakarśitāḥ / api vṛkṣāḥ parimlānaḥ sapuṣpāṅkurakorakāḥ

vi·ṣa·ye te ma·hā·rā·ja rā·mav·ya·sa·na·kar·śi·tāḥ / a·pi vṛk·ṣāḥ pa·rim·lā·naḥ sa·puṣ·pāṅ·ku·ra·ko·ra·kāḥ

na ca sarpanti sattvāni vyālā na prasaranti ca / rāmaśokābhibhūtaṃ tan niṣkūjam abhavad vanam

na ca sar·pan·ti sat·tvā·ni vyā·lā na pra·sa·ran·ti ca / rā·ma·śo·kā·bhi·bhū·taṃ tan niṣ·kū·jam a·bha·vad va·nam

līnapuṣkarapatrāś ca narendra kaluṣodakāḥ / saṃtaptapadmāḥ padminyo līnamīnavihaṃgamāḥ

lī·na·puṣ·ka·ra·pat·rāś ca na·ren·dra ka·lu·ṣo·da·kāḥ / saṃ·tap·ta·pad·māḥ pad·min·yo lī·na·mī·na·vi·haṃ·ga·māḥ

jalajāni ca puṣpāṇi mālyāni sthalajāni ca / nādya bhānty alpagandhīni phalāni ca yathā puram

ja·la·jā·ni ca puṣ·pā·ṇi māl·yā·ni stha·la·jā·ni ca / nād·ya bhānty al·pa·gan·dhī·ni pha·lā·ni ca ya·thā pu·ram

praviśantam ayodhyāṃ māṃ na kaś cid abhinandati / narā rāmam apaśyanto niḥśvasanti muhur muhuḥ

pra·vi·śan·tam a·yodh·yāṃ māṃ na kaś cid a·bhi·nan·da·ti / na·rā rā·mam a·paś·yan·to niḥś·va·san·ti mu·hur mu·huḥ

harmyair vimānaiḥ prāsādair avekṣya ratham āgatam / hāhākārakṛtā nāryo rāmādarśanakarśitāḥ

har·myair vi·mā·naiḥ prā·sā·dair a·vek·ṣya ra·tham ā·ga·tam / hā·hā·kā·ra·kṛ·tā nār·yo rā·mā·dar·śa·na·kar·śi·tāḥ

āyatair vimalair netrair aśruvegapariplutaiḥ / anyonyam abhivīkṣante vyaktam ārtatarāḥ striyaḥ

ā·ya·tair vi·ma·lair net·rair aś·ru·ve·ga·pa·rip·lu·taiḥ / an·yon·yam a·bhi·vīk·ṣan·te vyak·tam ār·ta·ta·rāḥ stri·yaḥ

nāmitrāṇāṃ na mitrāṇām udāsīnajanasya ca / aham ārtatayā kaṃ cid viśeṣaṃ nopalakṣaye

nā·mit·rā·ṇāṃ na mit·rā·ṇām u·dā·sī·na·ja·nas·ya ca / a·ham ār·ta·ta·yā kaṃ cid vi·śe·ṣaṃ no·pa·lak·ṣa·ye

aprahṛṣṭamanuṣyā ca dīnanāgaturaṃgamā / ārtasvaraparimlānā viniḥśvasitaniḥsvanā

ap·ra·hṛṣ·ṭa·ma·nuṣ·yā ca dī·na·nā·ga·tu·raṃ·ga·mā / ār·tas·va·ra·pa·rim·lā·nā vi·niḥś·va·si·ta·niḥs·va·nā

nirānandā mahārāja rāmapravrājanātulā / kausalyā putra hīneva ayodhyā pratibhāti mā

ni·rā·nan·dā ma·hā·rā·ja rā·map·rav·rā·ja·nā·tu·lā / kau·sal·yā put·ra hī·ne·va a·yodh·yā pra·ti·bhā·ti mā

sūtasya vacanaṃ śrutvā vācā paramadīnayā / bāṣpopahatayā rājā taṃ sūtam idam abravīt

sū·tas·ya va·ca·naṃ śrut·vā vā·cā pa·ra·ma·dī·na·yā / bāṣ·po·pa·ha·ta·yā rā·jā taṃ sū·tam i·dam ab·ra·vīt

kaikeyyā viniyuktena pāpābhijanabhāvayā / mayā na mantrakuśalair vṛddhaiḥ saha samarthitam

kai·key·yā vi·ni·yuk·te·na pā·pā·bhi·ja·na·bhā·va·yā / ma·yā na man·tra·ku·śa·lair vṛd·dhaiḥ sa·ha sa·mar·thi·tam

na suhṛdbhir na cāmātyair mantrayitvā na naigamaiḥ / mayāyam arthaḥ saṃmohāt strīhetoḥ sahasā kṛtaḥ

na su·hṛd·bhir na cā·māt·yair man·tra·yit·vā na nai·ga·maiḥ / ma·yā·yam ar·thaḥ saṃ·mo·hāt strī·he·toḥ sa·ha·sā kṛ·taḥ

bhavitavyatayā nūnam idaṃ vā vyasanaṃ mahat / kulasyāsya vināśāya prāptaṃ sūta yadṛcchayā

bha·vi·tav·ya·ta·yā nū·nam i·daṃ vā vya·sa·naṃ ma·hat / ku·las·yās·ya vi·nā·śā·ya prāp·taṃ sū·ta ya·dṛc·cha·yā

sūta yady asti te kiṃ cin mayāpi sukṛtaṃ kṛtam / tvaṃ prāpayāśu māṃ rāmaṃ prāṇāḥ saṃtvarayanti mām

sū·ta yady as·ti te kiṃ cin ma·yā·pi su·kṛ·taṃ kṛ·tam / tvaṃ prā·pa·yā·śu māṃ rā·maṃ prā·ṇāḥ saṃt·va·ra·yan·ti mām

yad yad yāpi mamaivājñā nivartayatu rāghavam / na śakṣyāmi vinā rāma muhūrtam api jīvitum

yad yad yā·pi ma·mai·vāj·ñā ni·var·ta·ya·tu rā·gha·vam / na śak·ṣyā·mi vi·nā rā·ma mu·hūr·tam a·pi jī·vi·tum

atha vāpi mahābāhur gato dūraṃ bhaviṣyati / mām eva ratham āropya śīghraṃ rāmāya darśaya

a·tha vā·pi ma·hā·bā·hur ga·to dū·raṃ bha·viṣ·ya·ti / mām e·va ra·tham ā·rop·ya śīgh·raṃ rā·mā·ya dar·śa·ya

vṛttadaṃṣṭro maheṣvāsaḥ kvāsau lakṣmaṇapūrvajaḥ / yadi jīvāmi sādhv enaṃ paśyeyaṃ saha sītayā

vṛt·ta·daṃṣ·ṭro ma·heṣ·vā·saḥ kvā·sau lak·ṣma·ṇa·pūr·va·jaḥ / ya·di jī·vā·mi sādhv e·naṃ paś·ye·yaṃ sa·ha sī·ta·yā

lohitākṣaṃ mahābāhum āmuktamaṇikuṇḍalam / rāmaṃ yadi na paśyāmi gamiṣyāmi yamakṣayam

lo·hi·tāk·ṣaṃ ma·hā·bā·hum ā·muk·ta·ma·ṇi·kuṇ·ḍa·lam / rā·maṃ ya·di na paś·yā·mi ga·miṣ·yā·mi ya·mak·ṣa·yam

ato nu kiṃ duḥkhataraṃ yo 'ham ikṣvākunandanam / imām avasthām āpanno neha paśyāmi rāghavam

a·to nu kiṃ duḥ·kha·ta·raṃ yo 'ham ik·ṣvā·ku·nan·da·nam / i·mām a·vas·thām ā·pan·no ne·ha paś·yā·mi rā·gha·vam

hā rāma rāmānuja hā hā vaidehi tapasvinī / na māṃ jānīta duḥkhena mriyamāṇam anāthavat / dustaro jīvatā devi mayāyaṃ śokasāgaraḥ

hā rā·ma rā·mā·nu·ja hā hā vai·de·hi ta·pas·vi·nī / na māṃ jā·nī·ta duḥ·khe·na mri·ya·mā·ṇam a·nā·tha·vat / dus·ta·ro jī·va·tā de·vi ma·yā·yaṃ śo·ka·sā·ga·raḥ

aśobhanaṃ yo 'ham ihādya rāghavaṃ didṛkṣamāṇo na labhe salakṣmaṇam / itīva rājā vilapan mahāyaśāḥ papāta tūrṇaṃ śayane sa mūrchitaḥ

a·śo·bha·naṃ yo 'ham i·hād·ya rā·gha·vaṃ di·dṛk·ṣa·mā·ṇo na la·bhe sa·lak·ṣma·ṇam / i·tī·va rā·jā vi·la·pan ma·hā·ya·śāḥ pa·pā·ta tūr·ṇaṃ śa·ya·ne sa mūr·chi·taḥ

iti vilapati pārthive pranaṣṭe karuṇataraṃ dviguṇaṃ ca rāmahetoḥ / vacanam anuniśamya tasya devī bhayam agamat punar eva rāmamātā

i·ti vi·la·pa·ti pār·thi·ve pra·naṣ·ṭe ka·ru·ṇa·ta·raṃ dvi·gu·ṇaṃ ca rā·ma·he·toḥ / va·ca·nam a·nu·ni·śam·ya tas·ya de·vī bha·yam a·ga·mat pu·nar e·va rā·ma·mā·tā

tato bhūtopasṛṣṭeva vepamānā punaḥ punaḥ / dharaṇyāṃ gatasattveva kausalyā sūtam abravīt

ta·to bhū·to·pa·sṛṣ·ṭe·va ve·pa·mā·nā pu·naḥ pu·naḥ / dha·raṇ·yāṃ ga·ta·sat·tve·va kau·sal·yā sū·tam ab·ra·vīt

naya māṃ yatra kākutsthaḥ sītā yatra ca lakṣmaṇaḥ / tān vinā kṣaṇam apy atra jīvituṃ notsahe hy aham

na·ya māṃ yat·ra kā·kut·sthaḥ sī·tā yat·ra ca lak·ṣma·ṇaḥ / tān vi·nā kṣa·ṇam apy at·ra jī·vi·tuṃ not·sa·he hy a·ham

nivartaya rathaṃ śīghraṃ daṇḍakān naya mām api / atha tān nānugacchāmi gamiṣyāmi yamakṣayam

ni·var·ta·ya ra·thaṃ śīgh·raṃ daṇ·ḍa·kān na·ya mām a·pi / a·tha tān nā·nu·gac·chā·mi ga·miṣ·yā·mi ya·mak·ṣa·yam

bāṣpavegaupahatayā sa vācā sajjamānayā / idam āśvāsayan devīṃ sūtaḥ prāñjalir abravīt

bāṣ·pa·ve·gau·pa·ha·ta·yā sa vā·cā saj·ja·mā·na·yā / i·dam āś·vā·sa·yan de·vīṃ sū·taḥ prāñ·ja·lir ab·ra·vīt

tyaja śokaṃ ca mohaṃ ca saṃbhramaṃ duḥkhajaṃ tathā / vyavadhūya ca saṃtāpaṃ vane vatsyati rāghavaḥ

tya·ja śo·kaṃ ca mo·haṃ ca saṃbh·ra·maṃ duḥ·kha·jaṃ ta·thā / vya·va·dhū·ya ca saṃ·tā·paṃ va·ne vat·sya·ti rā·gha·vaḥ

lakṣmaṇaś cāpi rāmasya pādau paricaran vane / ārādhayati dharmajñaḥ paralokaṃ jitendriyaḥ

lak·ṣma·ṇaś cā·pi rā·mas·ya pā·dau pa·ri·ca·ran va·ne / ā·rā·dha·ya·ti dhar·maj·ñaḥ pa·ra·lo·kaṃ ji·ten·dri·yaḥ

vijane 'pi vane sītā vāsaṃ prāpya gṛheṣv iva / visrambhaṃ labhate 'bhītā rāme saṃnyasta mānasā

vi·ja·ne 'pi va·ne sī·tā vā·saṃ prāp·ya gṛ·heṣv i·va / vis·ram·bhaṃ la·bha·te 'bhī·tā rā·me saṃn·yas·ta mā·na·sā

nāsyā dainyaṃ kṛtaṃ kiṃ cit susūkṣmam api lakṣaye / uciteva pravāsānāṃ vaidehī pratibhāti mā

nās·yā dain·yaṃ kṛ·taṃ kiṃ cit su·sūk·ṣmam a·pi lak·ṣa·ye / u·ci·te·va pra·vā·sā·nāṃ vai·de·hī pra·ti·bhā·ti mā

nagaropavanaṃ gatvā yathā sma ramate purā / tathaiva ramate sītā nirjaneṣu vaneṣv api

na·ga·ro·pa·va·naṃ gat·vā ya·thā sma ra·ma·te pu·rā / ta·thai·va ra·ma·te sī·tā nir·ja·ne·ṣu va·neṣv a·pi

bāleva ramate sītā bālacandranibhānanā / rāmā rāme hy adīnātmā vijane 'pi vane satī

bā·le·va ra·ma·te sī·tā bā·la·can·dra·ni·bhā·na·nā / rā·mā rā·me hy a·dī·nāt·mā vi·ja·ne 'pi va·ne sa·tī

tadgataṃ hṛdayaṃ hy asyās tad adhīnaṃ ca jīvitam / ayodhyāpi bhavet tasyā rāma hīnā tathā vanam

tad·ga·taṃ hṛ·da·yaṃ hy as·yās tad a·dhī·naṃ ca jī·vi·tam / a·yodh·yā·pi bha·vet tas·yā rā·ma hī·nā ta·thā va·nam

pathi pṛcchati vaidehī grāmāṃś ca nagarāṇi ca / gatiṃ dṛṣṭvā nadīnāṃ ca pādapān vividhān api

pa·thi pṛc·cha·ti vai·de·hī grā·māṃś ca na·ga·rā·ṇi ca / ga·tiṃ dṛṣ·ṭvā na·dī·nāṃ ca pā·da·pān vi·vi·dhān a·pi

adhvanā vāta vegena saṃbhrameṇātapena ca / na hi gacchati vaidehyāś candrāṃśusadṛśī prabhā

adh·va·nā vā·ta ve·ge·na saṃbh·ra·me·ṇā·ta·pe·na ca / na hi gac·cha·ti vai·deh·yāś can·drāṃ·śu·sa·dṛ·śī pra·bhā

sadṛśaṃ śatapatrasya pūrṇacandropamaprabham / vadanaṃ tadvadānyāyā vaidehyā na vikampate

sa·dṛ·śaṃ śa·ta·pat·ras·ya pūr·ṇa·can·dro·pa·map·ra·bham / va·da·naṃ tad·va·dān·yā·yā vai·deh·yā na vi·kam·pa·te

alaktarasaraktābhāv alaktarasavarjitau / adyāpi caraṇau tasyāḥ padmakośasamaprabhau

a·lak·ta·ra·sa·rak·tā·bhāv a·lak·ta·ra·sa·var·ji·tau / ad·yā·pi ca·ra·ṇau tas·yāḥ pad·ma·ko·śa·sa·map·ra·bhau

nūpurodghuṣṭaheleva khelaṃ gacchati bhāminī / idānīm api vaidehī tadrāgā nyastabhūṣaṇā

nū·pu·rod·ghuṣ·ṭa·he·le·va khe·laṃ gac·cha·ti bhā·mi·nī / i·dā·nīm a·pi vai·de·hī tad·rā·gā nyas·ta·bhū·ṣa·ṇā

gajaṃ vā vīkṣya siṃhaṃ vā vyāghraṃ vā vanam āśritā / nāhārayati saṃtrāsaṃ bāhū rāmasya saṃśritā

ga·jaṃ vā vīk·ṣya siṃ·haṃ vā vyāgh·raṃ vā va·nam āś·ri·tā / nā·hā·ra·ya·ti saṃt·rā·saṃ bā·hū rā·mas·ya saṃś·ri·tā

na śocyās te na cātmā te śocyo nāpi janādhipaḥ / idaṃ hi caritaṃ loke pratiṣṭhāsyati śāśvatam

na śoc·yās te na cāt·mā te śoc·yo nā·pi ja·nā·dhi·paḥ / i·daṃ hi ca·ri·taṃ lo·ke pra·tiṣ·ṭhās·ya·ti śāś·va·tam

vidhūya śokaṃ parihṛṣṭamānasā maharṣiyāte pathi suvyavasthitāḥ / vane ratā vanyaphalāśanāḥ pituḥ śubhāṃ pratijñāṃ paripālayanti te

vi·dhū·ya śo·kaṃ pa·ri·hṛṣ·ṭa·mā·na·sā ma·har·ṣi·yā·te pa·thi suv·ya·vas·thi·tāḥ / va·ne ra·tā van·ya·pha·lā·śa·nāḥ pi·tuḥ śu·bhāṃ pra·tij·ñāṃ pa·ri·pā·la·yan·ti te

tathāpi sūtena suyuktavādinā nivāryamāṇā sutaśokakarśitā / na caiva devī virarāma kūjitāt priyeti putreti ca rāghaveti ca

ta·thā·pi sū·te·na su·yuk·ta·vā·di·nā ni·vār·ya·mā·ṇā su·ta·śo·ka·kar·śi·tā / na cai·va de·vī vi·ra·rā·ma kū·ji·tāt pri·ye·ti put·re·ti ca rā·gha·ve·ti ca

vanaṃ gate dharmapare rāme ramayatāṃ vare / kausalyā rudatī svārtā bhartāram idam abravīt

va·naṃ ga·te dhar·ma·pa·re rā·me ra·ma·ya·tāṃ va·re / kau·sal·yā ru·da·tī svār·tā bhar·tā·ram i·dam ab·ra·vīt

yady apitriṣu lokeṣu prathitaṃ te mayad yaśaḥ / sānukrośo vadānyaś ca priyavādī ca rāghavaḥ

yady a·pit·ri·ṣu lo·ke·ṣu pra·thi·taṃ te ma·yad ya·śaḥ / sā·nuk·ro·śo va·dān·yaś ca pri·ya·vā·dī ca rā·gha·vaḥ

kathaṃ naravaraśreṣṭha putrau tau saha sītayā / duḥkhitau sukhasaṃvṛddhau vane duḥkhaṃ sahiṣyataḥ

ka·thaṃ na·ra·va·raś·reṣ·ṭha put·rau tau sa·ha sī·ta·yā / duḥ·khi·tau su·kha·saṃ·vṛd·dhau va·ne duḥ·khaṃ sa·hiṣ·ya·taḥ

sā nūnaṃ taruṇī śyāmā sukumārī sukhocitā / katham uṣṇaṃ ca śītaṃ ca maithilī prasahiṣyate

sā nū·naṃ ta·ru·ṇī śyā·mā su·ku·mā·rī su·kho·ci·tā / ka·tham uṣ·ṇaṃ ca śī·taṃ ca mai·thi·lī pra·sa·hiṣ·ya·te

bhuktvāśanaṃ viśālākṣī sūpadaṃśānvitaṃ śubham / vanyaṃ naivāram āhāraṃ kathaṃ sītopabhokṣyate

bhuk·tvā·śa·naṃ vi·śā·lāk·ṣī sū·pa·daṃ·śān·vi·taṃ śu·bham / van·yaṃ nai·vā·ram ā·hā·raṃ ka·thaṃ sī·to·pa·bhok·ṣya·te

gītavāditranirghoṣaṃ śrutvā śubham aninditā / kathaṃ kravyādasiṃhānāṃ śabdaṃ śroṣyaty aśobhanam

gī·ta·vā·dit·ra·nir·gho·ṣaṃ śrut·vā śu·bham a·nin·di·tā / ka·thaṃ krav·yā·da·siṃ·hā·nāṃ śab·daṃ śroṣ·yaty a·śo·bha·nam

mahendradhvajasaṃkāśaḥ kva nu śete mahābhujaḥ / bhujaṃ parighasaṃkāśam upadhāya mahābalaḥ

ma·hen·dradh·va·ja·saṃ·kā·śaḥ kva nu śe·te ma·hā·bhu·jaḥ / bhu·jaṃ pa·ri·gha·saṃ·kā·śam u·pa·dhā·ya ma·hā·ba·laḥ

padmavarṇaṃ sukeśāntaṃ padmaniḥśvāsam uttamam / kadā drakṣyāmi rāmasya vadanaṃ puṣkarekṣaṇam

pad·ma·var·ṇaṃ su·ke·śān·taṃ pad·ma·niḥś·vā·sam ut·ta·mam / ka·dā drak·ṣyā·mi rā·mas·ya va·da·naṃ puṣ·ka·rek·ṣa·ṇam

vajrasāramayaṃ nūnaṃ hṛdayaṃ me na saṃśayaḥ / apaśyantyā na taṃ yad vai phalatīdaṃ sahasradhā

vaj·ra·sā·ra·ma·yaṃ nū·naṃ hṛ·da·yaṃ me na saṃ·śa·yaḥ / a·paś·yan·tyā na taṃ yad vai pha·la·tī·daṃ sa·has·ra·dhā

yadi pañcadaśe varṣe rāghavaḥ punar eṣyati / jahyād rājyaṃ ca kośaṃ ca bharatenopabhokṣyate

ya·di pañ·ca·da·śe var·ṣe rā·gha·vaḥ pu·nar eṣ·ya·ti / jah·yād rāj·yaṃ ca ko·śaṃ ca bha·ra·te·no·pa·bhok·ṣya·te

evaṃ kanīyasā bhrātrā bhuktaṃ rājyaṃ viśāṃ pate / bhrātā jyeṣṭhā variṣṭhāś ca kimarthaṃ nāvamaṃsyate

e·vaṃ ka·nī·ya·sā bhrāt·rā bhuk·taṃ rāj·yaṃ vi·śāṃ pa·te / bhrā·tā jyeṣ·ṭhā va·riṣ·ṭhāś ca ki·mar·thaṃ nā·va·maṃs·ya·te

na pareṇāhṛtaṃ bhakṣyaṃ vyāghraḥ khāditum icchati / evam eva naravyāghraḥ paralīḍhaṃ na maṃsyate

na pa·re·ṇā·hṛ·taṃ bhak·ṣyaṃ vyāgh·raḥ khā·di·tum ic·cha·ti / e·vam e·va na·rav·yāgh·raḥ pa·ra·lī·ḍhaṃ na maṃs·ya·te

havir ājyaṃ puroḍāśāḥ kuśā yūpāś ca khādirāḥ / naitāni yātayāmāni kurvanti punar adhvare

ha·vir āj·yaṃ pu·ro·ḍā·śāḥ ku·śā yū·pāś ca khā·di·rāḥ / nai·tā·ni yā·ta·yā·mā·ni kur·van·ti pu·nar adh·va·re

tathā hy āttam idaṃ rājyaṃ hṛtasārāṃ surām iva / nābhimantum alaṃ rāmo naṣṭasomam ivādhvaram

ta·thā hy āt·tam i·daṃ rāj·yaṃ hṛ·ta·sā·rāṃ su·rām i·va / nā·bhi·man·tum a·laṃ rā·mo naṣ·ṭa·so·mam i·vādh·va·ram

naivaṃvidham asatkāraṃ rāghavo marṣayiṣyati / balavān iva śārdūlo bāladher abhimarśanam

nai·vaṃ·vi·dham a·sat·kā·raṃ rā·gha·vo mar·ṣa·yiṣ·ya·ti / ba·la·vān i·va śār·dū·lo bā·la·dher a·bhi·mar·śa·nam

sa tādṛśaḥ siṃhabalo vṛṣabhākṣo nararṣabhaḥ / svayam eva hataḥ pitrā jalajenātmajo yathā

sa tā·dṛ·śaḥ siṃ·ha·ba·lo vṛ·ṣa·bhāk·ṣo na·rar·ṣa·bhaḥ / sva·yam e·va ha·taḥ pit·rā ja·la·je·nāt·ma·jo ya·thā

dvijāti carito dharmaḥ śāstradṛṣṭaḥ sanātanaḥ / yadi te dharmanirate tvayā putre vivāsite

dvi·jā·ti ca·ri·to dhar·maḥ śās·tra·dṛṣ·ṭaḥ sa·nā·ta·naḥ / ya·di te dhar·ma·ni·ra·te tva·yā put·re vi·vā·si·te

gatir evāk patir nāryā dvitīyā gatir ātmajaḥ / tṛtīyā jñātayo rājaṃś caturthī neha vidyate

ga·tir e·vāk pa·tir nār·yā dvi·tī·yā ga·tir āt·ma·jaḥ / tṛ·tī·yā jñā·ta·yo rā·jaṃś ca·tur·thī ne·ha vid·ya·te

tatra tvaṃ caiva me nāsti rāmaś ca vanam āśritaḥ / na vanaṃ gantum icchāmi sarvathā hi hatā tvayā

tat·ra tvaṃ cai·va me nās·ti rā·maś ca va·nam āś·ri·taḥ / na va·naṃ gan·tum ic·chā·mi sar·va·thā hi ha·tā tva·yā

hataṃ tvayā rājyam idaṃ sarāṣṭraṃ hatas tathātmā saha mantribhiś ca / hatā saputrāsmi hatāś ca paurāḥ sutaś ca bhāryā ca tava prahṛṣṭau

ha·taṃ tva·yā rāj·yam i·daṃ sa·rāṣ·ṭraṃ ha·tas ta·thāt·mā sa·ha man·tri·bhiś ca / ha·tā sa·put·rās·mi ha·tāś ca pau·rāḥ su·taś ca bhār·yā ca ta·va pra·hṛṣ·ṭau

imāṃ giraṃ dāruṇaśabdasaṃśritāṃ niśamya rājāpi mumoha duḥkhitaḥ / tataḥ sa śokaṃ praviveśa pārthivaḥ svaduṣkṛtaṃ cāpi punas tadāsmarat

i·māṃ gi·raṃ dā·ru·ṇa·śab·da·saṃś·ri·tāṃ ni·śam·ya rā·jā·pi mu·mo·ha duḥ·khi·taḥ / ta·taḥ sa śo·kaṃ pra·vi·ve·śa pār·thi·vaḥ sva·duṣ·kṛ·taṃ cā·pi pu·nas ta·dās·ma·rat

evaṃ tu kruddhayā rājā rāmamātrā saśokayā / śrāvitaḥ paruṣaṃ vākyaṃ cintayām āsa duḥkhitaḥ

e·vaṃ tu krud·dha·yā rā·jā rā·ma·māt·rā sa·śo·ka·yā / śrā·vi·taḥ pa·ru·ṣaṃ vāk·yaṃ cin·ta·yām ā·sa duḥ·khi·taḥ

tasya cintayamānasya pratyabhāt karma duṣkṛtam / yad anena kṛtaṃ pūrvam ajñānāc chabdavedhinā

tas·ya cin·ta·ya·mā·nas·ya prat·ya·bhāt kar·ma duṣ·kṛ·tam / yad a·ne·na kṛ·taṃ pūr·vam aj·ñā·nāc chab·da·ve·dhi·nā

amanās tena śokena rāmaśokena ca prabhuḥ / dahyamānas tu śokābhyāṃ kausalyām āha bhūpatiḥ

a·ma·nās te·na śo·ke·na rā·ma·śo·ke·na ca pra·bhuḥ / dah·ya·mā·nas tu śo·kābh·yāṃ kau·sal·yām ā·ha bhū·pa·tiḥ

prasādaye tvāṃ kausalye racito 'yaṃ mayāñjaliḥ / vatsalā cānṛśaṃsā ca tvaṃ hi nityaṃ pareṣv api

pra·sā·da·ye tvāṃ kau·sal·ye ra·ci·to 'yaṃ ma·yāñ·ja·liḥ / vat·sa·lā cā·nṛ·śaṃ·sā ca tvaṃ hi nit·yaṃ pa·reṣv a·pi

bhartā tu khalu nārīṇāṃ guṇavān nirguṇo 'pi vā / dharmaṃ vimṛśamānānāṃ pratyakṣaṃ devi daivatam

bhar·tā tu kha·lu nā·rī·ṇāṃ gu·ṇa·vān nir·gu·ṇo 'pi vā / dhar·maṃ vi·mṛ·śa·mā·nā·nāṃ prat·yak·ṣaṃ de·vi dai·va·tam

sā tvaṃ dharmaparā nityaṃ dṛṣṭalokaparāvara / nārhase vipriyaṃ vaktuṃ duḥkhitāpi suduḥkhitam

sā tvaṃ dhar·ma·pa·rā nit·yaṃ dṛṣ·ṭa·lo·ka·pa·rā·va·ra / nār·ha·se vip·ri·yaṃ vak·tuṃ duḥ·khi·tā·pi su·duḥ·khi·tam

tad vākyaṃ karuṇaṃ rājñaḥ śrutvā dīnasya bhāṣitam / kausalyā vyasṛjad bāṣpaṃ praṇālīva navodakam

tad vāk·yaṃ ka·ru·ṇaṃ rāj·ñaḥ śrut·vā dī·nas·ya bhā·ṣi·tam / kau·sal·yā vya·sṛ·jad bāṣ·paṃ pra·ṇā·lī·va na·vo·da·kam

sa mūdrhṇi baddhvā rudatī rājñaḥ padmam ivāñjalim / saṃbhramād abravīt trastā tvaramāṇākṣaraṃ vacaḥ

sa mūd·rhṇi bad·dhvā ru·da·tī rāj·ñaḥ pad·mam i·vāñ·ja·lim / saṃbh·ra·mād ab·ra·vīt tras·tā tva·ra·mā·ṇāk·ṣa·raṃ va·caḥ

prasīda śirasā yāce bhūmau nitatitāsmi te / yācitāsmi hatā deva hantavyāhaṃ na hi tvayā

pra·sī·da śi·ra·sā yā·ce bhū·mau ni·ta·ti·tās·mi te / yā·ci·tās·mi ha·tā de·va han·tav·yā·haṃ na hi tva·yā

naiṣā hi sā strī bhavati ślāghanīyena dhīmatā / ubhayor lokayor vīra patyā yā saṃprasādyate

nai·ṣā hi sā strī bha·va·ti ślā·gha·nī·ye·na dhī·ma·tā / u·bha·yor lo·ka·yor vī·ra pat·yā yā saṃp·ra·sād·ya·te

jānāmi dharmaṃ dharmajña tvāṃ jāne satyavādinam / putraśokārtayā tat tu mayā kim api bhāṣitam

jā·nā·mi dhar·maṃ dhar·maj·ña tvāṃ jā·ne sat·ya·vā·di·nam / put·ra·śo·kār·ta·yā tat tu ma·yā kim a·pi bhā·ṣi·tam

śoko nāśayate dhairyaṃ śoko nāśayate śrutam / śoko nāśayate sarvaṃ nāsti śokasamo ripuḥ

śo·ko nā·śa·ya·te dhair·yaṃ śo·ko nā·śa·ya·te śru·tam / śo·ko nā·śa·ya·te sar·vaṃ nās·ti śo·ka·sa·mo ri·puḥ

śayam āpatitaḥ soḍhuṃ praharo ripuhastataḥ / soḍhum āpatitaḥ śokaḥ susūkṣmo 'pi na śakyate

śa·yam ā·pa·ti·taḥ so·ḍhuṃ pra·ha·ro ri·pu·has·ta·taḥ / so·ḍhum ā·pa·ti·taḥ śo·kaḥ su·sūk·ṣmo 'pi na śak·ya·te

vanavāsāya rāmasya pañcarātro 'dya gaṇyate / yaḥ śokahataharṣāyāḥ pañcavarṣopamo mama

va·na·vā·sā·ya rā·mas·ya pañ·ca·rāt·ro 'dya gaṇ·ya·te / yaḥ śo·ka·ha·ta·har·ṣā·yāḥ pañ·ca·var·ṣo·pa·mo ma·ma

taṃ hi cintayamānāyāḥ śoko 'yaṃ hṛdi vardhate / adīnām iva vegena samudrasalilaṃ mahat

taṃ hi cin·ta·ya·mā·nā·yāḥ śo·ko 'yaṃ hṛ·di var·dha·te / a·dī·nām i·va ve·ge·na sa·mud·ra·sa·li·laṃ ma·hat

evaṃ hi kathayantyās tu kausalyāyāḥ śubhaṃ vacaḥ / mandaraśmir abhūt suryo rajanī cābhyavartata

e·vaṃ hi ka·tha·yan·tyās tu kau·sal·yā·yāḥ śu·bhaṃ va·caḥ / man·da·raś·mir a·bhūt sur·yo ra·ja·nī cābh·ya·var·ta·ta

atha prahlādito vākyair devyā kausalyayā nṛpaḥ / śokena ca samākrānto nidrāyā vaśam eyivān

a·tha prah·lā·di·to vāk·yair dev·yā kau·sal·ya·yā nṛ·paḥ / śo·ke·na ca sa·māk·rān·to nid·rā·yā va·śam e·yi·vān

pratibuddho muhur tena śokopahatacetanaḥ / atha rājā daśarathaḥ sa cintām abhyapadyata

pra·ti·bud·dho mu·hur te·na śo·ko·pa·ha·ta·ce·ta·naḥ / a·tha rā·jā da·śa·ra·thaḥ sa cin·tām abh·ya·pad·ya·ta

rāmalakṣmaṇayoś caiva vivāsād vāsavopamam / āviveśopasargas taṃ tamaḥ sūryam ivāsuram

rā·ma·lak·ṣma·ṇa·yoś cai·va vi·vā·sād vā·sa·vo·pa·mam / ā·vi·ve·śo·pa·sar·gas taṃ ta·maḥ sūr·yam i·vā·su·ram

sa rājā rajanīṃ ṣaṣṭhīṃ rāme pravrajite vanam / ardharātre daśarathaḥ saṃsmaran duṣkṛtaṃ kṛtam / kausalyāṃ putraśokārtām idaṃ vacanam abravīt

sa rā·jā ra·ja·nīṃ ṣaṣ·ṭhīṃ rā·me prav·ra·ji·te va·nam / ar·dha·rāt·re da·śa·ra·thaḥ saṃs·ma·ran duṣ·kṛ·taṃ kṛ·tam / kau·sal·yāṃ put·ra·śo·kār·tām i·daṃ va·ca·nam ab·ra·vīt

yad ācarati kalyāṇi śubhaṃ vā yadi vāśubham / tad eva labhate bhadre kartā karmajam ātmanaḥ

yad ā·ca·ra·ti kal·yā·ṇi śu·bhaṃ vā ya·di vā·śu·bham / tad e·va la·bha·te bhad·re kar·tā kar·ma·jam āt·ma·naḥ

guru lāghavam arthānām ārambhe karmaṇāṃ phalam / doṣaṃ vā yo na jānāti sa bāla iti hocyate

gu·ru lā·gha·vam ar·thā·nām ā·ram·bhe kar·ma·ṇāṃ pha·lam / do·ṣaṃ vā yo na jā·nā·ti sa bā·la i·ti hoc·ya·te

kaś cid āmravaṇaṃ chittvā palāśāṃś ca niṣiñcati / puṣpaṃ dṛṣṭvā phale gṛdhnuḥ sa śocati phalāgame

kaś cid ām·ra·va·ṇaṃ chit·tvā pa·lā·śāṃś ca ni·ṣiñ·ca·ti / puṣ·paṃ dṛṣ·ṭvā pha·le gṛdh·nuḥ sa śo·ca·ti pha·lā·ga·me

so 'ham āmravaṇaṃ chittvā palāśāṃś ca nyaṣecayam / rāmaṃ phalāgame tyaktvā paścāc chocāmi durmatiḥ

so 'ham ām·ra·va·ṇaṃ chit·tvā pa·lā·śāṃś ca nya·ṣe·ca·yam / rā·maṃ pha·lā·ga·me tyak·tvā paś·cāc cho·cā·mi dur·ma·tiḥ

labdhaśabdena kausalye kumāreṇa dhanuṣmatā / kumāraḥ śabdavedhīti mayā pāpam idaṃ kṛtam / tad idaṃ me 'nusaṃprāptaṃ devi duḥkhaṃ svayaṃ kṛtam

lab·dha·śab·de·na kau·sal·ye ku·mā·re·ṇa dha·nuṣ·ma·tā / ku·mā·raḥ śab·da·ve·dhī·ti ma·yā pā·pam i·daṃ kṛ·tam / tad i·daṃ me 'nu·saṃp·rāp·taṃ de·vi duḥ·khaṃ sva·yaṃ kṛ·tam

saṃmohād iha bālena yathā syād bhakṣitaṃ viṣam / evaṃ mamāpy avijñātaṃ śabdavedhyamayaṃ phalam

saṃ·mo·hād i·ha bā·le·na ya·thā syād bhak·ṣi·taṃ vi·ṣam / e·vaṃ ma·māpy a·vij·ñā·taṃ śab·da·vedh·ya·ma·yaṃ pha·lam

devy anūḍhā tvam abhavo yuvarājo bhavāmy aham / tataḥ prāvṛḍ anuprāptā madakāmavivardhinī

devy a·nū·ḍhā tvam a·bha·vo yu·va·rā·jo bha·vāmy a·ham / ta·taḥ prā·vṛḍ a·nup·rāp·tā ma·da·kā·ma·vi·var·dhi·nī

upāsyahi rasān bhaumāṃs taptvā ca jagad aṃśubhiḥ / paretācaritāṃ bhīmāṃ ravir āviśate diśam

u·pās·ya·hi ra·sān bhau·māṃs tap·tvā ca ja·gad aṃ·śu·bhiḥ / pa·re·tā·ca·ri·tāṃ bhī·māṃ ra·vir ā·vi·śa·te di·śam

uṣṇam antardadhe sadyaḥ snigdhā dadṛśire ghanāḥ / tato jahṛṣire sarve bhekasāraṅgabarhiṇaḥ

uṣ·ṇam an·tar·da·dhe sad·yaḥ snig·dhā da·dṛ·śi·re gha·nāḥ / ta·to ja·hṛ·ṣi·re sar·ve bhe·ka·sā·raṅ·ga·bar·hi·ṇaḥ

patitenāmbhasā channaḥ patamānena cāsakṛt / ābabhau mattasāraṅgas toyarāśir ivācalaḥ

pa·ti·te·nām·bha·sā chan·naḥ pa·ta·mā·ne·na cā·sa·kṛt / ā·ba·bhau mat·ta·sā·raṅ·gas to·ya·rā·śir i·vā·ca·laḥ

tasminn atisukhe kāle dhanuṣmān iṣumān rathī / vyāyāma kṛtasaṃkalpaḥ sarayūm anvagāṃ nadīm

tas·minn a·ti·su·khe kā·le dha·nuṣ·mān i·ṣu·mān ra·thī / vyā·yā·ma kṛ·ta·saṃ·kal·paḥ sa·ra·yūm an·va·gāṃ na·dīm

nipāne mahiṣaṃ rātrau gajaṃ vābhyāgataṃ nadīm / anyaṃ vā śvāpadaṃ kaṃ cij jighāṃsur ajitendriyaḥ

ni·pā·ne ma·hi·ṣaṃ rāt·rau ga·jaṃ vābh·yā·ga·taṃ na·dīm / an·yaṃ vā śvā·pa·daṃ kaṃ cij ji·ghāṃ·sur a·ji·ten·dri·yaḥ

athāndhakāre tv aśrauṣaṃ jale kumbhasya paryataḥ / acakṣur viṣaye ghoṣaṃ vāraṇasyeva nardataḥ

a·thān·dha·kā·re tv aś·rau·ṣaṃ ja·le kum·bhas·ya par·ya·taḥ / a·cak·ṣur vi·ṣa·ye gho·ṣaṃ vā·ra·ṇas·ye·va nar·da·taḥ

tato 'haṃ śaram uddhṛtya dīptam āśīviṣopamam / amuñcaṃ niśitaṃ bāṇam aham āśīviṣopamam

ta·to 'haṃ śa·ram ud·dhṛt·ya dīp·tam ā·śī·vi·ṣo·pa·mam / a·muñ·caṃ ni·śi·taṃ bā·ṇam a·ham ā·śī·vi·ṣo·pa·mam

tatra vāg uṣasi vyaktā prādurāsīd vanaukasaḥ / hā heti patatas toye vāg abhūt tatra mānuṣī / katham asmadvidhe śastraṃ nipatet tu tapasvini

tat·ra vāg u·ṣa·si vyak·tā prā·du·rā·sīd va·nau·ka·saḥ / hā he·ti pa·ta·tas to·ye vāg a·bhūt tat·ra mā·nu·ṣī / ka·tham as·mad·vi·dhe śas·traṃ ni·pa·tet tu ta·pas·vi·ni

praviviktāṃ nadīṃ rātrāv udāhāro 'ham āgataḥ / iṣuṇābhihataḥ kena kasya vā kiṃ kṛtaṃ mayā

pra·vi·vik·tāṃ na·dīṃ rāt·rāv u·dā·hā·ro 'ham ā·ga·taḥ / i·ṣu·ṇā·bhi·ha·taḥ ke·na kas·ya vā kiṃ kṛ·taṃ ma·yā

ṛṣer hi nyasta daṇḍasya vane vanyena jīvataḥ / kathaṃ nu śastreṇa vadho madvidhasya vidhīyate

ṛ·ṣer hi nyas·ta daṇ·ḍas·ya va·ne van·ye·na jī·va·taḥ / ka·thaṃ nu śas·tre·ṇa va·dho mad·vi·dhas·ya vi·dhī·ya·te

jaṭābhāradharasyaiva valkalājinavāsasaḥ / ko vadhena mamārthī syāt kiṃ vāsyāpakṛtaṃ mayā

ja·ṭā·bhā·ra·dha·ras·yai·va val·ka·lā·ji·na·vā·sa·saḥ / ko va·dhe·na ma·mār·thī syāt kiṃ vās·yā·pa·kṛ·taṃ ma·yā

evaṃ niṣphalam ārabdhaṃ kevalānarthasaṃhitam / na kaś cit sādhu manyeta yathaiva gurutalpagam

e·vaṃ niṣ·pha·lam ā·rab·dhaṃ ke·va·lā·nar·tha·saṃ·hi·tam / na kaś cit sā·dhu man·ye·ta ya·thai·va gu·ru·tal·pa·gam

nemaṃ tathānuśocāmi jīvitakṣayam ātmanaḥ / mātaraṃ pitaraṃ cobhāv anuśocāmi madvidhe

ne·maṃ ta·thā·nu·śo·cā·mi jī·vi·tak·ṣa·yam āt·ma·naḥ / mā·ta·raṃ pi·ta·raṃ co·bhāv a·nu·śo·cā·mi mad·vi·dhe

tad etān mithunaṃ vṛddhaṃ cirakālabhṛtaṃ mayā / mayi pañcatvam āpanne kāṃ vṛttiṃ vartayiṣyati

tad e·tān mi·thu·naṃ vṛd·dhaṃ ci·ra·kā·la·bhṛ·taṃ ma·yā / ma·yi pañ·cat·vam ā·pan·ne kāṃ vṛt·tiṃ var·ta·yiṣ·ya·ti

vṛddhau ca mātāpitarāv ahaṃ caikeṣuṇā hataḥ / kena sma nihatāḥ sarve subālenākṛtātmanā

vṛd·dhau ca mā·tā·pi·ta·rāv a·haṃ cai·ke·ṣu·ṇā ha·taḥ / ke·na sma ni·ha·tāḥ sar·ve su·bā·le·nā·kṛ·tāt·ma·nā

taṃ giraṃ karuṇāṃ śrutvā mama dharmānukāṅkṣiṇaḥ / karābhyāṃ saśaraṃ cāpaṃ vyathitasyāpatad bhuvi

taṃ gi·raṃ ka·ru·ṇāṃ śrut·vā ma·ma dhar·mā·nu·kāṅ·kṣi·ṇaḥ / ka·rābh·yāṃ sa·śa·raṃ cā·paṃ vya·thi·tas·yā·pa·tad bhu·vi

taṃ deśam aham āgamya dīnasattvaḥ sudurmanāḥ / apaśyam iṣuṇā tīre sarayvās tāpasaṃ hatam

taṃ de·śam a·ham ā·gam·ya dī·na·sat·tvaḥ su·dur·ma·nāḥ / a·paś·yam i·ṣu·ṇā tī·re sa·ray·vās tā·pa·saṃ ha·tam

sa mām udvīkṣya netrābhyāṃ trastam asvasthacetasaṃ / ity uvāca vacaḥ krūraṃ didhakṣann iva tejasā

sa mām ud·vīk·ṣya net·rābh·yāṃ tras·tam as·vas·tha·ce·ta·saṃ / ity u·vā·ca va·caḥ krū·raṃ di·dhak·ṣann i·va te·ja·sā

kiṃ tavāpakṛtaṃ rājan vane nivasatā mayā / jihīrṣur ambho gurvarthaṃ yad ahaṃ tāḍitas tvayā

kiṃ ta·vā·pa·kṛ·taṃ rā·jan va·ne ni·va·sa·tā ma·yā / ji·hīr·ṣur am·bho gur·var·thaṃ yad a·haṃ tā·ḍi·tas tva·yā

ekena khalu bāṇena marmaṇy abhihate mayi / dvāv andhau nihatau vṛddhau mātā janayitā ca me

e·ke·na kha·lu bā·ṇe·na mar·maṇy a·bhi·ha·te ma·yi / dvāv an·dhau ni·ha·tau vṛd·dhau mā·tā ja·na·yi·tā ca me

tau nūnaṃ durbalāv andhau matpratīkṣau pipāsitau / ciram āśākṛtāṃ tṛṣṇāṃ kaṣṭāṃ saṃdhārayiṣyataḥ

tau nū·naṃ dur·ba·lāv an·dhau mat·pra·tīk·ṣau pi·pā·si·tau / ci·ram ā·śā·kṛ·tāṃ tṛṣ·ṇāṃ kaṣ·ṭāṃ saṃ·dhā·ra·yiṣ·ya·taḥ

na nūnaṃ tapaso vāsti phalayogaḥ śrutasya vā / pitā yan māṃ na jānāti śayānaṃ patitaṃ bhuvi

na nū·naṃ ta·pa·so vās·ti pha·la·yo·gaḥ śru·tas·ya vā / pi·tā yan māṃ na jā·nā·ti śa·yā·naṃ pa·ti·taṃ bhu·vi

jānann api ca kiṃ kuryād aśaktir aparikramaḥ / bhidyamānam ivāśaktas trātum anyo nago nagam

jā·nann a·pi ca kiṃ kur·yād a·śak·tir a·pa·rik·ra·maḥ / bhid·ya·mā·nam i·vā·śak·tas trā·tum an·yo na·go na·gam

pitus tvam eva me gatvā śīghram ācakṣva rāghava / na tvām anudahet kruddho vanaṃ vahnir ivaidhitaḥ

pi·tus tvam e·va me gat·vā śīgh·ram ā·cak·ṣva rā·gha·va / na tvām a·nu·da·het krud·dho va·naṃ vah·nir i·vai·dhi·taḥ

iyam ekapadī rājan yato me pitur āśramaḥ / taṃ prasādaya gatvā tvaṃ na tvāṃ sa kupitaḥ śapet

i·yam e·ka·pa·dī rā·jan ya·to me pi·tur āś·ra·maḥ / taṃ pra·sā·da·ya gat·vā tvaṃ na tvāṃ sa ku·pi·taḥ śa·pet

viśalyaṃ kuru māṃ rājan marma me niśitaḥ śaraḥ / ruṇaddhi mṛdu sotsedhaṃ tīram amburayo yathā

vi·śal·yaṃ ku·ru māṃ rā·jan mar·ma me ni·śi·taḥ śa·raḥ / ru·ṇad·dhi mṛ·du sot·se·dhaṃ tī·ram am·bu·ra·yo ya·thā

na dvijātir ahaṃ rājan mā bhūt te manaso vyathā / śūdrāyām asmi vaiśyena jāto janapadādhipa

na dvi·jā·tir a·haṃ rā·jan mā bhūt te ma·na·so vya·thā / śūd·rā·yām as·mi vaiś·ye·na jā·to ja·na·pa·dā·dhi·pa

itīva vadataḥ kṛcchrād bāṇābhihatamarmaṇaḥ / tasya tv ānamyamānasya taṃ bāṇam aham uddharam

i·tī·va va·da·taḥ kṛc·chrād bā·ṇā·bhi·ha·ta·mar·ma·ṇaḥ / tas·ya tv ā·nam·ya·mā·nas·ya taṃ bā·ṇam a·ham ud·dha·ram

jalārdragātraṃ tu vilapya kṛcchān marmavraṇaṃ saṃtatam ucchasantam / tataḥ sarayvāṃ tam ahaṃ śayānaṃ samīkṣya bhadre subhṛśaṃ viṣaṇṇaḥ

ja·lār·dra·gāt·raṃ tu vi·lap·ya kṛc·chān mar·mav·ra·ṇaṃ saṃ·ta·tam uc·cha·san·tam / ta·taḥ sa·ray·vāṃ tam a·haṃ śa·yā·naṃ sa·mīk·ṣya bhad·re su·bhṛ·śaṃ vi·ṣaṇ·ṇaḥ

tad ajñānān mahat pāpaṃ kṛtvā saṃkulitendriyaḥ / ekas tv acintayaṃ buddhyā kathaṃ nu sukṛtaṃ bhavet

tad aj·ñā·nān ma·hat pā·paṃ kṛt·vā saṃ·ku·li·ten·dri·yaḥ / e·kas tv a·cin·ta·yaṃ bud·dhyā ka·thaṃ nu su·kṛ·taṃ bha·vet

tatas taṃ ghaṭam ādaya pūrṇaṃ paramavāriṇā / āśramaṃ tam ahaṃ prāpya yathākhyātapathaṃ gataḥ

ta·tas taṃ gha·ṭam ā·da·ya pūr·ṇaṃ pa·ra·ma·vā·ri·ṇā / āś·ra·maṃ tam a·haṃ prāp·ya ya·thākh·yā·ta·pa·thaṃ ga·taḥ

tatrāhaṃ durbalāv andhau vṛddhāv apariṇāyakau / apaśyaṃ tasya pitarau lūnapakṣāv iva dvijau

tat·rā·haṃ dur·ba·lāv an·dhau vṛd·dhāv a·pa·ri·ṇā·ya·kau / a·paś·yaṃ tas·ya pi·ta·rau lū·na·pak·ṣāv i·va dvi·jau

tannimittābhir āsīnau kathābhir aparikramau / tām āśāṃ matkṛte hīnāv udāsīnāv anāthavat

tan·ni·mit·tā·bhir ā·sī·nau ka·thā·bhir a·pa·rik·ra·mau / tām ā·śāṃ mat·kṛ·te hī·nāv u·dā·sī·nāv a·nā·tha·vat

padaśabdaṃ tu me śrutvā munir vākyam abhāṣata / kiṃ cirāyasi me putra pānīyaṃ kṣipram ānaya

pa·da·śab·daṃ tu me śrut·vā mu·nir vāk·yam a·bhā·ṣa·ta / kiṃ ci·rā·ya·si me put·ra pā·nī·yaṃ kṣip·ram ā·na·ya

yannimittam idaṃ tāta salile krīḍitaṃ tvayā / utkaṇṭhitā te māteyaṃ praviśa kṣipram āśramam

yan·ni·mit·tam i·daṃ tā·ta sa·li·le krī·ḍi·taṃ tva·yā / ut·kaṇ·ṭhi·tā te mā·te·yaṃ pra·vi·śa kṣip·ram āś·ra·mam

yad vyalīkaṃ kṛtaṃ putra mātrā te yadi vā mayā / na tan manasi kartavyaṃ tvayā tāta tapasvinā

yad vya·lī·kaṃ kṛ·taṃ put·ra māt·rā te ya·di vā ma·yā / na tan ma·na·si kar·tav·yaṃ tva·yā tā·ta ta·pas·vi·nā

tvaṃ gatis tv agatīnāṃ ca cakṣus tvaṃ hīnacakṣuṣām / samāsaktās tvayi prāṇāḥ kiṃ cin nau nābhibhāṣase

tvaṃ ga·tis tv a·ga·tī·nāṃ ca cak·ṣus tvaṃ hī·na·cak·ṣu·ṣām / sa·mā·sak·tās tva·yi prā·ṇāḥ kiṃ cin nau nā·bhi·bhā·ṣa·se

munim avyaktayā vācā tam ahaṃ sajjamānayā / hīnavyañjanayā prekṣya bhīto bhīta ivābruvam

mu·nim av·yak·ta·yā vā·cā tam a·haṃ saj·ja·mā·na·yā / hī·nav·yañ·ja·na·yā prek·ṣya bhī·to bhī·ta i·vāb·ru·vam

manasaḥ karma ceṣṭābhir abhisaṃstabhya vāgbalam / ācacakṣe tv ahaṃ tasmai putravyasanajaṃ bhayam

ma·na·saḥ kar·ma ceṣ·ṭā·bhir a·bhi·saṃs·tabh·ya vāg·ba·lam / ā·ca·cak·ṣe tv a·haṃ tas·mai put·rav·ya·sa·na·jaṃ bha·yam

kṣatriyo 'haṃ daśaratho nāhaṃ putro mahātmanaḥ / sajjanāvamataṃ duḥkham idaṃ prāptaṃ svakarmajam

kṣat·ri·yo 'haṃ da·śa·ra·tho nā·haṃ put·ro ma·hāt·ma·naḥ / saj·ja·nā·va·ma·taṃ duḥ·kham i·daṃ prāp·taṃ sva·kar·ma·jam

bhagavaṃś cāpahasto 'haṃ sarayūtīram āgataḥ / jighāṃsuḥ śvāpadaṃ kiṃ cin nipāne vāgataṃ gajam

bha·ga·vaṃś cā·pa·has·to 'haṃ sa·ra·yū·tī·ram ā·ga·taḥ / ji·ghāṃ·suḥ śvā·pa·daṃ kiṃ cin ni·pā·ne vā·ga·taṃ ga·jam

tatra śruto mayā śabdo jale kumbhasya pūryataḥ / dvipo 'yam iti matvā hi bāṇenābhihato mayā

tat·ra śru·to ma·yā śab·do ja·le kum·bhas·ya pūr·ya·taḥ / dvi·po 'yam i·ti mat·vā hi bā·ṇe·nā·bhi·ha·to ma·yā

gatvā nadyās tatas tīram apaśyam iṣuṇā hṛdi / vinirbhinnaṃ gataprāṇaṃ śayānaṃ bhuvi tāpasaṃ

gat·vā nad·yās ta·tas tī·ram a·paś·yam i·ṣu·ṇā hṛ·di / vi·nir·bhin·naṃ ga·tap·rā·ṇaṃ śa·yā·naṃ bhu·vi tā·pa·saṃ

bhagavañ śabdam ālakṣya mayā gajajighāṃsunā / visṛṣṭo 'mbhasi nārācas tena te nihataḥ sutaḥ

bha·ga·vañ śab·dam ā·lak·ṣya ma·yā ga·ja·ji·ghāṃ·su·nā / vi·sṛṣ·ṭo 'mbha·si nā·rā·cas te·na te ni·ha·taḥ su·taḥ

sa coddhṛtena bāṇena tatraiva svargam āsthitaḥ / bhagavantāv ubhau śocann andhāv iti vilapya ca

sa cod·dhṛ·te·na bā·ṇe·na tat·rai·va svar·gam ās·thi·taḥ / bha·ga·van·tāv u·bhau śo·cann an·dhāv i·ti vi·lap·ya ca

ajñānād bhavataḥ putraḥ sahasābhihato mayā / śeṣam evaṃgate yat syāt tat prasīdatu me muniḥ

aj·ñā·nād bha·va·taḥ put·raḥ sa·ha·sā·bhi·ha·to ma·yā / śe·ṣam e·vaṃ·ga·te yat syāt tat pra·sī·da·tu me mu·niḥ

sa tac chrutvā vacaḥ krūraṃ niḥśvasañ śokakarśitaḥ / mām uvāca mahātejāḥ kṛtāñjalim upasthitam

sa tac chrut·vā va·caḥ krū·raṃ niḥś·va·sañ śo·ka·kar·śi·taḥ / mām u·vā·ca ma·hā·te·jāḥ kṛ·tāñ·ja·lim u·pas·thi·tam

yady etad aśubhaṃ karma na sma me kathayeḥ svayam / phalen mūrdhā sma te rājan sadyaḥ śatasahasradhā

yady e·tad a·śu·bhaṃ kar·ma na sma me ka·tha·yeḥ sva·yam / pha·len mūr·dhā sma te rā·jan sad·yaḥ śa·ta·sa·has·ra·dhā

kṣatriyeṇa vadho rājan vānaprasthe viśeṣataḥ / jñānapūrvaṃ kṛtaḥ sthānāc cyāvayed api vajriṇam

kṣat·ri·ye·ṇa va·dho rā·jan vā·nap·ras·the vi·śe·ṣa·taḥ / jñā·na·pūr·vaṃ kṛ·taḥ sthā·nāc cyā·va·yed a·pi vaj·ri·ṇam

ajñānād dhi kṛtaṃ yasmād idaṃ tenaiva jīvasi / api hy adya kulaṃ nasyād rāghavāṇāṃ kuto bhavān

aj·ñā·nād dhi kṛ·taṃ yas·mād i·daṃ te·nai·va jī·va·si / a·pi hy ad·ya ku·laṃ nas·yād rā·gha·vā·ṇāṃ ku·to bha·vān

naya nau nṛpa taṃ deśam iti māṃ cābhyabhāṣata / adya taṃ draṣṭum icchāvaḥ putraṃ paścimadarśanam

na·ya nau nṛ·pa taṃ de·śam i·ti māṃ cābh·ya·bhā·ṣa·ta / ad·ya taṃ draṣ·ṭum ic·chā·vaḥ put·raṃ paś·ci·ma·dar·śa·nam

rudhireṇāvasitāṅgaṃ prakīrṇājinavāsasaṃ / śayānaṃ bhuvi niḥsaṃjñaṃ dharmarājavaśaṃ gatam

ru·dhi·re·ṇā·va·si·tāṅ·gaṃ pra·kīr·ṇā·ji·na·vā·sa·saṃ / śa·yā·naṃ bhu·vi niḥ·saṃj·ñaṃ dhar·ma·rā·ja·va·śaṃ ga·tam

athāham ekas taṃ deśaṃ nītvā tau bhṛśaduḥkhitau / asparśayam ahaṃ putraṃ taṃ muniṃ saha bhāryayā

a·thā·ham e·kas taṃ de·śaṃ nīt·vā tau bhṛ·śa·duḥ·khi·tau / as·par·śa·yam a·haṃ put·raṃ taṃ mu·niṃ sa·ha bhār·ya·yā

tau putram ātmanaḥ spṛṣṭvā tam āsādya tapasvinau / nipetatuḥ śarīre 'sya pitā cāsyedam abravīt

tau put·ram āt·ma·naḥ spṛṣ·ṭvā tam ā·sād·ya ta·pas·vi·nau / ni·pe·ta·tuḥ śa·rī·re 'sya pi·tā cās·ye·dam ab·ra·vīt

na nv ahaṃ te priyaḥ putra mātaraṃ paśya dhārmika / kiṃ nu nāliṅgase putra sukumāra vaco vada

na nv a·haṃ te pri·yaḥ put·ra mā·ta·raṃ paś·ya dhār·mi·ka / kiṃ nu nā·liṅ·ga·se put·ra su·ku·mā·ra va·co va·da

kasya vāpararātre 'haṃ śroṣyāmi hṛdayaṃgamam / adhīyānasya madhuraṃ śāstraṃ vānyad viśeṣataḥ

kas·ya vā·pa·ra·rāt·re 'haṃ śroṣ·yā·mi hṛ·da·yaṃ·ga·mam / a·dhī·yā·nas·ya ma·dhu·raṃ śās·traṃ vān·yad vi·śe·ṣa·taḥ

ko māṃ saṃdhyām upāsyaiva snātvā hutahutāśanaḥ / ślāghayiṣyaty upāsīnaḥ putraśokabhayārditam

ko māṃ saṃdh·yām u·pās·yai·va snāt·vā hu·ta·hu·tā·śa·naḥ / ślā·gha·yiṣ·yaty u·pā·sī·naḥ put·ra·śo·ka·bha·yār·di·tam

kandamūlaphalaṃ hṛtvā ko māṃ priyam ivātithim / bhojayiṣyaty akarmaṇyam apragraham anāyakam

kan·da·mū·la·pha·laṃ hṛt·vā ko māṃ pri·yam i·vā·ti·thim / bho·ja·yiṣ·yaty a·kar·maṇ·yam ap·rag·ra·ham a·nā·ya·kam

imām andhāṃ ca vṛddhāṃ ca mātaraṃ te tapasvinīm / kathaṃ putra bhariṣyāmi kṛpaṇāṃ putragardhinīm

i·mām an·dhāṃ ca vṛd·dhāṃ ca mā·ta·raṃ te ta·pas·vi·nīm / ka·thaṃ put·ra bha·riṣ·yā·mi kṛ·pa·ṇāṃ put·ra·gar·dhi·nīm

tiṣṭha mā mā gamaḥ putra yamasya sadanaṃ prati / śvo mayā saha gantāsi jananyā ca samedhitaḥ

tiṣ·ṭha mā mā ga·maḥ put·ra ya·mas·ya sa·da·naṃ pra·ti / śvo ma·yā sa·ha gan·tā·si ja·nan·yā ca sa·me·dhi·taḥ

ubhāv api ca śokārtāv anāthau kṛpaṇau vane / kṣipram eva gamiṣyāvas tvayā hīnau yamakṣayam

u·bhāv a·pi ca śo·kār·tāv a·nā·thau kṛ·pa·ṇau va·ne / kṣip·ram e·va ga·miṣ·yā·vas tva·yā hī·nau ya·mak·ṣa·yam

tato vaivasvataṃ dṛṣṭvā taṃ pravakṣyāmi bhāratīm / kṣamatāṃ dharmarājo me bibhṛyāt pitarāv ayam

ta·to vai·vas·va·taṃ dṛṣ·ṭvā taṃ pra·vak·ṣyā·mi bhā·ra·tīm / kṣa·ma·tāṃ dhar·ma·rā·jo me bi·bhṛ·yāt pi·ta·rāv a·yam

apāpo 'si yathā putra nihataḥ pāpakarmaṇā / tena satyena gacchāśu ye lokāḥ śastrayodhinām

a·pā·po 'si ya·thā put·ra ni·ha·taḥ pā·pa·kar·ma·ṇā / te·na sat·ye·na gac·chā·śu ye lo·kāḥ śas·tra·yo·dhi·nām

yānti śūrā gatiṃ yāṃ ca saṃgrāmeṣv anivartinaḥ / hatās tv abhimukhāḥ putra gatiṃ tāṃ paramāṃ vraja

yān·ti śū·rā ga·tiṃ yāṃ ca saṃg·rā·meṣv a·ni·var·ti·naḥ / ha·tās tv a·bhi·mu·khāḥ put·ra ga·tiṃ tāṃ pa·ra·māṃ vra·ja

yāṃ gatiṃ sagaraḥ śaibyo dilīpo janamejayaḥ / nahuṣo dhundhumāraś ca prāptās tāṃ gaccha putraka

yāṃ ga·tiṃ sa·ga·raḥ śaib·yo di·lī·po ja·na·me·ja·yaḥ / na·hu·ṣo dhun·dhu·mā·raś ca prāp·tās tāṃ gac·cha put·ra·ka

yā gatiḥ sarvasādhūnāṃ svādhyāyāt patasaś ca yā / bhūmidasyāhitāgneś ca ekapatnīvratasya ca

yā ga·tiḥ sar·va·sā·dhū·nāṃ svādh·yā·yāt pa·ta·saś ca yā / bhū·mi·das·yā·hi·tāg·neś ca e·ka·pat·nīv·ra·tas·ya ca

gosahasrapradātṝṇāṃ yā yā gurubhṛtām api / dehanyāsakṛtāṃ yā ca tāṃ gatiṃ gaccha putraka / na hi tv asmin kule jāto gacchaty akuśalāṃ gatim

go·sa·has·rap·ra·dā·tṝ·ṇāṃ yā yā gu·ru·bhṛ·tām a·pi / de·han·yā·sa·kṛ·tāṃ yā ca tāṃ ga·tiṃ gac·cha put·ra·ka / na hi tv as·min ku·le jā·to gac·chaty a·ku·śa·lāṃ ga·tim

evaṃ sa kṛpaṇaṃ tatra paryadevayatāsakṛt / tato 'smai kartum udakaṃ pravṛttaḥ saha bhāryayā

e·vaṃ sa kṛ·pa·ṇaṃ tat·ra par·ya·de·va·ya·tā·sa·kṛt / ta·to 'smai kar·tum u·da·kaṃ pra·vṛt·taḥ sa·ha bhār·ya·yā

sa tu divyena rūpeṇa muniputraḥ svakarmabhiḥ / āśvāsya ca muhūrtaṃ tu pitarau vākyam abravīt

sa tu div·ye·na rū·pe·ṇa mu·ni·put·raḥ sva·kar·ma·bhiḥ / āś·vās·ya ca mu·hūr·taṃ tu pi·ta·rau vāk·yam ab·ra·vīt

sthānam asmi mahat prāpto bhavatoḥ paricāraṇāt / bhavantāv api ca kṣipraṃ mama mūlam upaiṣyataḥ

sthā·nam as·mi ma·hat prāp·to bha·va·toḥ pa·ri·cā·ra·ṇāt / bha·van·tāv a·pi ca kṣip·raṃ ma·ma mū·lam u·paiṣ·ya·taḥ

evam uktvā tu divyena vimānena vapuṣmatā / āruroha divaṃ kṣipraṃ muniputro jitendriyaḥ

e·vam uk·tvā tu div·ye·na vi·mā·ne·na va·puṣ·ma·tā / ā·ru·ro·ha di·vaṃ kṣip·raṃ mu·ni·put·ro ji·ten·dri·yaḥ

sa kṛtvā tūdakaṃ tūrṇaṃ tāpasaḥ saha bhāryayā / mām uvāca mahātejāḥ kṛtāñjalim upasthitam

sa kṛt·vā tū·da·kaṃ tūr·ṇaṃ tā·pa·saḥ sa·ha bhār·ya·yā / mām u·vā·ca ma·hā·te·jāḥ kṛ·tāñ·ja·lim u·pas·thi·tam

adyaiva jahi māṃ rājan maraṇe nāsti me vyathā / yac chareṇaikaputraṃ māṃ tvam akārṣīr aputrakam

ad·yai·va ja·hi māṃ rā·jan ma·ra·ṇe nās·ti me vya·thā / yac cha·re·ṇai·ka·put·raṃ māṃ tvam a·kār·ṣīr a·put·ra·kam

tvayā tu yad avijñānān nihato me sutaḥ śuciḥ / tena tvām abhiśapsyāmi suduḥkham atidāruṇam

tva·yā tu yad a·vij·ñā·nān ni·ha·to me su·taḥ śu·ciḥ / te·na tvām a·bhi·śap·syā·mi su·duḥ·kham a·ti·dā·ru·ṇam

putravyasanajaṃ duḥkhaṃ yad etan mama sāmpratam / evaṃ tvaṃ putraśokena rājan kālaṃ kariṣyasi

put·rav·ya·sa·na·jaṃ duḥ·khaṃ yad e·tan ma·ma sām·pra·tam / e·vaṃ tvaṃ put·ra·śo·ke·na rā·jan kā·laṃ ka·riṣ·ya·si

tasmān mām āgataṃ bhadre tasyodārasya tad vacaḥ / yad ahaṃ putraśokena saṃtyakṣyāmy adya jīvitam

tas·mān mām ā·ga·taṃ bhad·re tas·yo·dā·ras·ya tad va·caḥ / yad a·haṃ put·ra·śo·ke·na saṃt·yak·ṣyāmy ad·ya jī·vi·tam

yadi māṃ saṃspṛśed rāmaḥ sakṛd adyālabheta vā / na tan me sadṛśaṃ devi yan mayā rāghave kṛtam

ya·di māṃ saṃs·pṛ·śed rā·maḥ sa·kṛd ad·yā·la·bhe·ta vā / na tan me sa·dṛ·śaṃ de·vi yan ma·yā rā·gha·ve kṛ·tam

cakṣuṣā tvāṃ na paśyāmi smṛtir mama vilupyate / dūtā vaivasvatasyaite kausalye tvarayanti mām

cak·ṣu·ṣā tvāṃ na paś·yā·mi smṛ·tir ma·ma vi·lup·ya·te / dū·tā vai·vas·va·tas·yai·te kau·sal·ye tva·ra·yan·ti mām

atas tu kiṃ duḥkhataraṃ yad ahaṃ jīvitakṣaye / na hi paśyāmi dharmajñaṃ rāmaṃ satyaparākyamam

a·tas tu kiṃ duḥ·kha·ta·raṃ yad a·haṃ jī·vi·tak·ṣa·ye / na hi paś·yā·mi dhar·maj·ñaṃ rā·maṃ sat·ya·pa·rāk·ya·mam

na te manuṣyā devās te ye cāruśubhakuṇḍalam / mukhaṃ drakṣyanti rāmasya varṣe pañcadaśe punaḥ

na te ma·nuṣ·yā de·vās te ye cā·ru·śu·bha·kuṇ·ḍa·lam / mu·khaṃ drak·ṣyan·ti rā·mas·ya var·ṣe pañ·ca·da·śe pu·naḥ

padmapatrekṣaṇaṃ subhru sudaṃṣṭraṃ cārunāsikam / dhanyā drakṣyanti rāmasya tārādhipanibhaṃ mukham

pad·ma·pat·rek·ṣa·ṇaṃ subh·ru su·daṃṣ·ṭraṃ cā·ru·nā·si·kam / dhan·yā drak·ṣyan·ti rā·mas·ya tā·rā·dhi·pa·ni·bhaṃ mu·kham

sadṛśaṃ śāradasyendoḥ phullasya kamalasya ca / sugandhi mama nāthasya dhanyā drakṣyanti tanmukham

sa·dṛ·śaṃ śā·ra·das·yen·doḥ phul·las·ya ka·ma·las·ya ca / su·gan·dhi ma·ma nā·thas·ya dhan·yā drak·ṣyan·ti tan·mu·kham

nivṛttavanavāsaṃ tam ayodhyāṃ punar āgatam / drakṣyanti sukhino rāmaṃ śukraṃ mārgagataṃ yathā

ni·vṛt·ta·va·na·vā·saṃ tam a·yodh·yāṃ pu·nar ā·ga·tam / drak·ṣyan·ti su·khi·no rā·maṃ śuk·raṃ mār·ga·ga·taṃ ya·thā

ayam ātmabhavaḥ śoko mām anātham acetanam / saṃsādayati vegena yathā kūlaṃ nadīrayaḥ

a·yam āt·ma·bha·vaḥ śo·ko mām a·nā·tham a·ce·ta·nam / saṃ·sā·da·ya·ti ve·ge·na ya·thā kū·laṃ na·dī·ra·yaḥ

hā rāghava mahābāho hā mamāyāsa nāśana / rājā daśarathaḥ śocañ jīvitāntam upāgamat

hā rā·gha·va ma·hā·bā·ho hā ma·mā·yā·sa nā·śa·na / rā·jā da·śa·ra·thaḥ śo·cañ jī·vi·tān·tam u·pā·ga·mat

tathā tu dīnaṃ kathayan narādhipaḥ priyasya putrasya vivāsanāturaḥ / gate 'rdharātre bhṛśaduḥkhapīḍitas tadā jahau prāṇam udāradarśanaḥ

ta·thā tu dī·naṃ ka·tha·yan na·rā·dhi·paḥ pri·yas·ya put·ras·ya vi·vā·sa·nā·tu·raḥ / ga·te 'rdha·rāt·re bhṛ·śa·duḥ·kha·pī·ḍi·tas ta·dā ja·hau prā·ṇam u·dā·ra·dar·śa·naḥ

atha rātryāṃ vyatītāyāṃ prātar evāpare 'hani / bandinaḥ paryupātiṣṭhaṃs tat pārthivaniveśanam

a·tha rāt·ryāṃ vya·tī·tā·yāṃ prā·tar e·vā·pa·re 'ha·ni / ban·di·naḥ par·yu·pā·tiṣ·ṭhaṃs tat pār·thi·va·ni·ve·śa·nam

tataḥ śucisamācārāḥ paryupasthāna kovidaḥ / strīvarṣavarabhūyiṣṭhā upatasthur yathāpuram

ta·taḥ śu·ci·sa·mā·cā·rāḥ par·yu·pas·thā·na ko·vi·daḥ / strī·var·ṣa·va·ra·bhū·yiṣ·ṭhā u·pa·tas·thur ya·thā·pu·ram

haricandanasaṃpṛktam udakaṃ kāñcanair ghaṭaiḥ / āninyuḥ snānaśikṣājñā yathākālaṃ yathāvidhi

ha·ri·can·da·na·saṃ·pṛk·tam u·da·kaṃ kāñ·ca·nair gha·ṭaiḥ / ā·nin·yuḥ snā·na·śik·ṣāj·ñā ya·thā·kā·laṃ ya·thā·vi·dhi

maṅgalālambhanīyāni prāśanīyān upaskarān / upaninyus tathāpy anyāḥ kumārī bahulāḥ striyaḥ

maṅ·ga·lā·lam·bha·nī·yā·ni prā·śa·nī·yān u·pas·ka·rān / u·pa·nin·yus ta·thāpy an·yāḥ ku·mā·rī ba·hu·lāḥ stri·yaḥ

atha yāḥ kosalendrasya śayanaṃ pratyanantarāḥ / tāḥ striyas tu samāgamya bhartāraṃ pratyabodhayan

a·tha yāḥ ko·sa·len·dras·ya śa·ya·naṃ prat·ya·nan·ta·rāḥ / tāḥ stri·yas tu sa·mā·gam·ya bhar·tā·raṃ prat·ya·bo·dha·yan

tā vepathuparītāś ca rājñaḥ prāṇeṣu śaṅkitāḥ / pratisrotas tṛṇāgrāṇāṃ sadṛśaṃ saṃcakampire

tā ve·pa·thu·pa·rī·tāś ca rāj·ñaḥ prā·ṇe·ṣu śaṅ·ki·tāḥ / pra·tis·ro·tas tṛ·ṇāg·rā·ṇāṃ sa·dṛ·śaṃ saṃ·ca·kam·pi·re

atha saṃvepamanānāṃ strīṇāṃ dṛṣṭvā ca pārthivam / yat tad āśaṅkitaṃ pāpaṃ tasya jajñe viniścayaḥ

a·tha saṃ·ve·pa·ma·nā·nāṃ strī·ṇāṃ dṛṣ·ṭvā ca pār·thi·vam / yat tad ā·śaṅ·ki·taṃ pā·paṃ tas·ya jaj·ñe vi·niś·ca·yaḥ

tataḥ pracukruśur dīnāḥ sasvaraṃ tā varāṅganāḥ / kareṇava ivāraṇye sthānapracyutayūthapāḥ

ta·taḥ pra·cuk·ru·śur dī·nāḥ sas·va·raṃ tā va·rāṅ·ga·nāḥ / ka·re·ṇa·va i·vā·raṇ·ye sthā·nap·rac·yu·ta·yū·tha·pāḥ

tāsām ākranda śabdena sahasodgatacetane / kausalyā ca sumitrāca tyaktanidre babhūvatuḥ

tā·sām āk·ran·da śab·de·na sa·ha·sod·ga·ta·ce·ta·ne / kau·sal·yā ca su·mit·rā·ca tyak·ta·nid·re ba·bhū·va·tuḥ

kausalyā ca sumitrā ca dṛṣṭvā spṛṣṭvā ca pārthivam / hā nātheti parikruśya petatur dharaṇītale

kau·sal·yā ca su·mit·rā ca dṛṣ·ṭvā spṛṣ·ṭvā ca pār·thi·vam / hā nā·the·ti pa·rik·ruś·ya pe·ta·tur dha·ra·ṇī·ta·le

sā kosalendraduhitā veṣṭamānā mahītale / na babhrāja rajodhvastā tāreva gaganacyutā

sā ko·sa·len·dra·du·hi·tā veṣ·ṭa·mā·nā ma·hī·ta·le / na babh·rā·ja ra·jodh·vas·tā tā·re·va ga·ga·nac·yu·tā

tat samuttrastasaṃbhrāntaṃ paryutsukajanākulam / sarvatas tumulākrandaṃ paritāpārtabāndhavam

tat sa·mut·tras·ta·saṃbh·rān·taṃ par·yut·su·ka·ja·nā·ku·lam / sar·va·tas tu·mu·lāk·ran·daṃ pa·ri·tā·pār·ta·bān·dha·vam

sadyo nipatitānandaṃ dīnaviklavadarśanam / babhūva naradevasya sadma diṣṭāntam īyuṣaḥ

sad·yo ni·pa·ti·tā·nan·daṃ dī·na·vik·la·va·dar·śa·nam / ba·bhū·va na·ra·de·vas·ya sad·ma diṣ·ṭān·tam ī·yu·ṣaḥ

atītam ājñāya tu pārthivarṣabhaṃ yaśasvinaṃ saṃparivārya patnayaḥ / bhṛśaṃ rudantyaḥ karuṇaṃ suduḥkhitāḥ pragṛhya bāhū vyalapann anāthavat

a·tī·tam āj·ñā·ya tu pār·thi·var·ṣa·bhaṃ ya·śas·vi·naṃ saṃ·pa·ri·vār·ya pat·na·yaḥ / bhṛ·śaṃ ru·dan·tyaḥ ka·ru·ṇaṃ su·duḥ·khi·tāḥ pra·gṛh·ya bā·hū vya·la·pann a·nā·tha·vat

tam agnim iva saṃśāntam ambuhīnam ivārṇavam / hataprabham ivādityaṃ svargathaṃ prekṣya bhūmipam

tam ag·nim i·va saṃ·śān·tam am·bu·hī·nam i·vār·ṇa·vam / ha·tap·ra·bham i·vā·dit·yaṃ svar·ga·thaṃ prek·ṣya bhū·mi·pam

kausalyā bāṣpapūrṇākṣī vividhaṃ śokakarśitā / upagṛhya śiro rājñaḥ kaikeyīṃ pratyabhāṣata

kau·sal·yā bāṣ·pa·pūr·ṇāk·ṣī vi·vi·dhaṃ śo·ka·kar·śi·tā / u·pa·gṛh·ya śi·ro rāj·ñaḥ kai·ke·yīṃ prat·ya·bhā·ṣa·ta

sakāmā bhava kaikeyi bhuṅkṣva rājyam akaṇṭakam / tyaktvā rājānam ekāgrā nṛśaṃse duṣṭacāriṇi

sa·kā·mā bha·va kai·ke·yi bhuṅ·kṣva rāj·yam a·kaṇ·ṭa·kam / tyak·tvā rā·jā·nam e·kāg·rā nṛ·śaṃ·se duṣ·ṭa·cā·ri·ṇi

vihāya māṃ gato rāmo bhartā ca svargato mama / vipathe sārthahīneva nāhaṃ jīvitum utsahe

vi·hā·ya māṃ ga·to rā·mo bhar·tā ca svar·ga·to ma·ma / vi·pa·the sār·tha·hī·ne·va nā·haṃ jī·vi·tum ut·sa·he

bhartāraṃ taṃ parityajya kā strī daivatam ātmanaḥ / icchej jīvitum anyatra kaikeyyās tyaktadharmaṇaḥ

bhar·tā·raṃ taṃ pa·rit·yaj·ya kā strī dai·va·tam āt·ma·naḥ / ic·chej jī·vi·tum an·yat·ra kai·key·yās tyak·ta·dhar·ma·ṇaḥ

na lubdho budhyate doṣān kiṃ pākam iva bhakṣayan / kubjānimittaṃ kaikeyyā rāghavāṇān kulaṃ hatam

na lub·dho budh·ya·te do·ṣān kiṃ pā·kam i·va bhak·ṣa·yan / kub·jā·ni·mit·taṃ kai·key·yā rā·gha·vā·ṇān ku·laṃ ha·tam

aniyoge niyuktena rājñā rāmaṃ vivāsitam / sabhāryaṃ janakaḥ śrutvā paritapsyaty ahaṃ yathā

a·ni·yo·ge ni·yuk·te·na rāj·ñā rā·maṃ vi·vā·si·tam / sa·bhār·yaṃ ja·na·kaḥ śrut·vā pa·ri·tap·syaty a·haṃ ya·thā

rāmaḥ kamalapatrākṣo jīvanāśam ito gataḥ / videharājasya sutā tahā sītā tapasvinī / duḥkhasyānucitā duḥkhaṃ vane paryudvijiṣyati

rā·maḥ ka·ma·la·pat·rāk·ṣo jī·va·nā·śam i·to ga·taḥ / vi·de·ha·rā·jas·ya su·tā ta·hā sī·tā ta·pas·vi·nī / duḥ·khas·yā·nu·ci·tā duḥ·khaṃ va·ne par·yud·vi·jiṣ·ya·ti

nadatāṃ bhīmaghoṣāṇāṃ niśāsu mṛgapakṣiṇām / niśamya nūnaṃ saṃstrastā rāghavaṃ saṃśrayiṣyati

na·da·tāṃ bhī·ma·gho·ṣā·ṇāṃ ni·śā·su mṛ·ga·pak·ṣi·ṇām / ni·śam·ya nū·naṃ saṃs·tras·tā rā·gha·vaṃ saṃś·ra·yiṣ·ya·ti

vṛddhaś caivālpaputraś ca vaidehīm anicintayan / so 'pi śokasamāviṣṭo nanu tyakṣyati jīvitam

vṛd·dhaś cai·vāl·pa·put·raś ca vai·de·hīm a·ni·cin·ta·yan / so 'pi śo·ka·sa·mā·viṣ·ṭo na·nu tyak·ṣya·ti jī·vi·tam

tāṃ tataḥ saṃpariṣvajya vilapantīṃ tapasvinīm / vyapaninyuḥ suduḥkhārtāṃ kausalyāṃ vyāvahārikāḥ

tāṃ ta·taḥ saṃ·pa·riṣ·vaj·ya vi·la·pan·tīṃ ta·pas·vi·nīm / vya·pa·nin·yuḥ su·duḥ·khār·tāṃ kau·sal·yāṃ vyā·va·hā·ri·kāḥ

tailadroṇyām athāmātyāḥ saṃveśya jagatīpatim / rājñaḥ sarvāṇy athādiṣṭāś cakruḥ karmāṇy anantaram

tai·lad·roṇ·yām a·thā·māt·yāḥ saṃ·veś·ya ja·ga·tī·pa·tim / rāj·ñaḥ sar·vāṇy a·thā·diṣ·ṭāś cak·ruḥ kar·māṇy a·nan·ta·ram

na tu saṃkalanaṃ rājño vinā putreṇa mantriṇaḥ / sarvajñāḥ kartum īṣus te tato rakṣanti bhūmipam

na tu saṃ·ka·la·naṃ rāj·ño vi·nā put·re·ṇa man·tri·ṇaḥ / sar·vaj·ñāḥ kar·tum ī·ṣus te ta·to rak·ṣan·ti bhū·mi·pam

tailadroṇyāṃ tu sacivaiḥ śāyitaṃ taṃ narādhipam / hā mṛto 'yam iti jñātvā striyas tāḥ paryadevayan

tai·lad·roṇ·yāṃ tu sa·ci·vaiḥ śā·yi·taṃ taṃ na·rā·dhi·pam / hā mṛ·to 'yam i·ti jñāt·vā stri·yas tāḥ par·ya·de·va·yan

bāhūn udyamya kṛpaṇā netraprasravaṇair mukhaiḥ / rudantyaḥ śokasaṃtaptāḥ kṛpaṇaṃ paryadevayan

bā·hūn ud·yam·ya kṛ·pa·ṇā net·rap·ras·ra·va·ṇair mu·khaiḥ / ru·dan·tyaḥ śo·ka·saṃ·tap·tāḥ kṛ·pa·ṇaṃ par·ya·de·va·yan

niśānakṣatrahīneva strīva bhartṛvivarjitā / purī nārājatāyodhyā hīnā rājñā mahātmanā

ni·śā·nak·ṣat·ra·hī·ne·va strī·va bhar·tṛ·vi·var·ji·tā / pu·rī nā·rā·ja·tā·yodh·yā hī·nā rāj·ñā ma·hāt·ma·nā

bāṣpaparyākulajanā hāhābhūtakulāṅganā / śūnyacatvaraveśmāntā na babhrāja yathāpuram

bāṣ·pa·par·yā·ku·la·ja·nā hā·hā·bhū·ta·ku·lāṅ·ga·nā / śūn·ya·cat·va·ra·veś·mān·tā na babh·rā·ja ya·thā·pu·ram

gataprabhā dyaur iva bhāskaraṃ vinā vyapetanakṣatragaṇeva śarvarī / purī babhāse rahitā mahātmanā na cāsrakaṇṭhākulamārgacatvarā

ga·tap·ra·bhā dyaur i·va bhās·ka·raṃ vi·nā vya·pe·ta·nak·ṣat·ra·ga·ṇe·va śar·va·rī / pu·rī ba·bhā·se ra·hi·tā ma·hāt·ma·nā na cās·ra·kaṇ·ṭhā·ku·la·mār·ga·cat·va·rā

narāś ca nāryaś ca sametya saṃghaśo vigarhamāṇā bharatasya mātaram / tadā nagaryāṃ naradevasaṃkṣaye babhūvur ārtā na ca śarma lebhire

na·rāś ca nār·yaś ca sa·met·ya saṃ·gha·śo vi·gar·ha·mā·ṇā bha·ra·tas·ya mā·ta·ram / ta·dā na·gar·yāṃ na·ra·de·va·saṃk·ṣa·ye ba·bhū·vur ār·tā na ca śar·ma le·bhi·re

vyatītāyāṃ tu śarvaryām ādityasyodaye tataḥ / sametya rājakartāraḥ sabhām īyur dvijātayaḥ

vya·tī·tā·yāṃ tu śar·var·yām ā·dit·yas·yo·da·ye ta·taḥ / sa·met·ya rā·ja·kar·tā·raḥ sa·bhām ī·yur dvi·jā·ta·yaḥ

mārkaṇḍeyo 'tha maudgalyo vāmadevaś ca kāśyapaḥ / kātyayano gautamaś ca jābāliś ca mahāyaśāḥ

mār·kaṇ·ḍe·yo 'tha maud·gal·yo vā·ma·de·vaś ca kāś·ya·paḥ / kāt·ya·ya·no gau·ta·maś ca jā·bā·liś ca ma·hā·ya·śāḥ

ete dvijāḥ sahāmātyaiḥ pṛthag vācam udīrayan / vasiṣṭham evābhimukhāḥ śreṣṭho rājapurohitam

e·te dvi·jāḥ sa·hā·māt·yaiḥ pṛ·thag vā·cam u·dī·ra·yan / va·siṣ·ṭham e·vā·bhi·mu·khāḥ śreṣ·ṭho rā·ja·pu·ro·hi·tam

atītā śarvarī duḥkhaṃ yā no varṣaśatopamā / asmin pañcatvam āpanne putraśokena pārthive

a·tī·tā śar·va·rī duḥ·khaṃ yā no var·ṣa·śa·to·pa·mā / as·min pañ·cat·vam ā·pan·ne put·ra·śo·ke·na pār·thi·ve

svargataś ca mahārājo rāmaś cāraṇyam āśritaḥ / lakṣmaṇaś cāpi tejasvī rāmeṇaiva gataḥ saha

svar·ga·taś ca ma·hā·rā·jo rā·maś cā·raṇ·yam āś·ri·taḥ / lak·ṣma·ṇaś cā·pi te·jas·vī rā·me·ṇai·va ga·taḥ sa·ha

ubhau bharataśatrughnau kkekayeṣu paraṃtapau / pure rājagṛhe ramye mātāmahaniveśane

u·bhau bha·ra·ta·śat·rugh·nau kke·ka·ye·ṣu pa·raṃ·ta·pau / pu·re rā·ja·gṛ·he ram·ye mā·tā·ma·ha·ni·ve·śa·ne

ikṣvākūṇām ihādyaiva kaś cid rājā vidhīyatām / arājakaṃ hi no rāṣṭraṃ na vināśam avāpnuyāt

ik·ṣvā·kū·ṇām i·hād·yai·va kaś cid rā·jā vi·dhī·ya·tām / a·rā·ja·kaṃ hi no rāṣ·ṭraṃ na vi·nā·śam a·vāp·nu·yāt

nārājale janapade vidyunmālī mahāsvanaḥ / abhivarṣati parjanyo mahīṃ divyena vāriṇā

nā·rā·ja·le ja·na·pa·de vid·yun·mā·lī ma·hās·va·naḥ / a·bhi·var·ṣa·ti par·jan·yo ma·hīṃ div·ye·na vā·ri·ṇā

nārājake janapade bījamuṣṭiḥ prakīryate / nārākake pituḥ putro bhāryā vā vartate vaśe

nā·rā·ja·ke ja·na·pa·de bī·ja·muṣ·ṭiḥ pra·kīr·ya·te / nā·rā·ka·ke pi·tuḥ put·ro bhār·yā vā var·ta·te va·śe

arājake dhanaṃ nāsti nāsti bhāryāpy arājake / idam atyāhitaṃ cānyat kutaḥ satyam arājake

a·rā·ja·ke dha·naṃ nās·ti nās·ti bhār·yāpy a·rā·ja·ke / i·dam at·yā·hi·taṃ cān·yat ku·taḥ sat·yam a·rā·ja·ke

nārājake janapade kārayanti sabhāṃ narāḥ / udyānāni ca ramyāṇi hṛṣṭāḥ puṇyagṛhāṇi ca

nā·rā·ja·ke ja·na·pa·de kā·ra·yan·ti sa·bhāṃ na·rāḥ / ud·yā·nā·ni ca ram·yā·ṇi hṛṣ·ṭāḥ puṇ·ya·gṛ·hā·ṇi ca

nārājake janapade yajñaśīlā dvijātayaḥ / satrāṇy anvāsate dāntā brāhmaṇāḥ saṃśitavratāḥ

nā·rā·ja·ke ja·na·pa·de yaj·ña·śī·lā dvi·jā·ta·yaḥ / sat·rāṇy an·vā·sa·te dān·tā brāh·ma·ṇāḥ saṃ·śi·tav·ra·tāḥ

nārājake janapade prabhūtanaṭanartakāḥ / utsavāś ca samājāś ca vardhante rāṣṭravardhanāḥ

nā·rā·ja·ke ja·na·pa·de pra·bhū·ta·na·ṭa·nar·ta·kāḥ / ut·sa·vāś ca sa·mā·jāś ca var·dhan·te rāṣ·ṭra·var·dha·nāḥ

nārajake janapade siddhārthā vyavahāriṇaḥ / kathābhir anurajyante kathāśīlāḥ kathāpriyaiḥ

nā·ra·ja·ke ja·na·pa·de sid·dhār·thā vya·va·hā·ri·ṇaḥ / ka·thā·bhir a·nu·raj·yan·te ka·thā·śī·lāḥ ka·thāp·ri·yaiḥ

nārājake janapade vāhanaiḥ śīghragāmibhiḥ / narā niryānty araṇyāni nārībhiḥ saha kāminaḥ

nā·rā·ja·ke ja·na·pa·de vā·ha·naiḥ śīgh·ra·gā·mi·bhiḥ / na·rā nir·yānty a·raṇ·yā·ni nā·rī·bhiḥ sa·ha kā·mi·naḥ

nārākaje janapade dhanavantaḥ surakṣitāḥ / śerate vivṛta dvārāḥ kṛṣigorakṣajīvinaḥ

nā·rā·ka·je ja·na·pa·de dha·na·van·taḥ su·rak·ṣi·tāḥ / śe·ra·te vi·vṛ·ta dvā·rāḥ kṛ·ṣi·go·rak·ṣa·jī·vi·naḥ

nārājake janapade vaṇijo dūragāminaḥ / gacchanti kṣemam adhvānaṃ bahupuṇyasamācitāḥ

nā·rā·ja·ke ja·na·pa·de va·ṇi·jo dū·ra·gā·mi·naḥ / gac·chan·ti kṣe·mam adh·vā·naṃ ba·hu·puṇ·ya·sa·mā·ci·tāḥ

nārājake janapade caraty ekacaro vaśī / bhāvayann ātmanātmānaṃ yatrasāyaṃgṛho muniḥ

nā·rā·ja·ke ja·na·pa·de ca·raty e·ka·ca·ro va·śī / bhā·va·yann āt·ma·nāt·mā·naṃ yat·ra·sā·yaṃ·gṛ·ho mu·niḥ

nārājake janapade yogakṣemaṃ pravartate / na cāpy arājake senā śatrūn viṣahate yudhi

nā·rā·ja·ke ja·na·pa·de yo·gak·ṣe·maṃ pra·var·ta·te / na cāpy a·rā·ja·ke se·nā śat·rūn vi·ṣa·ha·te yu·dhi

yathā hy anudakā nadyo yathā vāpy atṛṇaṃ vanam / agopālā yathā gāvas tathā rāṣṭram arājakam

ya·thā hy a·nu·da·kā nad·yo ya·thā vāpy a·tṛ·ṇaṃ va·nam / a·go·pā·lā ya·thā gā·vas ta·thā rāṣ·ṭram a·rā·ja·kam

nārājake janapade svakaṃ bhavati kasya cit / matsyā iva narā nityaṃ bhakṣayanti parasparam

nā·rā·ja·ke ja·na·pa·de sva·kaṃ bha·va·ti kas·ya cit / mat·syā i·va na·rā nit·yaṃ bhak·ṣa·yan·ti pa·ras·pa·ram

yehi saṃbhinnamaryādā nāstikāś chinnasaṃśayāḥ / te 'pi bhāvāya kalpante rājadaṇḍanipīḍitāḥ

ye·hi saṃ·bhin·na·mar·yā·dā nās·ti·kāś chin·na·saṃ·śa·yāḥ / te 'pi bhā·vā·ya kal·pan·te rā·ja·daṇ·ḍa·ni·pī·ḍi·tāḥ

aho tama ivedaṃ syān na prajñāyeta kiṃ cana / rājā cen na bhaveṃl loke vibhajan sādhvasādhunī

a·ho ta·ma i·ve·daṃ syān na praj·ñā·ye·ta kiṃ ca·na / rā·jā cen na bha·veṃl lo·ke vi·bha·jan sādh·va·sā·dhu·nī

jīvaty api mahārāje tavaiva vacanaṃ vayam / nātikramāmahe sarve velāṃ prāpyeva sāgaraḥ

jī·vaty a·pi ma·hā·rā·je ta·vai·va va·ca·naṃ va·yam / nā·tik·ra·mā·ma·he sar·ve ve·lāṃ prāp·ye·va sā·ga·raḥ

sa naḥ samīkṣya dvijavaryavṛttaṃ nṛpaṃ vinā rājyam araṇyabhūtam / kumāram ikṣvākusutaṃ vadānyaṃ tvam eva rājānam ihābhiṣiñcaya

sa naḥ sa·mīk·ṣya dvi·ja·var·ya·vṛt·taṃ nṛ·paṃ vi·nā rāj·yam a·raṇ·ya·bhū·tam / ku·mā·ram ik·ṣvā·ku·su·taṃ va·dān·yaṃ tvam e·va rā·jā·nam i·hā·bhi·ṣiñ·ca·ya

teṣāṃ tad vacanaṃ śrutvā vasiṣṭhaḥ pratyuvāca ha / mitrāmātyagaṇān sarvān brāhmaṇāṃs tān idaṃ vacaḥ

te·ṣāṃ tad va·ca·naṃ śrut·vā va·siṣ·ṭhaḥ prat·yu·vā·ca ha / mit·rā·māt·ya·ga·ṇān sar·vān brāh·ma·ṇāṃs tān i·daṃ va·caḥ

yad asau mātulakule pure rājagṛhe sukhī / bharato vasati bhrātrā śatrughnena samanvitaḥ

yad a·sau mā·tu·la·ku·le pu·re rā·ja·gṛ·he su·khī / bha·ra·to va·sa·ti bhrāt·rā śat·rugh·ne·na sa·man·vi·taḥ

tac chīghraṃ javanā dūtā gacchantu tvaritair hayaiḥ / ānetuṃ bhrātarau vīrau kiṃ samīkṣāmahe vayam

tac chīgh·raṃ ja·va·nā dū·tā gac·chan·tu tva·ri·tair ha·yaiḥ / ā·ne·tuṃ bhrā·ta·rau vī·rau kiṃ sa·mīk·ṣā·ma·he va·yam

gacchantv iti tataḥ sarve vasiṣṭhaṃ vākyam abruvan / teṣāṃ tad vacanaṃ śrutvā vasiṣṭho vākyam abravīt

gac·chantv i·ti ta·taḥ sar·ve va·siṣ·ṭhaṃ vāk·yam ab·ru·van / te·ṣāṃ tad va·ca·naṃ śrut·vā va·siṣ·ṭho vāk·yam ab·ra·vīt

ehi siddhārtha vijaya jayantāśokanandana / śrūyatām itikartavyaṃ sarvān eva bravīmi vaḥ

e·hi sid·dhār·tha vi·ja·ya ja·yan·tā·śo·ka·nan·da·na / śrū·ya·tām i·ti·kar·tav·yaṃ sar·vān e·va bra·vī·mi vaḥ

puraṃ rājagṛhaṃ gatvā śīghraṃ śīghrajavair hayaiḥ / tyaktaśokair idaṃ vācyaḥ śāsanād bharato mama

pu·raṃ rā·ja·gṛ·haṃ gat·vā śīgh·raṃ śīgh·ra·ja·vair ha·yaiḥ / tyak·ta·śo·kair i·daṃ vāc·yaḥ śā·sa·nād bha·ra·to ma·ma

purohitas tvāṃ kuśalaṃ prāha sarve ca mantriṇaḥ / tvaramāṇaś ca niryāhi kṛtyam ātyayikaṃ tvayā

pu·ro·hi·tas tvāṃ ku·śa·laṃ prā·ha sar·ve ca man·tri·ṇaḥ / tva·ra·mā·ṇaś ca nir·yā·hi kṛt·yam āt·ya·yi·kaṃ tva·yā

mā cāsmai proṣitaṃ rāmaṃ mā cāsmai pitaraṃ mṛtam / bhavantaḥ śaṃsiṣur gatvā rāghavāṇām imaṃ kṣayam

mā cās·mai pro·ṣi·taṃ rā·maṃ mā cās·mai pi·ta·raṃ mṛ·tam / bha·van·taḥ śaṃ·si·ṣur gat·vā rā·gha·vā·ṇām i·maṃ kṣa·yam

kauśeyāni ca vastrāṇi bhūṣaṇāni varāṇi ca / kṣipram ādāya rājñaś ca bharatasya ca gacchata / vasiṣṭhenābhyanujñātā dūtāḥ saṃtvaritā yayuḥ

kau·śe·yā·ni ca vas·trā·ṇi bhū·ṣa·ṇā·ni va·rā·ṇi ca / kṣip·ram ā·dā·ya rāj·ñaś ca bha·ra·tas·ya ca gac·cha·ta / va·siṣ·ṭhe·nābh·ya·nuj·ñā·tā dū·tāḥ saṃt·va·ri·tā ya·yuḥ

te hastina pure gaṅgāṃ tīrtvā pratyaṅmukhā yayuḥ / pāñcāladeśam āsādya madhyena kurujāṅgalam

te has·ti·na pu·re gaṅ·gāṃ tīr·tvā prat·yaṅ·mu·khā ya·yuḥ / pāñ·cā·la·de·śam ā·sād·ya madh·ye·na ku·ru·jāṅ·ga·lam

te prasannodakāṃ divyāṃ nānāvihagasevitām / upātijagmur vegena śaradaṇḍāṃ janākulām

te pra·san·no·da·kāṃ div·yāṃ nā·nā·vi·ha·ga·se·vi·tām / u·pā·ti·jag·mur ve·ge·na śa·ra·daṇ·ḍāṃ ja·nā·ku·lām

nikūlavṛkṣam āsādya divyaṃ satyopayācanam / abhigamyābhivādyaṃ taṃ kuliṅgāṃ prāviśan purīm

ni·kū·la·vṛk·ṣam ā·sād·ya div·yaṃ sat·yo·pa·yā·ca·nam / a·bhi·gam·yā·bhi·vād·yaṃ taṃ ku·liṅ·gāṃ prā·vi·śan pu·rīm

abhikālaṃ tataḥ prāpya tejo'bhibhavanāc cyutāḥ / yayur madhyena bāhlīkān sudāmānaṃ ca parvatam / viṣṇoḥ padaṃ prekṣamāṇā vipāśāṃ cāpi śālmalīm

a·bhi·kā·laṃ ta·taḥ prāp·ya te·jo'bhi·bha·va·nāc cyu·tāḥ / ya·yur madh·ye·na bāh·lī·kān su·dā·mā·naṃ ca par·va·tam / viṣ·ṇoḥ pa·daṃ prek·ṣa·mā·ṇā vi·pā·śāṃ cā·pi śāl·ma·līm

te śrāntavāhanā dūtā vikṛṣṭena satā pathā / giri vrajaṃ pura varaṃ śīghram āsedur añjasā

te śrān·ta·vā·ha·nā dū·tā vi·kṛṣ·ṭe·na sa·tā pa·thā / gi·ri vra·jaṃ pu·ra va·raṃ śīgh·ram ā·se·dur añ·ja·sā

bhartuḥ priyārthaṃ kularakṣaṇārthaṃ bhartuś ca vaṃśasya parigrahārtham / aheḍamānās tvarayā sma dūtā rātryāṃ tu te tat puram eva yātāḥ

bhar·tuḥ pri·yār·thaṃ ku·la·rak·ṣa·ṇār·thaṃ bhar·tuś ca vaṃ·śas·ya pa·rig·ra·hār·tham / a·he·ḍa·mā·nās tva·ra·yā sma dū·tā rāt·ryāṃ tu te tat pu·ram e·va yā·tāḥ

yām eva rātriṃ te dūtāḥ praviśanti sma tāṃ purīm / bharatenāpi tāṃ rātriṃ svapno dṛṣṭo 'yam apriyaḥ

yām e·va rāt·riṃ te dū·tāḥ pra·vi·śan·ti sma tāṃ pu·rīm / bha·ra·te·nā·pi tāṃ rāt·riṃ svap·no dṛṣ·ṭo 'yam ap·ri·yaḥ

vyuṣṭām eva tu tāṃ rātriṃ dṛṣṭvā taṃ svapnam apriyam / putro rājādhirājasya subhṛśaṃ paryatapyata

vyuṣ·ṭām e·va tu tāṃ rāt·riṃ dṛṣ·ṭvā taṃ svap·nam ap·ri·yam / put·ro rā·jā·dhi·rā·jas·ya su·bhṛ·śaṃ par·ya·tap·ya·ta

tapyamānaṃ samājñāya vayasyāḥ priyavādinaḥ / āyāsaṃ hi vineṣyantaḥ sabhāyāṃ cakrire kathāḥ

tap·ya·mā·naṃ sa·māj·ñā·ya va·yas·yāḥ pri·ya·vā·di·naḥ / ā·yā·saṃ hi vi·neṣ·yan·taḥ sa·bhā·yāṃ cak·ri·re ka·thāḥ

vādayanti tathā śāntiṃ lāsayanty api cāpare / nāṭakāny apare prāhur hāsyāni vividhāni ca

vā·da·yan·ti ta·thā śān·tiṃ lā·sa·yanty a·pi cā·pa·re / nā·ṭa·kāny a·pa·re prā·hur hās·yā·ni vi·vi·dhā·ni ca

sa tair mahātmā bharataḥ sakhibhiḥ priya vādibhiḥ / goṣṭhīhāsyāni kurvadbhir na prāhṛṣyata rāghavaḥ

sa tair ma·hāt·mā bha·ra·taḥ sa·khi·bhiḥ pri·ya vā·di·bhiḥ / goṣ·ṭhī·hās·yā·ni kur·vad·bhir na prā·hṛṣ·ya·ta rā·gha·vaḥ

tam abravīt priyasakho bharataṃ sakhibhir vṛtam / suhṛdbhiḥ paryupāsīnaḥ kiṃ sakhe nānumodase

tam ab·ra·vīt pri·ya·sa·kho bha·ra·taṃ sa·khi·bhir vṛ·tam / su·hṛd·bhiḥ par·yu·pā·sī·naḥ kiṃ sa·khe nā·nu·mo·da·se

evaṃ bruvāṇaṃ suhṛdaṃ bharataḥ pratyuvāca ha / śṛṇu tvaṃ yan nimittaṃme dainyam etad upāgatam

e·vaṃ bru·vā·ṇaṃ su·hṛ·daṃ bha·ra·taḥ prat·yu·vā·ca ha / śṛ·ṇu tvaṃ yan ni·mit·taṃ·me dain·yam e·tad u·pā·ga·tam

svapne pitaram adrākṣaṃ malinaṃ muktamūrdhajam / patantam adriśikharāt kaluṣe gomaye hrade

svap·ne pi·ta·ram ad·rāk·ṣaṃ ma·li·naṃ muk·ta·mūr·dha·jam / pa·tan·tam ad·ri·śi·kha·rāt ka·lu·ṣe go·ma·ye hra·de

plavamānaś ca me dṛṣṭaḥ sa tasmin gomayahrade / pibann añjalinā tailaṃ hasann iva muhur muhuḥ

pla·va·mā·naś ca me dṛṣ·ṭaḥ sa tas·min go·ma·yah·ra·de / pi·bann añ·ja·li·nā tai·laṃ ha·sann i·va mu·hur mu·huḥ

tatas tilodanaṃ bhuktvā punaḥ punar adhaḥśirāḥ / tailenābhyaktasarvāṅgas tailam evāvagāhata

ta·tas ti·lo·da·naṃ bhuk·tvā pu·naḥ pu·nar a·dhaḥ·śi·rāḥ / tai·le·nābh·yak·ta·sar·vāṅ·gas tai·lam e·vā·va·gā·ha·ta

svapne 'pi sāgaraṃ śuṣkaṃ candraṃ ca patitaṃ bhuvi / sahasā cāpi saṃśantaṃ jvalitaṃ jātavedasaṃ

svap·ne 'pi sā·ga·raṃ śuṣ·kaṃ can·draṃ ca pa·ti·taṃ bhu·vi / sa·ha·sā cā·pi saṃ·śan·taṃ jva·li·taṃ jā·ta·ve·da·saṃ

avadīrṇāṃ ca pṛthivīṃ śuṣkāṃś ca vividhān drumān / ahaṃ paśyāmi vidhvastān sadhūmāṃś caiva pārvatān

a·va·dīr·ṇāṃ ca pṛ·thi·vīṃ śuṣ·kāṃś ca vi·vi·dhān dru·mān / a·haṃ paś·yā·mi vidh·vas·tān sa·dhū·māṃś cai·va pār·va·tān

pīṭhe kārṣṇāyase cainaṃ niṣaṇṇaṃ kṛṣṇavāsasaṃ / prahasanti sma rājānaṃ pramadāḥ kṛṣṇapiṅgalāḥ

pī·ṭhe kār·ṣṇā·ya·se cai·naṃ ni·ṣaṇ·ṇaṃ kṛṣ·ṇa·vā·sa·saṃ / pra·ha·san·ti sma rā·jā·naṃ pra·ma·dāḥ kṛṣ·ṇa·piṅ·ga·lāḥ

tvaramāṇaś ca dharmātmā raktamālyānulepanaḥ / rathena kharayuktena prayāto dakṣiṇāmukhaḥ

tva·ra·mā·ṇaś ca dhar·māt·mā rak·ta·māl·yā·nu·le·pa·naḥ / ra·the·na kha·ra·yuk·te·na pra·yā·to dak·ṣi·ṇā·mu·khaḥ

evam etan mayā dṛṣṭam imāṃ rātriṃ bhayāvahām / ahaṃ rāmo 'tha vā rājā lakṣmaṇo vā mariṣyati

e·vam e·tan ma·yā dṛṣ·ṭam i·māṃ rāt·riṃ bha·yā·va·hām / a·haṃ rā·mo 'tha vā rā·jā lak·ṣma·ṇo vā ma·riṣ·ya·ti

naro yānena yaḥ svapne kharayuktena yāti hi / acirāt tasya dhūmāgraṃ citāyāṃ saṃpradṛśyate / etannimittaṃ dīno 'haṃ tan na vaḥ pratipūjaye

na·ro yā·ne·na yaḥ svap·ne kha·ra·yuk·te·na yā·ti hi / a·ci·rāt tas·ya dhū·māg·raṃ ci·tā·yāṃ saṃp·ra·dṛś·ya·te / e·tan·ni·mit·taṃ dī·no 'haṃ tan na vaḥ pra·ti·pū·ja·ye

śuṣyatīva ca me kaṇṭho na svastham iva me manaḥ / jugupsann iva cātmānaṃ na ca paśyāmi kāraṇam

śuṣ·ya·tī·va ca me kaṇ·ṭho na svas·tham i·va me ma·naḥ / ju·gup·sann i·va cāt·mā·naṃ na ca paś·yā·mi kā·ra·ṇam

imāṃ hi duḥsvapnagatiṃ niśāmya tām anekarūpām avitarkitāṃ purā / bhayaṃ mahat tad dhṛdayān na yāti me vicintya rājānam acintyadarśanam

i·māṃ hi duḥs·vap·na·ga·tiṃ ni·śām·ya tām a·ne·ka·rū·pām a·vi·tar·ki·tāṃ pu·rā / bha·yaṃ ma·hat tad dhṛ·da·yān na yā·ti me vi·cin·tya rā·jā·nam a·cin·tya·dar·śa·nam

bharate bruvati svapnaṃ dūtās te klāntavāhanāḥ / praviśyāsahyaparikhaṃ ramyaṃ rājagṛhaṃ puram

bha·ra·te bru·va·ti svap·naṃ dū·tās te klān·ta·vā·ha·nāḥ / pra·viś·yā·sah·ya·pa·ri·khaṃ ram·yaṃ rā·ja·gṛ·haṃ pu·ram

samāgamya tu rājñā ca rājaputreṇa cārcitāḥ / rājñaḥ pādau gṛhītvā tu tam ūcur bharataṃ vacaḥ

sa·mā·gam·ya tu rāj·ñā ca rā·ja·put·re·ṇa cār·ci·tāḥ / rāj·ñaḥ pā·dau gṛ·hīt·vā tu tam ū·cur bha·ra·taṃ va·caḥ

purohitas tvā kuśalaṃ prāha sarve ca mantriṇaḥ / tvaramāṇaś ca niryāhi kṛtyam ātyayikaṃ tvayā

pu·ro·hi·tas tvā ku·śa·laṃ prā·ha sar·ve ca man·tri·ṇaḥ / tva·ra·mā·ṇaś ca nir·yā·hi kṛt·yam āt·ya·yi·kaṃ tva·yā

atra viṃśatikoṭyas tu nṛpater mātulasya te / daśakoṭyas tu saṃpūrṇās tathaiva ca nṛpātmaja

at·ra viṃ·śa·ti·koṭ·yas tu nṛ·pa·ter mā·tu·las·ya te / da·śa·koṭ·yas tu saṃ·pūr·ṇās ta·thai·va ca nṛ·pāt·ma·ja

pratigṛhya ca tat sarvaṃ svanuraktaḥ suhṛjjane / dūtān uvāca bharataḥ kāmaiḥ saṃpratipūjya tān

pra·ti·gṛh·ya ca tat sar·vaṃ sva·nu·rak·taḥ su·hṛj·ja·ne / dū·tān u·vā·ca bha·ra·taḥ kā·maiḥ saṃp·ra·ti·pūj·ya tān

kaccit sukuśalī rājā pitā daśaratho mama / kaccic cārāgatā rāme lakṣmaṇe vā mahātmani

kac·cit su·ku·śa·lī rā·jā pi·tā da·śa·ra·tho ma·ma / kac·cic cā·rā·ga·tā rā·me lak·ṣma·ṇe vā ma·hāt·ma·ni

āryā ca dharmaniratā dharmajñā dharmadarśinī / arogā cāpi kausalyā mātā rāmasya dhīmataḥ

ār·yā ca dhar·ma·ni·ra·tā dhar·maj·ñā dhar·ma·dar·śi·nī / a·ro·gā cā·pi kau·sal·yā mā·tā rā·mas·ya dhī·ma·taḥ

kaccit sumitrā dharmajñā jananī lakṣmaṇasya yā / śatrughnasya ca vīrasya sārogā cāpi madhyamā

kac·cit su·mit·rā dhar·maj·ñā ja·na·nī lak·ṣma·ṇas·ya yā / śat·rugh·nas·ya ca vī·ras·ya sā·ro·gā cā·pi madh·ya·mā

ātmakāmā sadā caṇḍī krodhanā prājñamāninī / arogā cāpi kaikeyī mātā me kim uvāca ha

āt·ma·kā·mā sa·dā caṇ·ḍī kro·dha·nā prāj·ña·mā·ni·nī / a·ro·gā cā·pi kai·ke·yī mā·tā me kim u·vā·ca ha

evam uktās tu te dūtā bharatena mahātmanā / ūcuḥ saṃpraśritaṃ vākyam idaṃ taṃ bharataṃ tadā / kuśalās te naravyāghra yeṣāṃ kuśalam icchasi

e·vam uk·tās tu te dū·tā bha·ra·te·na ma·hāt·ma·nā / ū·cuḥ saṃp·raś·ri·taṃ vāk·yam i·daṃ taṃ bha·ra·taṃ ta·dā / ku·śa·lās te na·rav·yāgh·ra ye·ṣāṃ ku·śa·lam ic·cha·si

bharataś cāpi tān dūtān evam ukto 'bhyabhāṣata / āpṛcche 'haṃ mahārājaṃ dūtāḥ saṃtvarayanti mām

bha·ra·taś cā·pi tān dū·tān e·vam uk·to 'bhya·bhā·ṣa·ta / ā·pṛc·che 'haṃ ma·hā·rā·jaṃ dū·tāḥ saṃt·va·ra·yan·ti mām

evam uktvā tu tān dūtān bharataḥ pārthivātmajaḥ / dūtaiḥ saṃcodito vākyaṃ mātāmaham uvāca ha

e·vam uk·tvā tu tān dū·tān bha·ra·taḥ pār·thi·vāt·ma·jaḥ / dū·taiḥ saṃ·co·di·to vāk·yaṃ mā·tā·ma·ham u·vā·ca ha

rājan pitur gamiṣyāmi sakāśaṃ dūtacoditaḥ / punar apy aham eṣyāmi yadā me tvaṃ smariṣyasi

rā·jan pi·tur ga·miṣ·yā·mi sa·kā·śaṃ dū·ta·co·di·taḥ / pu·nar apy a·ham eṣ·yā·mi ya·dā me tvaṃ sma·riṣ·ya·si

bharatenaivam uktas tu nṛpo mātāmahas tadā / tam uvāca śubhaṃ vākyaṃ śirasy āghrāya rāghavam

bha·ra·te·nai·vam uk·tas tu nṛ·po mā·tā·ma·has ta·dā / tam u·vā·ca śu·bhaṃ vāk·yaṃ śi·rasy āgh·rā·ya rā·gha·vam

gaccha tātānujāne tvāṃ kaikeyī suprajās tvayā / mātaraṃ kuśalaṃ brūyāḥ pitaraṃ ca paraṃtapa

gac·cha tā·tā·nu·jā·ne tvāṃ kai·ke·yī sup·ra·jās tva·yā / mā·ta·raṃ ku·śa·laṃ brū·yāḥ pi·ta·raṃ ca pa·raṃ·ta·pa

purohitaṃ ca kuśalaṃ ye cānye dvijasattamāḥ / tau ca tāta maheṣvāsau bhrātaru rāmalakṣmaṇau

pu·ro·hi·taṃ ca ku·śa·laṃ ye cān·ye dvi·ja·sat·ta·māḥ / tau ca tā·ta ma·heṣ·vā·sau bhrā·ta·ru rā·ma·lak·ṣma·ṇau

tasmai hastyuttamāṃś citrān kambalān ajināni ca / abhisatkṛtya kaikeyo bharatāya dhanaṃ dadau

tas·mai has·tyut·ta·māṃś cit·rān kam·ba·lān a·ji·nā·ni ca / a·bhi·sat·kṛt·ya kai·ke·yo bha·ra·tā·ya dha·naṃ da·dau

rukma niṣkasahasre dve ṣoḍaśāśvaśatāni ca / satkṛtya kaikeyī putraṃ kekayo dhanam ādiśat

ruk·ma niṣ·ka·sa·has·re dve ṣo·ḍa·śāś·va·śa·tā·ni ca / sat·kṛt·ya kai·ke·yī put·raṃ ke·ka·yo dha·nam ā·di·śat

tathāmātyān abhipretān viśvāsyāṃś ca guṇānvitān / dadāv aśvapatiḥ śīghraṃ bharatāyānuyāyinaḥ

ta·thā·māt·yān a·bhip·re·tān viś·vās·yāṃś ca gu·ṇān·vi·tān / da·dāv aś·va·pa·tiḥ śīgh·raṃ bha·ra·tā·yā·nu·yā·yi·naḥ

airāvatān aindraśirān nāgān vai priyadarśanān / kharāñ śīghrān susaṃyuktān mātulo 'smai dhanaṃ dadau

ai·rā·va·tān ain·dra·śi·rān nā·gān vai pri·ya·dar·śa·nān / kha·rāñ śīgh·rān su·saṃ·yuk·tān mā·tu·lo 'smai dha·naṃ da·dau

antaḥpure 'tisaṃvṛddhān vyāghravīryabalānvitān / daṃṣṭrāyudhān mahākāyāñ śunaś copāyanaṃ dadau

an·taḥ·pu·re 'ti·saṃ·vṛd·dhān vyāgh·ra·vīr·ya·ba·lān·vi·tān / daṃṣ·ṭrā·yu·dhān ma·hā·kā·yāñ śu·naś co·pā·ya·naṃ da·dau

sa mātāmaham āpṛcchya mātulaṃ ca yudhājitam / ratham āruhya bharataḥ śatrughnasahito yayau

sa mā·tā·ma·ham ā·pṛc·chya mā·tu·laṃ ca yu·dhā·ji·tam / ra·tham ā·ruh·ya bha·ra·taḥ śat·rugh·na·sa·hi·to ya·yau

rathān maṇḍalacakrāṃś ca yojayitvā paraḥśatam / uṣṭrago'śvakharair bhṛtyā bharataṃ yāntam anvayuḥ

ra·thān maṇ·ḍa·la·cak·rāṃś ca yo·ja·yit·vā pa·raḥ·śa·tam / uṣ·ṭra·go'śva·kha·rair bhṛt·yā bha·ra·taṃ yān·tam an·va·yuḥ

balena gupto bharato mahātmā sahāryakasyātmasamair amātyaiḥ / ādāya śatrughnam apetaśatrur gṛhād yayau siddha ivendralokāt

ba·le·na gup·to bha·ra·to ma·hāt·mā sa·hār·ya·kas·yāt·ma·sa·mair a·māt·yaiḥ / ā·dā·ya śat·rugh·nam a·pe·ta·śat·rur gṛ·hād ya·yau sid·dha i·ven·dra·lo·kāt

sa prāṅmukho rājagṛhād abhiniryāya vīryavān / hrādinīṃ dūrapārāṃ ca pratyaksrotas taraṅgiṇīm / śatadrūm atarac chrīmān nadīm ikṣvākunandanaḥ

sa prāṅ·mu·kho rā·ja·gṛ·hād a·bhi·nir·yā·ya vīr·ya·vān / hrā·di·nīṃ dū·ra·pā·rāṃ ca prat·yak·sro·tas ta·raṅ·gi·ṇīm / śa·tad·rūm a·ta·rac chrī·mān na·dīm ik·ṣvā·ku·nan·da·naḥ

eladhāne nadīṃ tīrtvā prāpya cāparaparpaṭān / śilām ākurvatīṃ tīrtvā āgneyaṃ śalyakartanam

e·la·dhā·ne na·dīṃ tīr·tvā prāp·ya cā·pa·ra·par·pa·ṭān / śi·lām ā·kur·va·tīṃ tīr·tvā āg·ne·yaṃ śal·ya·kar·ta·nam

satyasaṃdhaḥ śuciḥ śrīmān prekṣamāṇaḥ śilāvahām / atyayāt sa mahāśailān vanaṃ caitrarathaṃ prati

sat·ya·saṃ·dhaḥ śu·ciḥ śrī·mān prek·ṣa·mā·ṇaḥ śi·lā·va·hām / at·ya·yāt sa ma·hā·śai·lān va·naṃ cait·ra·ra·thaṃ pra·ti

veginīṃ ca kuliṅgākhyāṃ hrādinīṃ parvatāvṛtām / yamunāṃ prāpya saṃtīrṇo balam āśvāsayat tadā

ve·gi·nīṃ ca ku·liṅ·gākh·yāṃ hrā·di·nīṃ par·va·tā·vṛ·tām / ya·mu·nāṃ prāp·ya saṃ·tīr·ṇo ba·lam āś·vā·sa·yat ta·dā

śītīkṛtya tu gātrāṇi klāntān āśvāsya vājinaḥ / tatra snātvā ca pītvā ca prāyād ādāya codakam

śī·tī·kṛt·ya tu gāt·rā·ṇi klān·tān āś·vās·ya vā·ji·naḥ / tat·ra snāt·vā ca pīt·vā ca prā·yād ā·dā·ya co·da·kam

rājaputro mahāraṇyam anabhīkṣṇopasevitam / bhadro bhadreṇa yānena mārutaḥ kham ivātyayāt

rā·ja·put·ro ma·hā·raṇ·yam a·na·bhīk·ṣṇo·pa·se·vi·tam / bhad·ro bhad·re·ṇa yā·ne·na mā·ru·taḥ kham i·vāt·ya·yāt

toraṇaṃ dakṣiṇārdhena jambūprastham upāgamat / varūthaṃ ca yayau ramyaṃ grāmaṃ daśarathātmajaḥ

to·ra·ṇaṃ dak·ṣi·ṇār·dhe·na jam·būp·ras·tham u·pā·ga·mat / va·rū·thaṃ ca ya·yau ram·yaṃ grā·maṃ da·śa·ra·thāt·ma·jaḥ

tatra ramye vane vāsaṃ kṛtvāsau prāṅmukho yayau / udyānam ujjihānāyāḥ priyakā yatra pādapāḥ

tat·ra ram·ye va·ne vā·saṃ kṛt·vā·sau prāṅ·mu·kho ya·yau / ud·yā·nam uj·ji·hā·nā·yāḥ pri·ya·kā yat·ra pā·da·pāḥ

sālāṃs tu priyakān prāpya śīghrān āsthāya vājinaḥ / anujñāpyātha bharato vāhinīṃ tvarito yayau

sā·lāṃs tu pri·ya·kān prāp·ya śīgh·rān ās·thā·ya vā·ji·naḥ / a·nuj·ñāp·yā·tha bha·ra·to vā·hi·nīṃ tva·ri·to ya·yau

vāsaṃ kṛtvā sarvatīrthe tīrtvā cottānakāṃ nadīm / anyā nadīś ca vividhāḥ pārvatīyais turaṃgamaiḥ

vā·saṃ kṛt·vā sar·va·tīr·the tīr·tvā cot·tā·na·kāṃ na·dīm / an·yā na·dīś ca vi·vi·dhāḥ pār·va·tī·yais tu·raṃ·ga·maiḥ

hastipṛṣṭhakam āsādya kuṭikām atyavartata / tatāra ca naravyāghro lauhitye sa kapīvatīm / ekasāle sthāṇumatīṃ vinate gomatīṃ nadīm

has·ti·pṛṣ·ṭha·kam ā·sād·ya ku·ṭi·kām at·ya·var·ta·ta / ta·tā·ra ca na·rav·yāgh·ro lau·hit·ye sa ka·pī·va·tīm / e·ka·sā·le sthā·ṇu·ma·tīṃ vi·na·te go·ma·tīṃ na·dīm

kaliṅga nagare cāpi prāpya sālavanaṃ tadā / bharataḥ kṣipram āgacchat supariśrāntavāhanaḥ

ka·liṅ·ga na·ga·re cā·pi prāp·ya sā·la·va·naṃ ta·dā / bha·ra·taḥ kṣip·ram ā·gac·chat su·pa·riś·rān·ta·vā·ha·naḥ

vanaṃ ca samatītyāśu śarvaryām aruṇodaye / ayodhyāṃ manunā rājñā nirmitāṃ sa dadarśa ha

va·naṃ ca sa·ma·tīt·yā·śu śar·var·yām a·ru·ṇo·da·ye / a·yodh·yāṃ ma·nu·nā rāj·ñā nir·mi·tāṃ sa da·dar·śa ha

tāṃ purīṃ puruṣavyāghraḥ saptarātroṣiṭaḥ pathi / ayodhyām agrato dṛṣṭvā rathe sārathim abravīt

tāṃ pu·rīṃ pu·ru·ṣav·yāgh·raḥ sap·ta·rāt·ro·ṣi·ṭaḥ pa·thi / a·yodh·yām ag·ra·to dṛṣ·ṭvā ra·the sā·ra·thim ab·ra·vīt

eṣā nātipratītā me puṇyodyānā yaśasvinī / ayodhyā dṛśyate dūrāt sārathe pāṇḍumṛttikā

e·ṣā nā·tip·ra·tī·tā me puṇ·yod·yā·nā ya·śas·vi·nī / a·yodh·yā dṛś·ya·te dū·rāt sā·ra·the pāṇ·ḍu·mṛt·ti·kā

yajvabhir guṇasaṃpannair brāhmaṇair vedapāragaiḥ / bhūyiṣṭham ṛddhair ākīrṇā rājarṣivarapālitā

yaj·va·bhir gu·ṇa·saṃ·pan·nair brāh·ma·ṇair ve·da·pā·ra·gaiḥ / bhū·yiṣ·ṭham ṛd·dhair ā·kīr·ṇā rā·jar·ṣi·va·ra·pā·li·tā

ayodhyāyāṃ purāśabdaḥ śrūyate tumulo mahān / samantān naranārīṇāṃ tam adya na śṛṇomy aham

a·yodh·yā·yāṃ pu·rā·śab·daḥ śrū·ya·te tu·mu·lo ma·hān / sa·man·tān na·ra·nā·rī·ṇāṃ tam ad·ya na śṛ·ṇomy a·ham

udyānāni hi sāyāhne krīḍitvoparatair naraiḥ / samantād vipradhāvadbhiḥ prakāśante mamānyadā

ud·yā·nā·ni hi sā·yāh·ne krī·ḍit·vo·pa·ra·tair na·raiḥ / sa·man·tād vip·ra·dhā·vad·bhiḥ pra·kā·śan·te ma·mān·ya·dā

tāny adyānurudantīva parityaktāni kāmibhiḥ / araṇyabhūteva purī sārathe pratibhāti me

tāny ad·yā·nu·ru·dan·tī·va pa·rit·yak·tā·ni kā·mi·bhiḥ / a·raṇ·ya·bhū·te·va pu·rī sā·ra·the pra·ti·bhā·ti me

na hy atra yānair dṛśyante na gajair na ca vājibhiḥ / niryānto vābhiyānto vā naramukhyā yathāpuram

na hy at·ra yā·nair dṛś·yan·te na ga·jair na ca vā·ji·bhiḥ / nir·yān·to vā·bhi·yān·to vā na·ra·mukh·yā ya·thā·pu·ram

aniṣṭāni ca pāpāni paśyāmi vividhāni ca / nimittāny amanojñāni tena sīdati te manaḥ

a·niṣ·ṭā·ni ca pā·pā·ni paś·yā·mi vi·vi·dhā·ni ca / ni·mit·tāny a·ma·noj·ñā·ni te·na sī·da·ti te ma·naḥ

dvāreṇa vaijayantena prāviśac chrāntavāhanaḥ / dvāḥsthair utthāya vijayaṃ pṛṣṭas taiḥ sahito yayau

dvā·re·ṇa vai·ja·yan·te·na prā·vi·śac chrān·ta·vā·ha·naḥ / dvāḥs·thair ut·thā·ya vi·ja·yaṃ pṛṣ·ṭas taiḥ sa·hi·to ya·yau

sa tv anekāgrahṛdayo dvāḥsthaṃ pratyarcya taṃ janam / sūtam aśvapateḥ klāntam abravīt tatra rāghavaḥ

sa tv a·ne·kāg·ra·hṛ·da·yo dvāḥs·thaṃ prat·yar·cya taṃ ja·nam / sū·tam aś·va·pa·teḥ klān·tam ab·ra·vīt tat·ra rā·gha·vaḥ

śrutā no yādṛśāḥ pūrvaṃ nṛpatīnāṃ vināśane / ākārās tān ahaṃ sarvān iha paśyāmi sārathe

śru·tā no yā·dṛ·śāḥ pūr·vaṃ nṛ·pa·tī·nāṃ vi·nā·śa·ne / ā·kā·rās tān a·haṃ sar·vān i·ha paś·yā·mi sā·ra·the

malinaṃ cāśrupūrṇākṣaṃ dīnaṃ dhyānaparaṃ kṛśam / sastrī puṃsaṃ ca paśyāmi janam utkaṇṭhitaṃ pure

ma·li·naṃ cāś·ru·pūr·ṇāk·ṣaṃ dī·naṃ dhyā·na·pa·raṃ kṛ·śam / sas·trī puṃ·saṃ ca paś·yā·mi ja·nam ut·kaṇ·ṭhi·taṃ pu·re

ity evam uktvā bharataḥ sūtaṃ taṃ dīnamānasaḥ / tāny aniṣṭāny ayodhyāyāṃ prekṣya rājagṛhaṃ yayau

ity e·vam uk·tvā bha·ra·taḥ sū·taṃ taṃ dī·na·mā·na·saḥ / tāny a·niṣ·ṭāny a·yodh·yā·yāṃ prek·ṣya rā·ja·gṛ·haṃ ya·yau

tāṃ śūnyaśṛṅgāṭakaveśmarathyāṃ rajo'ruṇadvārakapāṭayantrām / dṛṣṭvā purīm indrapurī prakāśāṃ duḥkhena saṃpūrṇataro babhūva

tāṃ śūn·ya·śṛṅ·gā·ṭa·ka·veś·ma·rath·yāṃ ra·jo'ru·ṇad·vā·ra·ka·pā·ṭa·yan·trām / dṛṣ·ṭvā pu·rīm in·dra·pu·rī pra·kā·śāṃ duḥ·khe·na saṃ·pūr·ṇa·ta·ro ba·bhū·va

bahūni paśyan manaso 'priyāṇi yāny annyadā nāsya pure babhūvuḥ / avākśirā dīnamanā nahṛṣṭaḥ pitur mahātmā praviveśa veśma

ba·hū·ni paś·yan ma·na·so 'pri·yā·ṇi yāny an·nya·dā nās·ya pu·re ba·bhū·vuḥ / a·vāk·śi·rā dī·na·ma·nā na·hṛṣ·ṭaḥ pi·tur ma·hāt·mā pra·vi·ve·śa veś·ma

apaśyaṃs tu tatas tatra pitaraṃ pitur ālaye / jagāma bharato draṣṭuṃ mātaraṃ mātur ālaye

a·paś·yaṃs tu ta·tas tat·ra pi·ta·raṃ pi·tur ā·la·ye / ja·gā·ma bha·ra·to draṣ·ṭuṃ mā·ta·raṃ mā·tur ā·la·ye

anuprāptaṃ tu taṃ dṛṣṭvā kaikeyī proṣitaṃ sutam / utpapāta tadā hṛṣṭā tyaktvā sauvarṇamānasaṃ

a·nup·rāp·taṃ tu taṃ dṛṣ·ṭvā kai·ke·yī pro·ṣi·taṃ su·tam / ut·pa·pā·ta ta·dā hṛṣ·ṭā tyak·tvā sau·var·ṇa·mā·na·saṃ

sa praviśyaiva dharmātmā svagṛhaṃ śrīvivarjitam / bharataḥ prekṣya jagrāha jananyāś caraṇau śubhau

sa pra·viś·yai·va dhar·māt·mā sva·gṛ·haṃ śrī·vi·var·ji·tam / bha·ra·taḥ prek·ṣya jag·rā·ha ja·nan·yāś ca·ra·ṇau śu·bhau

taṃ mūrdhni samupāghrāya pariṣvajya yaśasvinam / aṅke bharatam āropya praṣṭuṃ samupacakrame

taṃ mūr·dhni sa·mu·pāgh·rā·ya pa·riṣ·vaj·ya ya·śas·vi·nam / aṅ·ke bha·ra·tam ā·rop·ya praṣ·ṭuṃ sa·mu·pa·cak·ra·me

adya te kati cid rātryaś cyutasyāryakaveśmanaḥ / api nādhvaśramaḥ śīghraṃ rathenāpatatas tava

ad·ya te ka·ti cid rāt·ryaś cyu·tas·yār·ya·ka·veś·ma·naḥ / a·pi nādh·vaś·ra·maḥ śīgh·raṃ ra·the·nā·pa·ta·tas ta·va

āryakas te sukuśalo yudhājin mātulas tava / pravāsāc ca sukhaṃ putra sarvaṃ me vaktum arhasi

ār·ya·kas te su·ku·śa·lo yu·dhā·jin mā·tu·las ta·va / pra·vā·sāc ca su·khaṃ put·ra sar·vaṃ me vak·tum ar·ha·si

evaṃ pṛṣṭhas tu kaikeyyā priyaṃ pārthivanandanaḥ / ācaṣṭa bharataḥ sarvaṃ mātre rājīvalocanaḥ

e·vaṃ pṛṣ·ṭhas tu kai·key·yā pri·yaṃ pār·thi·va·nan·da·naḥ / ā·caṣ·ṭa bha·ra·taḥ sar·vaṃ māt·re rā·jī·va·lo·ca·naḥ

adya me saptamī rātriś cyutasyāryakaveśmanaḥ / ambāyāḥ kuśalī tāto yudhājin mātulaś ca me

ad·ya me sap·ta·mī rāt·riś cyu·tas·yār·ya·ka·veś·ma·naḥ / am·bā·yāḥ ku·śa·lī tā·to yu·dhā·jin mā·tu·laś ca me

yan me dhanaṃ ca ratnaṃ ca dadau rājā paraṃtapaḥ / pariśrāntaṃ pathy abhavat tato 'haṃ pūrvam āgataḥ

yan me dha·naṃ ca rat·naṃ ca da·dau rā·jā pa·raṃ·ta·paḥ / pa·riś·rān·taṃ pathy a·bha·vat ta·to 'haṃ pūr·vam ā·ga·taḥ

rājavākyaharair dūtais tvaryamāṇo 'ham āgataḥ / yad ahaṃ praṣṭum icchāmi tad ambā vaktum arhasi

rā·ja·vāk·ya·ha·rair dū·tais tvar·ya·mā·ṇo 'ham ā·ga·taḥ / yad a·haṃ praṣ·ṭum ic·chā·mi tad am·bā vak·tum ar·ha·si

śūnyo 'yaṃ śayanīyas te paryaṅko hemabhūṣitaḥ / na cāyam ikṣvākujanaḥ prahṛṣṭaḥ pratibhāti me

śūn·yo 'yaṃ śa·ya·nī·yas te par·yaṅ·ko he·ma·bhū·ṣi·taḥ / na cā·yam ik·ṣvā·ku·ja·naḥ pra·hṛṣ·ṭaḥ pra·ti·bhā·ti me

rājā bhavati bhūyiṣṭham ihāmbāyā niveśane / tam ahaṃ nādya paśyāmi draṣṭum icchann ihāgataḥ

rā·jā bha·va·ti bhū·yiṣ·ṭham i·hām·bā·yā ni·ve·śa·ne / tam a·haṃ nād·ya paś·yā·mi draṣ·ṭum ic·chann i·hā·ga·taḥ

pitur grahīṣye caraṇau taṃ mamākhyāhi pṛcchataḥ / āhosvid amba jyeṣṭhāyāḥ kausalyāyā niveśane

pi·tur gra·hīṣ·ye ca·ra·ṇau taṃ ma·mākh·yā·hi pṛc·cha·taḥ / ā·hos·vid am·ba jyeṣ·ṭhā·yāḥ kau·sal·yā·yā ni·ve·śa·ne

taṃ pratyuvāca kaikeyī priyavad ghoram apriyam / ajānantaṃ prajānantī rājyalobhena mohitā / yā gatiḥ sarvabhūtānāṃ tāṃ gatiṃ te pitā gataḥ

taṃ prat·yu·vā·ca kai·ke·yī pri·ya·vad gho·ram ap·ri·yam / a·jā·nan·taṃ pra·jā·nan·tī rāj·ya·lo·bhe·na mo·hi·tā / yā ga·tiḥ sar·va·bhū·tā·nāṃ tāṃ ga·tiṃ te pi·tā ga·taḥ

tac chrutvā bharato vākyaṃ dharmābhijanavāñ śuciḥ / papāta sahasā bhūmau pitṛśokabalārditaḥ

tac chrut·vā bha·ra·to vāk·yaṃ dhar·mā·bhi·ja·na·vāñ śu·ciḥ / pa·pā·ta sa·ha·sā bhū·mau pi·tṛ·śo·ka·ba·lār·di·taḥ

tataḥ śokena saṃvītaḥ pitur maraṇaduḥkhitaḥ / vilalāpa mahātejā bhrāntākulitacetanaḥ

ta·taḥ śo·ke·na saṃ·vī·taḥ pi·tur ma·ra·ṇa·duḥ·khi·taḥ / vi·la·lā·pa ma·hā·te·jā bhrān·tā·ku·li·ta·ce·ta·naḥ

etat suruciraṃ bhāti pitur me śayanaṃ purā / tad idaṃ na vibhāty adya vihīnaṃ tena dhīmatā

e·tat su·ru·ci·raṃ bhā·ti pi·tur me śa·ya·naṃ pu·rā / tad i·daṃ na vi·bhāty ad·ya vi·hī·naṃ te·na dhī·ma·tā

tam ārtaṃ devasaṃkāśaṃ samīkṣya patitaṃ bhuvi / utthāpayitvā śokārtaṃ vacanaṃ cedam abravīt

tam ār·taṃ de·va·saṃ·kā·śaṃ sa·mīk·ṣya pa·ti·taṃ bhu·vi / ut·thā·pa·yit·vā śo·kār·taṃ va·ca·naṃ ce·dam ab·ra·vīt

uttiṣṭhottiṣṭha kiṃ śeṣe rājaputra mahāyaśaḥ / tvadvidhā na hi śocanti santaḥ sadasi saṃmatāḥ

ut·tiṣ·ṭhot·tiṣ·ṭha kiṃ śe·ṣe rā·ja·put·ra ma·hā·ya·śaḥ / tvad·vi·dhā na hi śo·can·ti san·taḥ sa·da·si saṃ·ma·tāḥ

sa rudatyā ciraṃ kālaṃ bhūmau viparivṛtya ca / jananīṃ pratyuvācedaṃ śokair bahubhir āvṛtaḥ

sa ru·dat·yā ci·raṃ kā·laṃ bhū·mau vi·pa·ri·vṛt·ya ca / ja·na·nīṃ prat·yu·vā·ce·daṃ śo·kair ba·hu·bhir ā·vṛ·taḥ

abhiṣekṣyati rāmaṃ tu rājā yajñaṃ nu yakṣyati / ity ahaṃ kṛtasaṃkalpo hṛṣṭo yātrām ayāsiṣam

a·bhi·ṣek·ṣya·ti rā·maṃ tu rā·jā yaj·ñaṃ nu yak·ṣya·ti / ity a·haṃ kṛ·ta·saṃ·kal·po hṛṣ·ṭo yāt·rām a·yā·si·ṣam

tad idaṃ hy anyathā bhūtaṃ vyavadīrṇaṃ mano mama / pitaraṃ yo na paśyāmi nityaṃ priyahite ratam

tad i·daṃ hy an·ya·thā bhū·taṃ vya·va·dīr·ṇaṃ ma·no ma·ma / pi·ta·raṃ yo na paś·yā·mi nit·yaṃ pri·ya·hi·te ra·tam

amba kenātyagād rājā vyādhinā mayy anāgate / dhanyā rāmādayaḥ sarve yaiḥ pitā saṃskṛtaḥ svayam

am·ba ke·nāt·ya·gād rā·jā vyā·dhi·nā mayy a·nā·ga·te / dhan·yā rā·mā·da·yaḥ sar·ve yaiḥ pi·tā saṃs·kṛ·taḥ sva·yam

na nūnaṃ māṃ mahārājaḥ prāptaṃ jānāti kīrtimān / upajighred dhi māṃ mūrdhni tātaḥ saṃnamya satvaram

na nū·naṃ māṃ ma·hā·rā·jaḥ prāp·taṃ jā·nā·ti kīr·ti·mān / u·pa·jigh·red dhi māṃ mūr·dhni tā·taḥ saṃ·nam·ya sat·va·ram

kva sa pāṇiḥ sukhasparśas tātasyākliṣṭakarmaṇaḥ / yena māṃ rajasā dhvastam abhīkṣṇaṃ parimārjati

kva sa pā·ṇiḥ su·khas·par·śas tā·tas·yāk·liṣ·ṭa·kar·ma·ṇaḥ / ye·na māṃ ra·ja·sā dhvas·tam a·bhīk·ṣṇaṃ pa·ri·mār·ja·ti

yo me bhrātā pitā bandhur yasya dāso 'smi dhīmataḥ / tasya māṃ śīghram ākhyāhi rāmasyākliṣṭa karmaṇaḥ

yo me bhrā·tā pi·tā ban·dhur yas·ya dā·so 'smi dhī·ma·taḥ / tas·ya māṃ śīgh·ram ākh·yā·hi rā·mas·yāk·liṣ·ṭa kar·ma·ṇaḥ

pitā hi bhavati jyeṣṭho dharmam āryasya jānataḥ / tasya pādau grahīṣyāmi sa hīdānīṃ gatir mama

pi·tā hi bha·va·ti jyeṣ·ṭho dhar·mam ār·yas·ya jā·na·taḥ / tas·ya pā·dau gra·hīṣ·yā·mi sa hī·dā·nīṃ ga·tir ma·ma

ārye kim abravīd rājā pitā me satyavikramaḥ / paścimaṃ sādhu saṃdeśam icchāmi śrotum ātmanaḥ

ār·ye kim ab·ra·vīd rā·jā pi·tā me sat·ya·vik·ra·maḥ / paś·ci·maṃ sā·dhu saṃ·de·śam ic·chā·mi śro·tum āt·ma·naḥ

iti pṛṣṭā yathātattvaṃ kaikeyī vākyam abravīt / rāmeti rājā vilapan hā sīte lakṣmaṇeti ca / sa mahātmā paraṃ lokaṃ gato gatimatāṃ varaḥ

i·ti pṛṣ·ṭā ya·thā·tat·tvaṃ kai·ke·yī vāk·yam ab·ra·vīt / rā·me·ti rā·jā vi·la·pan hā sī·te lak·ṣma·ṇe·ti ca / sa ma·hāt·mā pa·raṃ lo·kaṃ ga·to ga·ti·ma·tāṃ va·raḥ

imāṃ tu paścimāṃ vācaṃ vyājahāra pitā tava / kāla dharmaparikṣiptaḥ pāśair iva mahāgajaḥ

i·māṃ tu paś·ci·māṃ vā·caṃ vyā·ja·hā·ra pi·tā ta·va / kā·la dhar·ma·pa·rik·ṣip·taḥ pā·śair i·va ma·hā·ga·jaḥ

siddhārthās tu narā rāmam āgataṃ sītayā saha / lakṣmaṇaṃ ca mahābāhuṃ drakṣyanti punar āgatam

sid·dhār·thās tu na·rā rā·mam ā·ga·taṃ sī·ta·yā sa·ha / lak·ṣma·ṇaṃ ca ma·hā·bā·huṃ drak·ṣyan·ti pu·nar ā·ga·tam

tac chrutvā viṣasādaiva dvitīyā priyaśaṃsanāt / viṣaṇṇavadano bhūtvā bhūyaḥ papraccha mātaram

tac chrut·vā vi·ṣa·sā·dai·va dvi·tī·yā pri·ya·śaṃ·sa·nāt / vi·ṣaṇ·ṇa·va·da·no bhūt·vā bhū·yaḥ pap·rac·cha mā·ta·ram

kva cedānīṃ sa dharmātmā kausalyānandavardhanaḥ / lakṣmaṇena saha bhrātrā sītayā ca samaṃ gataḥ

kva ce·dā·nīṃ sa dhar·māt·mā kau·sal·yā·nan·da·var·dha·naḥ / lak·ṣma·ṇe·na sa·ha bhrāt·rā sī·ta·yā ca sa·maṃ ga·taḥ

tathā pṛṣṭā yathātattvam ākhyātum upacakrame / mātāsya yugapad vākyaṃ vipriyaṃ priyaśaṅkayā

ta·thā pṛṣ·ṭā ya·thā·tat·tvam ākh·yā·tum u·pa·cak·ra·me / mā·tās·ya yu·ga·pad vāk·yaṃ vip·ri·yaṃ pri·ya·śaṅ·ka·yā

sa hi rājasutaḥ putra cīravāsā mahāvanam / daṇḍakān saha vaidehyā lakṣmaṇānucaro gataḥ

sa hi rā·ja·su·taḥ put·ra cī·ra·vā·sā ma·hā·va·nam / daṇ·ḍa·kān sa·ha vai·deh·yā lak·ṣma·ṇā·nu·ca·ro ga·taḥ

tac chrutvā bharatas trasto bhrātuś cāritraśaṅkayā / svasya vaṃśasya māhātmyāt praṣṭuṃ samupacakrame

tac chrut·vā bha·ra·tas tras·to bhrā·tuś cā·rit·ra·śaṅ·ka·yā / svas·ya vaṃ·śas·ya mā·hāt·myāt praṣ·ṭuṃ sa·mu·pa·cak·ra·me

kaccin na brāhmaṇavadhaṃ hṛtaṃ rāmeṇa kasya cit / kaccin nāḍhyo daridro vā tenāpāpo vihiṃsitaḥ

kac·cin na brāh·ma·ṇa·va·dhaṃ hṛ·taṃ rā·me·ṇa kas·ya cit / kac·cin nāḍh·yo da·rid·ro vā te·nā·pā·po vi·hiṃ·si·taḥ

kaccin na paradārān vā rājaputro 'bhimanyate / kasmāt sa daṇḍakāraṇye bhrūṇaheva vivāsitaḥ

kac·cin na pa·ra·dā·rān vā rā·ja·put·ro 'bhi·man·ya·te / kas·māt sa daṇ·ḍa·kā·raṇ·ye bhrū·ṇa·he·va vi·vā·si·taḥ

athāsya capalā mātā tat svakarma yathātatham / tenaiva strīsvabhāvena vyāhartum upacakrame

a·thās·ya ca·pa·lā mā·tā tat sva·kar·ma ya·thā·ta·tham / te·nai·va strīs·va·bhā·ve·na vyā·har·tum u·pa·cak·ra·me

na brāhmaṇadhanaṃ kiṃ cid dhṛtaṃ rāmeṇa kasya cit / kaś cin nāḍhyo daridro vā tenāpāpo vihiṃsitaḥ / na rāmaḥ paradārāṃś ca cakṣurbhyām api paśyati

na brāh·ma·ṇa·dha·naṃ kiṃ cid dhṛ·taṃ rā·me·ṇa kas·ya cit / kaś cin nāḍh·yo da·rid·ro vā te·nā·pā·po vi·hiṃ·si·taḥ / na rā·maḥ pa·ra·dā·rāṃś ca cak·ṣur·bhyām a·pi paś·ya·ti

mayā tu putra śrutvaiva rāmasyaivābhiṣecanam / yācitas te pitā rājyaṃ rāmasya ca vivāsanam

ma·yā tu put·ra śrut·vai·va rā·mas·yai·vā·bhi·ṣe·ca·nam / yā·ci·tas te pi·tā rāj·yaṃ rā·mas·ya ca vi·vā·sa·nam

sa svavṛttiṃ samāsthāya pitā te tat tathākarot / rāmaś ca sahasaumitriḥ preṣitaḥ saha sītayā

sa sva·vṛt·tiṃ sa·mās·thā·ya pi·tā te tat ta·thā·ka·rot / rā·maś ca sa·ha·sau·mit·riḥ pre·ṣi·taḥ sa·ha sī·ta·yā

tam apaśyan priyaṃ putraṃ mahīpālo mahāyaśāḥ / putraśokaparidyūnaḥ pañcatvam upapedivān

tam a·paś·yan pri·yaṃ put·raṃ ma·hī·pā·lo ma·hā·ya·śāḥ / put·ra·śo·ka·pa·rid·yū·naḥ pañ·cat·vam u·pa·pe·di·vān

tvayā tv idānīṃ dharmajña rājatvam avalambyatām / tvatkṛte hi mayā sarvam idam evaṃvidhaṃ kṛtam

tva·yā tv i·dā·nīṃ dhar·maj·ña rā·jat·vam a·va·lam·bya·tām / tvat·kṛ·te hi ma·yā sar·vam i·dam e·vaṃ·vi·dhaṃ kṛ·tam

tat putra śīghraṃ vidhinā vidhijñair vasiṣṭhamukhyaiḥ sahito dvijendraiḥ / saṃkālya rājānam adīnasattvam ātmānam urvyām abhiṣecayasva

tat put·ra śīgh·raṃ vi·dhi·nā vi·dhij·ñair va·siṣ·ṭha·mukh·yaiḥ sa·hi·to dvi·jen·draiḥ / saṃ·kāl·ya rā·jā·nam a·dī·na·sat·tvam āt·mā·nam ur·vyām a·bhi·ṣe·ca·yas·va

śrutvā tu pitaraṃ vṛttaṃ bhrātaru ca vivāsitau / bharato duḥkhasaṃtapta idaṃ vacanam abravīt

śrut·vā tu pi·ta·raṃ vṛt·taṃ bhrā·ta·ru ca vi·vā·si·tau / bha·ra·to duḥ·kha·saṃ·tap·ta i·daṃ va·ca·nam ab·ra·vīt

kiṃ nuṇkāryaṃ hatasyeha mama rājyena śocataḥ / vihīnasyātha pitrā ca bhrātrā pitṛsamena ca

kiṃ nuṇ·kār·yaṃ ha·tas·ye·ha ma·ma rāj·ye·na śo·ca·taḥ / vi·hī·nas·yā·tha pit·rā ca bhrāt·rā pi·tṛ·sa·me·na ca

duḥkhe me duḥkham akaror vraṇe kṣāram ivādadhāḥ / rājānaṃ pretabhāvasthaṃ kṛtvā rāmaṃ ca tāpasaṃ

duḥ·khe me duḥ·kham a·ka·ror vra·ṇe kṣā·ram i·vā·da·dhāḥ / rā·jā·naṃ pre·ta·bhā·vas·thaṃ kṛt·vā rā·maṃ ca tā·pa·saṃ

kulasya tvam abhāvāya kālarātrir ivāgatā / aṅgāram upagūhya sma pitā me nāvabuddhavān

ku·las·ya tvam a·bhā·vā·ya kā·la·rāt·rir i·vā·ga·tā / aṅ·gā·ram u·pa·gūh·ya sma pi·tā me nā·va·bud·dha·vān

kausalyā ca sumitrā ca putraśokābhipīḍite / duṣkaraṃ yadi jīvetāṃ prāpya tvāṃ jananīṃ mama

kau·sal·yā ca su·mit·rā ca put·ra·śo·kā·bhi·pī·ḍi·te / duṣ·ka·raṃ ya·di jī·ve·tāṃ prāp·ya tvāṃ ja·na·nīṃ ma·ma

nanu tv āryo 'pi dharmātmā tvayi vṛttim anuttamām / vartate guruvṛttijño yathā mātari vartate

na·nu tv ār·yo 'pi dhar·māt·mā tva·yi vṛt·tim a·nut·ta·mām / var·ta·te gu·ru·vṛt·tij·ño ya·thā mā·ta·ri var·ta·te

tathā jyeṣṭhā hi me mātā kausalyā dīrghadarśinī / tvayi dharmaṃ samāsthāya bhaginyām iva vartate

ta·thā jyeṣ·ṭhā hi me mā·tā kau·sal·yā dīr·gha·dar·śi·nī / tva·yi dhar·maṃ sa·mās·thā·ya bha·gin·yām i·va var·ta·te

tasyāḥ putraṃ kṛtātmānaṃ cīravalkalavāsasaṃ / prasthāpya vanavāsāya kathaṃ pāpe na śocasi

tas·yāḥ put·raṃ kṛ·tāt·mā·naṃ cī·ra·val·ka·la·vā·sa·saṃ / pras·thāp·ya va·na·vā·sā·ya ka·thaṃ pā·pe na śo·ca·si

apāpadarśinaṃ śūraṃ kṛtātmānaṃ yaśasvinam / pravrājya cīravasanaṃ kiṃ nu paśyasi kāraṇam

a·pā·pa·dar·śi·naṃ śū·raṃ kṛ·tāt·mā·naṃ ya·śas·vi·nam / prav·rāj·ya cī·ra·va·sa·naṃ kiṃ nu paś·ya·si kā·ra·ṇam

lubdhāyā vidito manye na te 'haṃ rāghavaṃ prati / tathā hy anartho rājyārthaṃ tvayā nīto mahān ayam

lub·dhā·yā vi·di·to man·ye na te 'haṃ rā·gha·vaṃ pra·ti / ta·thā hy a·nar·tho rāj·yār·thaṃ tva·yā nī·to ma·hān a·yam

ahaṃ hi puruṣavyāghrāv apaśyan rāmalakṣmaṇau / kena śaktiprabhāvena rājyaṃ rakṣitum utsahe

a·haṃ hi pu·ru·ṣav·yāgh·rāv a·paś·yan rā·ma·lak·ṣma·ṇau / ke·na śak·tip·ra·bhā·ve·na rāj·yaṃ rak·ṣi·tum ut·sa·he