Klryz

Scripture · Sanskrit Bible with the King James Version · the Pāli Canon

Numbered Discourses 11 11 अङ्गुत्तर 11 11

Chapter: 123456789101112131415161718192021222324252627282930313233343536

Paṭhamamahānāmasutta

Pāli in Devanagari; under each word its Roman pronunciation, syllable by syllable (ṃ = nasal hum). Tap a Pāli word for its meaning (PTS Pāli-English Dictionary); tap again to open it in the Pāli dictionary.

Verse: 1234567891011121314151617181920212223242526272829303132333435363738394041424344454647484950515253545556575859606162636465666768697071 · Hide pronunciation

  1. 1

    अङ्गुत्तरaṅ·gut·ta·ra निकायni·kā·ya 11।11

    Aṅguttara Nikāya 11.11

    Numbered Discourses 11.11

  2. 2

    2। अनुस्सतिवग्गa·nus·sa·ti·vag·ga

    2. Anussativagga

    2. Recollection

  3. 3

    पठममहानामसुत्तpa·ṭha·ma·ma·hā·nā·ma·sut·ta

    Paṭhamamahānāmasutta

    With Mahānāma (1st)

  4. 4

    एकंe·kaṃ समयंsa·ma·yaṃ भगवाbha·ga·vā सक्केसुsak·ke·su विहरतिvi·ha·ra·ti कपिलवत्थुस्मिंka·pi·la·vat·thus·miṃ निग्रोधारामे।nig·ro·dhā·rā·me

    Ekaṁ samayaṁ bhagavā sakkesu viharati kapilavatthusmiṁ nigrodhārāme.

    At one time the Buddha was staying in the land of the Sakyans, near Kapilavatthu in the Banyan Tree Monastery.

  5. 5

    तेनte·na खोkho पनpa·na समयेनsa·ma·ye·na सम्बहुलाsam·ba·hu·lā भिक्खूbhik·khū भगवतोbha·ga·va·to चीवरकम्मंcī·va·ra·kam·maṃ करोन्ति:ka·ron·ti

    Tena kho pana samayena sambahulā bhikkhū bhagavato cīvarakammaṁ karonti:

    At that time several mendicants were making a robe for the Buddha, thinking that

  6. 6

    “निट्ठितचीवरोniṭ·ṭhi·ta·cī·va·ro भगवाbha·ga·vā तेमासच्चयेनte·mā·sac·ca·ye·na चारिकंcā·ri·kaṃ पक्कमिस्सती”ति।pak·ka·mis·sa·tī

    “niṭṭhitacīvaro bhagavā temāsaccayena cārikaṁ pakkamissatī”ti.

    when his robe was finished and the three months of the rains residence had passed the Buddha would set out wandering.

  7. 7

    अस्सोसिas·so·si खोkho महानामोma·hā·nā·mo सक्को:sak·ko

    Assosi kho mahānāmo sakko:

    Mahānāma the Sakyan heard about this.

  8. 8

    “सम्बहुलाsam·ba·hu·lā किरki·ra भिक्खूbhik·khū भगवतोbha·ga·va·to चीवरकम्मंcī·va·ra·kam·maṃ करोन्ति:ka·ron·ti

    “sambahulā kira bhikkhū bhagavato cīvarakammaṁ karonti:

    (Pāli only)

  9. 9

    ‘निट्ठितचीवरोniṭ·ṭhi·ta·cī·va·ro भगवाbha·ga·vā तेमासच्चयेनte·mā·sac·ca·ye·na चारिकंcā·ri·kaṃ पक्कमिस्सती’”ति।pak·ka·mis·sa·tī

    ‘niṭṭhitacīvaro bhagavā temāsaccayena cārikaṁ pakkamissatī’”ti.

    (Pāli only)

  10. 10

    अथa·tha खोkho महानामोma·hā·nā·mo सक्कोsak·ko येनye·na भगवाbha·ga·vā तेनुपसङ्कमि;te·nu·pa·saṅ·ka·mi उपसङ्कमित्वाu·pa·saṅ·ka·mit·vā भगवन्तंbha·ga·van·taṃ अभिवादेत्वाa·bhi·vā·det·vā एकमन्तंe·ka·man·taṃ निसीदि।ni·sī·di एकमन्तंe·ka·man·taṃ निसिन्नोni·sin·no खोkho महानामोma·hā·nā·mo सक्कोsak·ko भगवन्तंbha·ga·van·taṃ एतदवोच:e·ta·da·vo·ca

    Atha kho mahānāmo sakko yena bhagavā tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā bhagavantaṁ abhivādetvā ekamantaṁ nisīdi. Ekamantaṁ nisinno kho mahānāmo sakko bhagavantaṁ etadavoca:

    He went up to the Buddha, bowed, sat down to one side, and said to him:

  11. 11

    “सुतंsu·taṃ मेतं,me·taṃ भन्ते:bhan·te

    “sutaṁ metaṁ, bhante:

    “Sir, I have heard that

  12. 12

    ‘सम्बहुलाsam·ba·hu·lā किरki·ra भिक्खूbhik·khū भगवतोbha·ga·va·to चीवरकम्मंcī·va·ra·kam·maṃ करोन्ति—ka·ron·ti

    ‘sambahulā kira bhikkhū bhagavato cīvarakammaṁ karonti—

    several mendicants are making a robe for the Buddha, thinking that

  13. 13

    निट्ठितचीवरोniṭ·ṭhi·ta·cī·va·ro भगवाbha·ga·vā तेमासच्चयेनte·mā·sac·ca·ye·na चारिकंcā·ri·kaṃ पक्कमिस्सती’ति।pak·ka·mis·sa·tī

    niṭṭhitacīvaro bhagavā temāsaccayena cārikaṁ pakkamissatī’ti.

    when his robe was finished and the three months of the rains residence had passed the Buddha would set out wandering.

  14. 14

    तेसंte·saṃ नो,no भन्ते,bhan·te नानाविहारेहिnā·nā·vi·hā·re·hi विहरतंvi·ha·ra·taṃ केनस्सke·nas·sa विहारेनvi·hā·re·na विहातब्बन्”ति?vi·hā·tab·ban

    Tesaṁ no, bhante, nānāvihārehi viharataṁ kenassa vihārena vihātabban”ti?

    Now, we spend our life in various ways. Which of these should we practice?”

  15. 15

    “साधुsā·dhu साधु,sā·dhu महानाम।ma·hā·nā·ma

    “Sādhu sādhu, mahānāma.

    “Good, good, Mahānāma!

  16. 16

    एतंe·taṃ खो,kho महानाम,ma·hā·nā·ma तुम्हाकंtum·hā·kaṃ पतिरूपंpa·ti·rū·paṃ कुलपुत्तानं,ku·la·put·tā·naṃ यंyaṃ तुम्हेtum·he तथागतंta·thā·ga·taṃ उपसङ्कमित्वाu·pa·saṅ·ka·mit·vā पुच्छेय्याथ:puc·chey·yā·tha

    Etaṁ kho, mahānāma, tumhākaṁ patirūpaṁ kulaputtānaṁ, yaṁ tumhe tathāgataṁ upasaṅkamitvā puccheyyātha:

    It’s appropriate that gentlemen such as you come to me and ask:

  17. 17

    ‘तेसंte·saṃ नो,no भन्ते,bhan·te नानाविहारेहिnā·nā·vi·hā·re·hi विहरतंvi·ha·ra·taṃ केनस्सke·nas·sa विहारेनvi·hā·re·na विहातब्बन्’ति?vi·hā·tab·ban

    ‘tesaṁ no, bhante, nānāvihārehi viharataṁ kenassa vihārena vihātabban’ti?

    ‘We spend our life in various ways. Which of these should we practice?’

  18. 18

    सद्धोsad·dho खो,kho महानाम,ma·hā·nā·ma आराधकोā·rā·dha·ko होति,ho·ti नोno अस्सद्धो;as·sad·dho

    Saddho kho, mahānāma, ārādhako hoti, no assaddho;

    The faithful succeed, not the faithless.

  19. 19

    आरद्धवीरियोā·rad·dha·vī·ri·yo आराधकोā·rā·dha·ko होति,ho·ti नोno कुसीतो;ku·sī·to

    āraddhavīriyo ārādhako hoti, no kusīto;

    The energetic succeed, not the lazy.

  20. 20

    उपट्ठितस्सतिu·paṭ·ṭhi·tas·sa·ti आराधकोā·rā·dha·ko होति,ho·ti नोno मुट्ठस्सति;muṭ·ṭhas·sa·ti

    upaṭṭhitassati ārādhako hoti, no muṭṭhassati;

    The mindful succeed, not the unmindful.

  21. 21

    समाहितोsa·mā·hi·to आराधकोā·rā·dha·ko होति,ho·ti नोno असमाहितो;a·sa·mā·hi·to

    samāhito ārādhako hoti, no asamāhito;

    Those with immersion succeed, not those without immersion.

  22. 22

    पञ्ञवाpañ·ña·vā आराधकोā·rā·dha·ko होति,ho·ti नोno दुप्पञ्ञो।dup·pañ·ño

    paññavā ārādhako hoti, no duppañño.

    The wise succeed, not the witless.

  23. 23

    इमेसुi·me·su खोkho त्वं,tvaṃ महानाम,ma·hā·nā·ma पञ्चसुpañ·ca·su धम्मेसुdham·me·su पतिट्ठायpa·tiṭ·ṭhā·ya छcha धम्मेdham·me उत्तरिut·ta·ri भावेय्यासि।bhā·vey·yā·si

    Imesu kho tvaṁ, mahānāma, pañcasu dhammesu patiṭṭhāya cha dhamme uttari bhāveyyāsi.

    When you’re grounded on these five things, go on to develop six further things.

  24. 24

    इधi·dha त्वं,tvaṃ महानाम,ma·hā·nā·ma तथागतंta·thā·ga·taṃ अनुस्सरेय्यासि:a·nus·sa·rey·yā·si

    Idha tvaṁ, mahānāma, tathāgataṁ anussareyyāsi:

    Firstly, you should recollect the Realized One:

  25. 25

    ‘इतिपिi·ti·pi सोso भगवाbha·ga·vā अरहंa·ra·haṃ सम्मासम्बुद्धोsam·mā·sam·bud·dho विज्जाचरणसम्पन्नोvij·jā·ca·ra·ṇa·sam·pan·no सुगतोsu·ga·to लोकविदूlo·ka·vi·dū अनुत्तरोa·nut·ta·ro पुरिसदम्मसारथिpu·ri·sa·dam·ma·sā·ra·thi सत्थाsat·thā देवमनुस्सानंde·va·ma·nus·sā·naṃ बुद्धोbud·dho भगवा’ति।bha·ga·vā

    ‘itipi so bhagavā arahaṁ sammāsambuddho vijjācaraṇasampanno sugato lokavidū anuttaro purisadammasārathi satthā devamanussānaṁ buddho bhagavā’ti.

    ‘That Blessed One is perfected, a fully awakened Buddha, accomplished in knowledge and conduct, holy, knower of the world, supreme guide for those fit for training, teacher of gods and humans, awakened, blessed.’

  26. 26

    यस्मिं,yas·miṃ महानाम,ma·hā·nā·ma समयेsa·ma·ye अरियसावकोa·ri·ya·sā·va·ko तथागतंta·thā·ga·taṃ अनुस्सरति,a·nus·sa·ra·ti नेवस्सne·vas·sa तस्मिंtas·miṃ समयेsa·ma·ye रागपरियुट्ठितंrā·ga·pa·ri·yuṭ·ṭhi·taṃ चित्तंcit·taṃ होति,ho·ti नna दोसपरियुट्ठितंdo·sa·pa·ri·yuṭ·ṭhi·taṃ चित्तंcit·taṃ होति,ho·ti नna मोहपरियुट्ठितंmo·ha·pa·ri·yuṭ·ṭhi·taṃ चित्तंcit·taṃ होति;ho·ti

    Yasmiṁ, mahānāma, samaye ariyasāvako tathāgataṁ anussarati, nevassa tasmiṁ samaye rāgapariyuṭṭhitaṁ cittaṁ hoti, na dosapariyuṭṭhitaṁ cittaṁ hoti, na mohapariyuṭṭhitaṁ cittaṁ hoti;

    When a noble disciple recollects the Realized One their mind is not full of greed, hate, and delusion.

  27. 27

    उजुगतमेवस्सu·ju·ga·ta·me·vas·sa तस्मिंtas·miṃ समयेsa·ma·ye चित्तंcit·taṃ होतिho·ti तथागतंta·thā·ga·taṃ आरब्भ।ā·rab·bha

    ujugatamevassa tasmiṁ samaye cittaṁ hoti tathāgataṁ ārabbha.

    At that time their mind is quite unswerving, based on the Realized One.

  28. 28

    उजुगतचित्तोu·ju·ga·ta·cit·to खोkho पन,pa·na महानाम,ma·hā·nā·ma अरियसावकोa·ri·ya·sā·va·ko लभतिla·bha·ti अत्थवेदं,at·tha·ve·daṃ लभतिla·bha·ti धम्मवेदं,dham·ma·ve·daṃ लभतिla·bha·ti धम्मूपसंहितंdham·mū·pa·saṃ·hi·taṃ पामोज्जं।pā·moj·jaṃ

    Ujugatacitto kho pana, mahānāma, ariyasāvako labhati atthavedaṁ, labhati dhammavedaṁ, labhati dhammūpasaṁhitaṁ pāmojjaṁ.

    A noble disciple whose mind is unswerving finds inspiration in the meaning and the teaching, and finds joy connected with the teaching.

  29. 29

    पमुदितस्सpa·mu·di·tas·sa पीतिpī·ti जायति,jā·ya·ti पीतिमनस्सpī·ti·ma·nas·sa कायोkā·yo पस्सम्भति,pas·sam·bha·ti पस्सद्धकायोpas·sad·dha·kā·yo सुखंsu·khaṃ वेदियति,ve·di·ya·ti सुखिनोsu·khi·no चित्तंcit·taṃ समाधियति।sa·mā·dhi·ya·ti

    Pamuditassa pīti jāyati, pītimanassa kāyo passambhati, passaddhakāyo sukhaṁ vediyati, sukhino cittaṁ samādhiyati.

    When they’re joyful, rapture springs up. When the mind is full of rapture, the body becomes tranquil. When the body is tranquil, they feel bliss. And when they’re blissful, the mind becomes immersed in samādhi.

  30. 30

    अयंa·yaṃ वुच्चति,vuc·ca·ti महानाम,ma·hā·nā·ma अरियसावकोa·ri·ya·sā·va·ko विसमगतायvi·sa·ma·ga·tā·ya पजायpa·jā·ya समप्पत्तोsa·map·pat·to विहरति,vi·ha·ra·ti सब्यापज्जायsab·yā·paj·jā·ya पजायpa·jā·ya अब्यापज्जोab·yā·paj·jo विहरति,vi·ha·ra·ti धम्मसोतसमापन्नोdham·ma·so·ta·sa·mā·pan·no बुद्धानुस्सतिंbud·dhā·nus·sa·tiṃ भावेति।bhā·ve·ti

    Ayaṁ vuccati, mahānāma, ariyasāvako visamagatāya pajāya samappatto viharati, sabyāpajjāya pajāya abyāpajjo viharati, dhammasotasamāpanno buddhānussatiṁ bhāveti.

    This is called a noble disciple who lives in balance among people who are unbalanced, and lives untroubled among people who are troubled. They’ve entered the stream of the teaching and developed the recollection of the Buddha.

  31. 31

    पुनpu·na चपरंca·pa·raṃ त्वं,tvaṃ महानाम,ma·hā·nā·ma धम्मंdham·maṃ अनुस्सरेय्यासि:a·nus·sa·rey·yā·si

    Puna caparaṁ tvaṁ, mahānāma, dhammaṁ anussareyyāsi:

    Furthermore, you should recollect the teaching:

  32. 32

    ‘स्वाक्खातोsvāk·khā·to भगवताbha·ga·va·tā धम्मोdham·mo सन्दिट्ठिकोsan·diṭ·ṭhi·ko अकालिकोa·kā·li·ko एहिपस्सिकोe·hi·pas·si·ko ओपनेय्यिकोo·pa·ney·yi·ko पच्चत्तंpac·cat·taṃ वेदितब्बोve·di·tab·bo विञ्ञूही’ति।viñ·ñū·hī

    ‘svākkhāto bhagavatā dhammo sandiṭṭhiko akāliko ehipassiko opaneyyiko paccattaṁ veditabbo viññūhī’ti.

    ‘The teaching is well explained by the Buddha—apparent in the present life, immediately effective, inviting inspection, relevant, so that sensible people can know it for themselves.’

  33. 33

    यस्मिं,yas·miṃ महानाम,ma·hā·nā·ma समयेsa·ma·ye अरियसावकोa·ri·ya·sā·va·ko धम्मंdham·maṃ अनुस्सरति,a·nus·sa·ra·ti नेवस्सne·vas·sa तस्मिंtas·miṃ समयेsa·ma·ye रागपरियुट्ठितंrā·ga·pa·ri·yuṭ·ṭhi·taṃ चित्तंcit·taṃ होति,ho·ti नna दोसपरियुट्ठितंdo·sa·pa·ri·yuṭ·ṭhi·taṃ चित्तंcit·taṃ होति,ho·ti नna मोहपरियुट्ठितंmo·ha·pa·ri·yuṭ·ṭhi·taṃ चित्तंcit·taṃ होति;ho·ti

    Yasmiṁ, mahānāma, samaye ariyasāvako dhammaṁ anussarati, nevassa tasmiṁ samaye rāgapariyuṭṭhitaṁ cittaṁ hoti, na dosapariyuṭṭhitaṁ cittaṁ hoti, na mohapariyuṭṭhitaṁ cittaṁ hoti;

    When a noble disciple recollects the teaching their mind is not full of greed, hate, and delusion. …

  34. 34

    उजुगतमेवस्सu·ju·ga·ta·me·vas·sa तस्मिंtas·miṃ समयेsa·ma·ye चित्तंcit·taṃ होतिho·ti धम्मंdham·maṃ आरब्भ।ā·rab·bha

    ujugatamevassa tasmiṁ samaye cittaṁ hoti dhammaṁ ārabbha.

    (Pāli only)

  35. 35

    उजुगतचित्तोu·ju·ga·ta·cit·to खोkho पन,pa·na महानाम,ma·hā·nā·ma अरियसावकोa·ri·ya·sā·va·ko लभतिla·bha·ti अत्थवेदं,at·tha·ve·daṃ लभतिla·bha·ti धम्मवेदं,dham·ma·ve·daṃ लभतिla·bha·ti धम्मूपसंहितंdham·mū·pa·saṃ·hi·taṃ पामोज्जं।pā·moj·jaṃ

    Ujugatacitto kho pana, mahānāma, ariyasāvako labhati atthavedaṁ, labhati dhammavedaṁ, labhati dhammūpasaṁhitaṁ pāmojjaṁ.

    (Pāli only)

  36. 36

    पमुदितस्सpa·mu·di·tas·sa पीतिpī·ti जायति,jā·ya·ti पीतिमनस्सpī·ti·ma·nas·sa कायोkā·yo पस्सम्भति,pas·sam·bha·ti पस्सद्धकायोpas·sad·dha·kā·yo सुखंsu·khaṃ वेदियति,ve·di·ya·ti सुखिनोsu·khi·no चित्तंcit·taṃ समाधियति।sa·mā·dhi·ya·ti

    Pamuditassa pīti jāyati, pītimanassa kāyo passambhati, passaddhakāyo sukhaṁ vediyati, sukhino cittaṁ samādhiyati.

    (Pāli only)

  37. 37

    अयंa·yaṃ वुच्चति,vuc·ca·ti महानाम,ma·hā·nā·ma अरियसावकोa·ri·ya·sā·va·ko विसमगतायvi·sa·ma·ga·tā·ya पजायpa·jā·ya समप्पत्तोsa·map·pat·to विहरति,vi·ha·ra·ti सब्यापज्जायsab·yā·paj·jā·ya पजायpa·jā·ya अब्यापज्जोab·yā·paj·jo विहरति,vi·ha·ra·ti धम्मसोतसमापन्नोdham·ma·so·ta·sa·mā·pan·no धम्मानुस्सतिंdham·mā·nus·sa·tiṃ भावेति।bhā·ve·ti

    Ayaṁ vuccati, mahānāma, ariyasāvako visamagatāya pajāya samappatto viharati, sabyāpajjāya pajāya abyāpajjo viharati, dhammasotasamāpanno dhammānussatiṁ bhāveti.

    This is called a noble disciple who lives in balance among people who are unbalanced, and lives untroubled among people who are troubled. They’ve entered the stream of the teaching and developed the recollection of the teaching.

  38. 38

    पुनpu·na चपरंca·pa·raṃ त्वं,tvaṃ महानाम,ma·hā·nā·ma सङ्घंsaṅ·ghaṃ अनुस्सरेय्यासि:a·nus·sa·rey·yā·si

    Puna caparaṁ tvaṁ, mahānāma, saṅghaṁ anussareyyāsi:

    Furthermore, you should recollect the Saṅgha:

  39. 39

    ‘सुप्पटिपन्नोsup·pa·ṭi·pan·no भगवतोbha·ga·va·to सावकसङ्घो,sā·va·ka·saṅ·gho उजुप्पटिपन्नोu·jup·pa·ṭi·pan·no भगवतोbha·ga·va·to सावकसङ्घो,sā·va·ka·saṅ·gho ञायप्पटिपन्नोñā·yap·pa·ṭi·pan·no भगवतोbha·ga·va·to सावकसङ्घो,sā·va·ka·saṅ·gho सामीचिप्पटिपन्नोsā·mī·cip·pa·ṭi·pan·no भगवतोbha·ga·va·to सावकसङ्घो,sā·va·ka·saṅ·gho यदिदंya·di·daṃ चत्तारिcat·tā·ri पुरिसयुगानिpu·ri·sa·yu·gā·ni अट्ठaṭ·ṭha पुरिसपुग्गला,pu·ri·sa·pug·ga·lā एसe·sa भगवतोbha·ga·va·to सावकसङ्घोsā·va·ka·saṅ·gho आहुनेय्योā·hu·ney·yo पाहुनेय्योpā·hu·ney·yo दक्खिणेय्योdak·khi·ṇey·yo अञ्जलिकरणीयोañ·ja·li·ka·ra·ṇī·yo अनुत्तरंa·nut·ta·raṃ पुञ्ञक्खेत्तंpuñ·ñak·khet·taṃ लोकस्सा’ति।lo·kas·sā

    ‘suppaṭipanno bhagavato sāvakasaṅgho, ujuppaṭipanno bhagavato sāvakasaṅgho, ñāyappaṭipanno bhagavato sāvakasaṅgho, sāmīcippaṭipanno bhagavato sāvakasaṅgho, yadidaṁ cattāri purisayugāni aṭṭha purisapuggalā, esa bhagavato sāvakasaṅgho āhuneyyo pāhuneyyo dakkhiṇeyyo añjalikaraṇīyo anuttaraṁ puññakkhettaṁ lokassā’ti.

    ‘The Saṅgha of the Buddha’s disciples is practicing the way that’s good, direct, systematic, and proper. It consists of the four pairs, the eight individual persons. This is the Saṅgha of the Buddha’s disciples that is worthy of offerings dedicated to the gods, worthy of hospitality, worthy of a religious donation, worthy of greeting with cupped palms, and is the supreme field of merit for the world.’

  40. 40

    यस्मिं,yas·miṃ महानाम,ma·hā·nā·ma समयेsa·ma·ye अरियसावकोa·ri·ya·sā·va·ko सङ्घंsaṅ·ghaṃ अनुस्सरति,a·nus·sa·ra·ti नेवस्सne·vas·sa तस्मिंtas·miṃ समयेsa·ma·ye रागपरियुट्ठितंrā·ga·pa·ri·yuṭ·ṭhi·taṃ चित्तंcit·taṃ होति,ho·ti नna दोसपरियुट्ठितंdo·sa·pa·ri·yuṭ·ṭhi·taṃ चित्तंcit·taṃ होति,ho·ti नna मोहपरियुट्ठितंmo·ha·pa·ri·yuṭ·ṭhi·taṃ चित्तंcit·taṃ होति;ho·ti

    Yasmiṁ, mahānāma, samaye ariyasāvako saṅghaṁ anussarati, nevassa tasmiṁ samaye rāgapariyuṭṭhitaṁ cittaṁ hoti, na dosapariyuṭṭhitaṁ cittaṁ hoti, na mohapariyuṭṭhitaṁ cittaṁ hoti;

    When a noble disciple recollects the Saṅgha their mind is not full of greed, hate, and delusion. …

  41. 41

    उजुगतमेवस्सu·ju·ga·ta·me·vas·sa तस्मिंtas·miṃ समयेsa·ma·ye चित्तंcit·taṃ होतिho·ti सङ्घंsaṅ·ghaṃ आरब्भ।ā·rab·bha

    ujugatamevassa tasmiṁ samaye cittaṁ hoti saṅghaṁ ārabbha.

    (Pāli only)

  42. 42

    उजुगतचित्तोu·ju·ga·ta·cit·to खोkho पन,pa·na महानाम,ma·hā·nā·ma अरियसावकोa·ri·ya·sā·va·ko लभतिla·bha·ti अत्थवेदं,at·tha·ve·daṃ लभतिla·bha·ti धम्मवेदं,dham·ma·ve·daṃ लभतिla·bha·ti धम्मूपसंहितंdham·mū·pa·saṃ·hi·taṃ पामोज्जं।pā·moj·jaṃ

    Ujugatacitto kho pana, mahānāma, ariyasāvako labhati atthavedaṁ, labhati dhammavedaṁ, labhati dhammūpasaṁhitaṁ pāmojjaṁ.

    (Pāli only)

  43. 43

    पमुदितस्सpa·mu·di·tas·sa पीतिpī·ti जायति,jā·ya·ti पीतिमनस्सpī·ti·ma·nas·sa कायोkā·yo पस्सम्भति,pas·sam·bha·ti पस्सद्धकायोpas·sad·dha·kā·yo सुखंsu·khaṃ वेदियति,ve·di·ya·ti सुखिनोsu·khi·no चित्तंcit·taṃ समाधियति।sa·mā·dhi·ya·ti

    Pamuditassa pīti jāyati, pītimanassa kāyo passambhati, passaddhakāyo sukhaṁ vediyati, sukhino cittaṁ samādhiyati.

    (Pāli only)

  44. 44

    अयंa·yaṃ वुच्चति,vuc·ca·ti महानाम,ma·hā·nā·ma अरियसावकोa·ri·ya·sā·va·ko विसमगतायvi·sa·ma·ga·tā·ya पजायpa·jā·ya समप्पत्तोsa·map·pat·to विहरति,vi·ha·ra·ti सब्यापज्जायsab·yā·paj·jā·ya पजायpa·jā·ya अब्यापज्जोab·yā·paj·jo विहरति,vi·ha·ra·ti धम्मसोतसमापन्नोdham·ma·so·ta·sa·mā·pan·no सङ्घानुस्सतिंsaṅ·ghā·nus·sa·tiṃ भावेति।bhā·ve·ti

    Ayaṁ vuccati, mahānāma, ariyasāvako visamagatāya pajāya samappatto viharati, sabyāpajjāya pajāya abyāpajjo viharati, dhammasotasamāpanno saṅghānussatiṁ bhāveti.

    This is called a noble disciple who lives in balance among people who are unbalanced, and lives untroubled among people who are troubled. They’ve entered the stream of the teaching and developed the recollection of the Saṅgha.

  45. 45

    पुनpu·na चपरंca·pa·raṃ त्वं,tvaṃ महानाम,ma·hā·nā·ma अत्तनोat·ta·no सीलानिsī·lā·ni अनुस्सरेय्यासिa·nus·sa·rey·yā·si अखण्डानिa·khaṇ·ḍā·ni अच्छिद्दानिac·chid·dā·ni असबलानिa·sa·ba·lā·ni अकम्मासानिa·kam·mā·sā·ni भुजिस्सानिbhu·jis·sā·ni विञ्ञुप्पसत्थानिviñ·ñup·pa·sat·thā·ni अपरामट्ठानिa·pa·rā·maṭ·ṭhā·ni समाधिसंवत्तनिकानि।sa·mā·dhi·saṃ·vat·ta·ni·kā·ni

    Puna caparaṁ tvaṁ, mahānāma, attano sīlāni anussareyyāsi akhaṇḍāni acchiddāni asabalāni akammāsāni bhujissāni viññuppasatthāni aparāmaṭṭhāni samādhisaṁvattanikāni.

    Furthermore, you should recollect your own ethical conduct, which is intact, impeccable, spotless, and unmarred, liberating, praised by sensible people, not mistaken, and leading to immersion.

  46. 46

    यस्मिं,yas·miṃ महानाम,ma·hā·nā·ma समयेsa·ma·ye अरियसावकोa·ri·ya·sā·va·ko सीलंsī·laṃ अनुस्सरति,a·nus·sa·ra·ti नेवस्सne·vas·sa तस्मिंtas·miṃ समयेsa·ma·ye रागपरियुट्ठितंrā·ga·pa·ri·yuṭ·ṭhi·taṃ चित्तंcit·taṃ होति,ho·ti नna दोसपरियुट्ठितंdo·sa·pa·ri·yuṭ·ṭhi·taṃ चित्तंcit·taṃ होति,ho·ti नna मोहपरियुट्ठितंmo·ha·pa·ri·yuṭ·ṭhi·taṃ चित्तंcit·taṃ होति;ho·ti

    Yasmiṁ, mahānāma, samaye ariyasāvako sīlaṁ anussarati, nevassa tasmiṁ samaye rāgapariyuṭṭhitaṁ cittaṁ hoti, na dosapariyuṭṭhitaṁ cittaṁ hoti, na mohapariyuṭṭhitaṁ cittaṁ hoti;

    When a noble disciple recollects their ethical precepts their mind is not full of greed, hate, and delusion. …

  47. 47

    उजुगतमेवस्सu·ju·ga·ta·me·vas·sa तस्मिंtas·miṃ समयेsa·ma·ye चित्तंcit·taṃ होतिho·ti सीलंsī·laṃ आरब्भ।ā·rab·bha

    ujugatamevassa tasmiṁ samaye cittaṁ hoti sīlaṁ ārabbha.

    (Pāli only)

  48. 48

    उजुगतचित्तोu·ju·ga·ta·cit·to खोkho पन,pa·na महानाम,ma·hā·nā·ma अरियसावकोa·ri·ya·sā·va·ko लभतिla·bha·ti अत्थवेदं,at·tha·ve·daṃ लभतिla·bha·ti धम्मवेदं,dham·ma·ve·daṃ लभतिla·bha·ti धम्मूपसंहितंdham·mū·pa·saṃ·hi·taṃ पामोज्जं।pā·moj·jaṃ

    Ujugatacitto kho pana, mahānāma, ariyasāvako labhati atthavedaṁ, labhati dhammavedaṁ, labhati dhammūpasaṁhitaṁ pāmojjaṁ.

    (Pāli only)

  49. 49

    पमुदितस्सpa·mu·di·tas·sa पीतिpī·ti जायति,jā·ya·ti पीतिमनस्सpī·ti·ma·nas·sa कायोkā·yo पस्सम्भति,pas·sam·bha·ti पस्सद्धकायोpas·sad·dha·kā·yo सुखंsu·khaṃ वेदियति,ve·di·ya·ti सुखिनोsu·khi·no चित्तंcit·taṃ समाधियति।sa·mā·dhi·ya·ti

    Pamuditassa pīti jāyati, pītimanassa kāyo passambhati, passaddhakāyo sukhaṁ vediyati, sukhino cittaṁ samādhiyati.

    (Pāli only)

  50. 50

    अयंa·yaṃ वुच्चति,vuc·ca·ti महानाम,ma·hā·nā·ma अरियसावकोa·ri·ya·sā·va·ko विसमगतायvi·sa·ma·ga·tā·ya पजायpa·jā·ya समप्पत्तोsa·map·pat·to विहरति,vi·ha·ra·ti सब्यापज्जायsab·yā·paj·jā·ya पजायpa·jā·ya अब्यापज्जोab·yā·paj·jo विहरति,vi·ha·ra·ti धम्मसोतसमापन्नोdham·ma·so·ta·sa·mā·pan·no सीलानुस्सतिंsī·lā·nus·sa·tiṃ भावेति।bhā·ve·ti

    Ayaṁ vuccati, mahānāma, ariyasāvako visamagatāya pajāya samappatto viharati, sabyāpajjāya pajāya abyāpajjo viharati, dhammasotasamāpanno sīlānussatiṁ bhāveti.

    This is called a noble disciple who lives in balance among people who are unbalanced, and lives untroubled among people who are troubled. They’ve entered the stream of the teaching and developed the recollection of their ethical conduct.

  51. 51

    पुनpu·na चपरंca·pa·raṃ त्वं,tvaṃ महानाम,ma·hā·nā·ma अत्तनोat·ta·no चागंcā·gaṃ अनुस्सरेय्यासि:a·nus·sa·rey·yā·si

    Puna caparaṁ tvaṁ, mahānāma, attano cāgaṁ anussareyyāsi:

    Furthermore, you should recollect your own generosity:

  52. 52

    ‘लाभाlā·bhā वतva·ta मे,me सुलद्धंsu·lad·dhaṃ वतva·ta मे,me

    ‘lābhā vata me, suladdhaṁ vata me,

    ‘I’m so fortunate, so very fortunate.

  53. 53

    योहंyo·haṃ मच्छेरमलपरियुट्ठितायmac·che·ra·ma·la·pa·ri·yuṭ·ṭhi·tā·ya पजायpa·jā·ya विगतमलमच्छेरेनvi·ga·ta·ma·la·mac·che·re·na चेतसाce·ta·sā अगारंa·gā·raṃ अज्झावसामिaj·jhā·va·sā·mi मुत्तचागोmut·ta·cā·go पयतपाणिpa·ya·ta·pā·ṇi वोस्सग्गरतोvos·sag·ga·ra·to याचयोगोyā·ca·yo·go दानसंविभागरतो’ति।dā·na·saṃ·vi·bhā·ga·ra·to

    yohaṁ maccheramalapariyuṭṭhitāya pajāya vigatamalamaccherena cetasā agāraṁ ajjhāvasāmi muttacāgo payatapāṇi vossaggarato yācayogo dānasaṁvibhāgarato’ti.

    Among people full of the stain of stinginess I live at home with heart rid of stinginess, freely generous, open-handed, loving to let go, committed to charity, loving to give and to share.’

  54. 54

    यस्मिं,yas·miṃ महानाम,ma·hā·nā·ma समयेsa·ma·ye अरियसावकोa·ri·ya·sā·va·ko चागंcā·gaṃ अनुस्सरति,a·nus·sa·ra·ti नेवस्सne·vas·sa तस्मिंtas·miṃ समयेsa·ma·ye रागपरियुट्ठितंrā·ga·pa·ri·yuṭ·ṭhi·taṃ चित्तंcit·taṃ होति,ho·ti नna दोसपरियुट्ठितंdo·sa·pa·ri·yuṭ·ṭhi·taṃ चित्तंcit·taṃ होति,ho·ti नna मोहपरियुट्ठितंmo·ha·pa·ri·yuṭ·ṭhi·taṃ चित्तंcit·taṃ होति;ho·ti

    Yasmiṁ, mahānāma, samaye ariyasāvako cāgaṁ anussarati, nevassa tasmiṁ samaye rāgapariyuṭṭhitaṁ cittaṁ hoti, na dosapariyuṭṭhitaṁ cittaṁ hoti, na mohapariyuṭṭhitaṁ cittaṁ hoti;

    When a noble disciple recollects their generosity their mind is not full of greed, hate, and delusion. …

  55. 55

    उजुगतमेवस्सu·ju·ga·ta·me·vas·sa तस्मिंtas·miṃ समयेsa·ma·ye चित्तंcit·taṃ होतिho·ti चागंcā·gaṃ आरब्भ।ā·rab·bha

    ujugatamevassa tasmiṁ samaye cittaṁ hoti cāgaṁ ārabbha.

    (Pāli only)

  56. 56

    उजुगतचित्तोu·ju·ga·ta·cit·to खोkho पन,pa·na महानाम,ma·hā·nā·ma अरियसावकोa·ri·ya·sā·va·ko लभतिla·bha·ti अत्थवेदं,at·tha·ve·daṃ लभतिla·bha·ti धम्मवेदं,dham·ma·ve·daṃ लभतिla·bha·ti धम्मूपसंहितंdham·mū·pa·saṃ·hi·taṃ पामोज्जं।pā·moj·jaṃ

    Ujugatacitto kho pana, mahānāma, ariyasāvako labhati atthavedaṁ, labhati dhammavedaṁ, labhati dhammūpasaṁhitaṁ pāmojjaṁ.

    (Pāli only)

  57. 57

    पमुदितस्सpa·mu·di·tas·sa पीतिpī·ti जायति,jā·ya·ti पीतिमनस्सpī·ti·ma·nas·sa कायोkā·yo पस्सम्भति,pas·sam·bha·ti पस्सद्धकायोpas·sad·dha·kā·yo सुखंsu·khaṃ वेदियति,ve·di·ya·ti सुखिनोsu·khi·no चित्तंcit·taṃ समाधियति।sa·mā·dhi·ya·ti

    Pamuditassa pīti jāyati, pītimanassa kāyo passambhati, passaddhakāyo sukhaṁ vediyati, sukhino cittaṁ samādhiyati.

    (Pāli only)

  58. 58

    अयंa·yaṃ वुच्चति,vuc·ca·ti महानाम,ma·hā·nā·ma अरियसावकोa·ri·ya·sā·va·ko विसमगतायvi·sa·ma·ga·tā·ya पजायpa·jā·ya समप्पत्तोsa·map·pat·to विहरति,vi·ha·ra·ti सब्यापज्जायsab·yā·paj·jā·ya पजायpa·jā·ya अब्यापज्जोab·yā·paj·jo विहरति,vi·ha·ra·ti धम्मसोतसमापन्नोdham·ma·so·ta·sa·mā·pan·no चागानुस्सतिंcā·gā·nus·sa·tiṃ भावेति।bhā·ve·ti

    Ayaṁ vuccati, mahānāma, ariyasāvako visamagatāya pajāya samappatto viharati, sabyāpajjāya pajāya abyāpajjo viharati, dhammasotasamāpanno cāgānussatiṁ bhāveti.

    This is called a noble disciple who lives in balance among people who are unbalanced, and lives untroubled among people who are troubled. They’ve entered the stream of the teaching and developed the recollection of generosity.

  59. 59

    पुनpu·na चपरंca·pa·raṃ त्वं,tvaṃ महानाम,ma·hā·nā·ma देवताde·va·tā अनुस्सरेय्यासि:a·nus·sa·rey·yā·si

    Puna caparaṁ tvaṁ, mahānāma, devatā anussareyyāsi:

    Furthermore, you should recollect the deities:

  60. 60

    ‘सन्तिsan·ti देवाde·vā चातुमहाराजिका,cā·tu·ma·hā·rā·ji·kā सन्तिsan·ti देवाde·vā तावतिंसा,tā·va·tiṃ·sā सन्तिsan·ti देवाde·vā यामा,yā·mā सन्तिsan·ti देवाde·vā तुसिता,tu·si·tā सन्तिsan·ti देवाde·vā निम्मानरतिनो,nim·mā·na·ra·ti·no सन्तिsan·ti देवाde·vā परनिम्मितवसवत्तिनो,pa·ra·nim·mi·ta·va·sa·vat·ti·no सन्तिsan·ti देवाde·vā ब्रह्मकायिका,brah·ma·kā·yi·kā सन्तिsan·ti देवाde·vā ततुत्तरि।ta·tut·ta·ri

    ‘santi devā cātumahārājikā, santi devā tāvatiṁsā, santi devā yāmā, santi devā tusitā, santi devā nimmānaratino, santi devā paranimmitavasavattino, santi devā brahmakāyikā, santi devā tatuttari.

    ‘There are the gods of the four great kings, the gods of the thirty-three, the gods of Yama, the joyful gods, the gods who love to create, the gods who control what is created by others, the gods of the Divinity’s host, and gods even higher than these.

  61. 61

    यथारूपायya·thā·rū·pā·ya सद्धायsad·dhā·ya समन्नागताsa·man·nā·ga·tā ताtā देवताde·va·tā इतोi·to चुताcu·tā तत्थूपपन्ना,tat·thū·pa·pan·nā मय्हम्पिmay·ham·pi तथारूपाta·thā·rū·pā सद्धाsad·dhā संविज्जति।saṃ·vij·ja·ti

    Yathārūpāya saddhāya samannāgatā tā devatā ito cutā tatthūpapannā, mayhampi tathārūpā saddhā saṁvijjati.

    When those deities passed away from here, they were reborn there because of their faith, ethics, learning, generosity, and wisdom. I, too, have the same kind of faith, ethics, learning, generosity, and wisdom.’

  62. 62

    यथारूपेनya·thā·rū·pe·na सीलेनsī·le·na समन्नागताsa·man·nā·ga·tā ताtā देवताde·va·tā इतोi·to चुताcu·tā तत्थूपपन्ना,tat·thū·pa·pan·nā मय्हम्पिmay·ham·pi तथारूपंta·thā·rū·paṃ सीलंsī·laṃ संविज्जति।saṃ·vij·ja·ti

    Yathārūpena sīlena samannāgatā tā devatā ito cutā tatthūpapannā, mayhampi tathārūpaṁ sīlaṁ saṁvijjati.

    (Pāli only)

  63. 63

    यथारूपेनya·thā·rū·pe·na सुतेनsu·te·na समन्नागताsa·man·nā·ga·tā ताtā देवताde·va·tā इतोi·to चुताcu·tā तत्थूपपन्ना,tat·thū·pa·pan·nā मय्हम्पिmay·ham·pi तथारूपंta·thā·rū·paṃ सुतंsu·taṃ संविज्जति।saṃ·vij·ja·ti

    Yathārūpena sutena samannāgatā tā devatā ito cutā tatthūpapannā, mayhampi tathārūpaṁ sutaṁ saṁvijjati.

    (Pāli only)

  64. 64

    यथारूपेनya·thā·rū·pe·na चागेनcā·ge·na समन्नागताsa·man·nā·ga·tā ताtā देवताde·va·tā इतोi·to चुताcu·tā तत्थूपपन्ना,tat·thū·pa·pan·nā मय्हम्पिmay·ham·pi तथारूपोta·thā·rū·po चागोcā·go संविज्जति।saṃ·vij·ja·ti

    Yathārūpena cāgena samannāgatā tā devatā ito cutā tatthūpapannā, mayhampi tathārūpo cāgo saṁvijjati.

    (Pāli only)

  65. 65

    यथारूपायya·thā·rū·pā·ya पञ्ञायpañ·ñā·ya समन्नागताsa·man·nā·ga·tā ताtā देवताde·va·tā इतोi·to चुताcu·tā तत्थूपपन्ना,tat·thū·pa·pan·nā मय्हम्पिmay·ham·pi तथारूपाta·thā·rū·pā पञ्ञाpañ·ñā संविज्जती’ति।saṃ·vij·ja·tī

    Yathārūpāya paññāya samannāgatā tā devatā ito cutā tatthūpapannā, mayhampi tathārūpā paññā saṁvijjatī’ti.

    (Pāli only)

  66. 66

    यस्मिं,yas·miṃ महानाम,ma·hā·nā·ma समयेsa·ma·ye अरियसावकोa·ri·ya·sā·va·ko अत्तनोat·ta·no चca तासञ्चtā·sañ·ca देवतानंde·va·tā·naṃ सद्धञ्चsad·dhañ·ca सीलञ्चsī·lañ·ca सुतञ्चsu·tañ·ca चागञ्चcā·gañ·ca पञ्ञञ्चpañ·ñañ·ca अनुस्सरति,a·nus·sa·ra·ti नेवस्सne·vas·sa तस्मिंtas·miṃ समयेsa·ma·ye रागपरियुट्ठितंrā·ga·pa·ri·yuṭ·ṭhi·taṃ चित्तंcit·taṃ होति,ho·ti नna दोसपरियुट्ठितंdo·sa·pa·ri·yuṭ·ṭhi·taṃ चित्तंcit·taṃ होति,ho·ti नna मोहपरियुट्ठितंmo·ha·pa·ri·yuṭ·ṭhi·taṃ चित्तंcit·taṃ होति;ho·ti

    Yasmiṁ, mahānāma, samaye ariyasāvako attano ca tāsañca devatānaṁ saddhañca sīlañca sutañca cāgañca paññañca anussarati, nevassa tasmiṁ samaye rāgapariyuṭṭhitaṁ cittaṁ hoti, na dosapariyuṭṭhitaṁ cittaṁ hoti, na mohapariyuṭṭhitaṁ cittaṁ hoti;

    When a noble disciple recollects the faith, ethics, learning, generosity, and wisdom of both themselves and the deities their mind is not full of greed, hate, and delusion.

  67. 67

    उजुगतमेवस्सu·ju·ga·ta·me·vas·sa तस्मिंtas·miṃ समयेsa·ma·ye चित्तंcit·taṃ होतिho·ti देवताde·va·tā आरब्भ।ā·rab·bha

    ujugatamevassa tasmiṁ samaye cittaṁ hoti devatā ārabbha.

    At that time their mind is quite unswerving, based on the deities.

  68. 68

    उजुगतचित्तोu·ju·ga·ta·cit·to खोkho पन,pa·na महानाम,ma·hā·nā·ma अरियसावकोa·ri·ya·sā·va·ko लभतिla·bha·ti अत्थवेदं,at·tha·ve·daṃ लभतिla·bha·ti धम्मवेदं,dham·ma·ve·daṃ लभतिla·bha·ti धम्मूपसंहितंdham·mū·pa·saṃ·hi·taṃ पामोज्जं।pā·moj·jaṃ

    Ujugatacitto kho pana, mahānāma, ariyasāvako labhati atthavedaṁ, labhati dhammavedaṁ, labhati dhammūpasaṁhitaṁ pāmojjaṁ.

    A noble disciple whose mind is unswerving finds inspiration in the meaning and the teaching, and finds joy connected with the teaching.

  69. 69

    पमुदितस्सpa·mu·di·tas·sa पीतिpī·ti जायति,jā·ya·ti पीतिमनस्सpī·ti·ma·nas·sa कायोkā·yo पस्सम्भति,pas·sam·bha·ti पस्सद्धकायोpas·sad·dha·kā·yo सुखंsu·khaṃ वेदियति,ve·di·ya·ti सुखिनोsu·khi·no चित्तंcit·taṃ समाधियति।sa·mā·dhi·ya·ti

    Pamuditassa pīti jāyati, pītimanassa kāyo passambhati, passaddhakāyo sukhaṁ vediyati, sukhino cittaṁ samādhiyati.

    When they’re joyful, rapture springs up. When the mind is full of rapture, the body becomes tranquil. When the body is tranquil, they feel bliss. And when they’re blissful, the mind becomes immersed in samādhi.

  70. 70

    अयंa·yaṃ वुच्चति,vuc·ca·ti महानाम,ma·hā·nā·ma अरियसावकोa·ri·ya·sā·va·ko विसमगतायvi·sa·ma·ga·tā·ya पजायpa·jā·ya समप्पत्तोsa·map·pat·to विहरति,vi·ha·ra·ti सब्यापज्जायsab·yā·paj·jā·ya पजायpa·jā·ya अब्यापज्जोab·yā·paj·jo विहरति,vi·ha·ra·ti धम्मसोतसमापन्नोdham·ma·so·ta·sa·mā·pan·no देवतानुस्सतिंde·va·tā·nus·sa·tiṃ भावेती”ति।bhā·ve·tī

    Ayaṁ vuccati, mahānāma, ariyasāvako visamagatāya pajāya samappatto viharati, sabyāpajjāya pajāya abyāpajjo viharati, dhammasotasamāpanno devatānussatiṁ bhāvetī”ti.

    This is called a noble disciple who lives in balance among people who are unbalanced, and lives untroubled among people who are troubled. They’ve entered the stream of the teaching and developed the recollection of the deities.”

  71. 71

    पठमं।pa·ṭha·maṃ

    Paṭhamaṁ.

    (Pāli only)

Sources. Sanskrit: Satyavedaḥ, the New Testament in Sanskrit (Calcutta Baptist Missionaries, 1851; J. Wenger’s revision of W. Carey’s version). Digital text © 2018 SanskritBible.in, via eBible.org, licensed CC BY-SA 4.0; changed here: arranged by verse and every word linked to the dictionary (links made automatically). Old Testament Sanskrit: the Old Testament in Sanskrit, Calcutta Baptist Mission Press, 1848–1852 (public domain), read by OCR from the Internet Archive scans of the Boston University School of Theology copy; unproofread, with machine clean-up only. Pāli Canon: Mahāsaṅgīti Tipiṭaka Buddhavasse 2500 (based on the Vipassana Research Institute’s Chaṭṭha Saṅgāyana edition), from SuttaCentral bilara-data, CC0; Devanagari and pronunciation made automatically from the Roman text. Pāli English: Bhikkhu Sujato (suttas) and Bhikkhu Brahmali (Vinaya), SuttaCentral, CC0. Pāli word meanings: the Pali Text Society’s Pali-English Dictionary (Rhys Davids & Stede), corrected reprint © The Pali Text Society, CC BY-NC 3.0, digital text from BuddhaDust; word matching automatic. English: King James Version (1769), public domain; words the translators added are in italics. Word meanings and pronunciations: Monier-Williams, Sanskrit–English Dictionary (1872), via this site’s Sanskrit dictionary (CC BY-SA 4.0); English↔Sanskrit word matches made automatically and may need checking.