Klryz

Scripture · Sanskrit Bible with the King James Version · the Pāli Canon

Middle Discourses 89 मज्झिमनिकाय 89

Chapter: 123456789101112131415161718192021222324252627282930313233343536373839404142434445464748495051525354555657585960616263646566676869707172737475767778798081828384858687888990919293949596979899100101102103104105106107108109110111112113114115116117118119120121122123124125126127128129130131132133134135136137138139140141142143144145146147148149150151152

Dhammacetiyasutta

Pāli in Devanagari; under each word its Roman pronunciation, syllable by syllable (ṃ = nasal hum). Tap a Pāli word for its meaning (PTS Pāli-English Dictionary); tap again to open it in the Pāli dictionary.

Verse: 123456789101112131415161718192021222324252627282930313233343536373839404142434445464748495051525354555657585960616263646566676869707172737475767778798081828384858687888990919293949596979899100101102103104105106107108109110111112113114115116117118119120121122123124125126127128129130131132133134135136137138139140141142143144145146147148149150151152153154155156157158159 · Hide pronunciation

  1. 1

    मज्झिमmaj·jhi·ma निकायni·kā·ya 89

    Majjhima Nikāya 89

    Middle Discourses 89

  2. 2

    धम्मचेतियसुत्तdham·ma·ce·ti·ya·sut·ta

    Dhammacetiyasutta

    Shrines to the Teaching

  3. 3

    एवंe·vaṃ मेme सुतं—su·taṃ

    Evaṁ me sutaṁ—

    So I have heard.

  4. 4

    एकंe·kaṃ समयंsa·ma·yaṃ भगवाbha·ga·vā सक्केसुsak·ke·su विहरतिvi·ha·ra·ti मेदाळुपंme·dā·ḷu·paṃ नामnā·ma सक्यानंsak·yā·naṃ निगमो।ni·ga·mo

    ekaṁ samayaṁ bhagavā sakkesu viharati medāḷupaṁ nāma sakyānaṁ nigamo.

    At one time the Buddha was staying in the land of the Sakyans, near the Sakyan town named Medaḷumpa.

  5. 5

    तेनte·na खोkho पनpa·na समयेनsa·ma·ye·na राजाrā·jā पसेनदिpa·se·na·di कोसलोko·sa·lo नगरकंna·ga·ra·kaṃ अनुप्पत्तोa·nup·pat·to होतिho·ti केनचिदेवke·na·ci·de·va करणीयेन।ka·ra·ṇī·ye·na

    Tena kho pana samayena rājā pasenadi kosalo nagarakaṁ anuppatto hoti kenacideva karaṇīyena.

    Now at that time King Pasenadi of Kosala had arrived at Townsville on some business.

  6. 6

    अथa·tha खोkho राजाrā·jā पसेनदिpa·se·na·di कोसलोko·sa·lo दीघंdī·ghaṃ कारायनंkā·rā·ya·naṃ आमन्तेसि:ā·man·te·si

    Atha kho rājā pasenadi kosalo dīghaṁ kārāyanaṁ āmantesi:

    Then he addressed Dīgha Kārāyana,

  7. 7

    “योजेहि,yo·je·hi सम्मsam·ma कारायन,kā·rā·ya·na भद्रानिbhad·rā·ni भद्रानिbhad·rā·ni यानानि,yā·nā·ni उय्यानभूमिंuy·yā·na·bhū·miṃ गच्छामgac·chā·ma सुभूमिंsu·bhū·miṃ दस्सनाया”ति।das·sa·nā·yā

    “yojehi, samma kārāyana, bhadrāni bhadrāni yānāni, uyyānabhūmiṁ gacchāma subhūmiṁ dassanāyā”ti.

    “My good Kārāyana, harness the finest chariots. We will go to a park and see the scenery.”

  8. 8

    “एवं,e·vaṃ देवा”तिde·vā खोkho दीघोdī·gho कारायनोkā·rā·ya·no रञ्ञोrañ·ño पसेनदिस्सpa·se·na·dis·sa कोसलस्सko·sa·las·sa पटिस्सुत्वाpa·ṭis·sut·vā भद्रानिbhad·rā·ni भद्रानिbhad·rā·ni यानानिyā·nā·ni योजापेत्वाyo·jā·pet·vā रञ्ञोrañ·ño पसेनदिस्सpa·se·na·dis·sa कोसलस्सko·sa·las·sa पटिवेदेसि:pa·ṭi·ve·de·si

    “Evaṁ, devā”ti kho dīgho kārāyano rañño pasenadissa kosalassa paṭissutvā bhadrāni bhadrāni yānāni yojāpetvā rañño pasenadissa kosalassa paṭivedesi:

    “Yes, Your Majesty,” replied Dīgha Kārāyana. He harnessed the chariots and informed the king,

  9. 9

    “युत्तानिyut·tā·ni खोkho ते,te देव,de·va भद्रानिbhad·rā·ni भद्रानिbhad·rā·ni यानानि।yā·nā·ni

    “yuttāni kho te, deva, bhadrāni bhadrāni yānāni.

    “Your Majesty, the finest chariots are harnessed.

  10. 10

    यस्सदानिyas·sa·dā·ni कालंkā·laṃ मञ्ञसी”ति।mañ·ña·sī

    Yassadāni kālaṁ maññasī”ti.

    Please go at your convenience.”

  11. 11

    अथa·tha खोkho राजाrā·jā पसेनदिpa·se·na·di कोसलोko·sa·lo भद्रंbhad·raṃ यानंyā·naṃ अभिरुहित्वाa·bhi·ru·hit·vā भद्रेहिbhad·re·hi भद्रेहिbhad·re·hi यानेहिyā·ne·hi नगरकम्हाna·ga·ra·kam·hā निय्यासिniy·yā·si महच्चाma·hac·cā राजानुभावेन।rā·jā·nu·bhā·ve·na

    Atha kho rājā pasenadi kosalo bhadraṁ yānaṁ abhiruhitvā bhadrehi bhadrehi yānehi nagarakamhā niyyāsi mahaccā rājānubhāvena.

    Then King Pasenadi mounted a fine carriage and, along with other fine carriages, set out in full royal pomp from Townsville,

  12. 12

    येनye·na आरामोā·rā·mo तेनte·na पायासि।pā·yā·si

    Yena ārāmo tena pāyāsi.

    heading for the park grounds.

  13. 13

    यावतिकाyā·va·ti·kā यानस्सyā·nas·sa भूमि,bhū·mi यानेनyā·ne·na गन्त्वाgan·tvā यानाyā·nā पच्चोरोहित्वाpac·co·ro·hit·vā पत्तिकोवpat·ti·ko·va आरामंā·rā·maṃ पाविसि।pā·vi·si

    Yāvatikā yānassa bhūmi, yānena gantvā yānā paccorohitvā pattikova ārāmaṁ pāvisi.

    He went by carriage as far as the terrain allowed, then descended and entered the park on foot.

  14. 14

    अद्दसाad·da·sā खोkho राजाrā·jā पसेनदिpa·se·na·di कोसलोko·sa·lo आरामेā·rā·me जङ्घाविहारंjaṅ·ghā·vi·hā·raṃ अनुचङ्कममानोa·nu·caṅ·ka·ma·mā·no अनुविचरमानोa·nu·vi·ca·ra·mā·no रुक्खमूलानिruk·kha·mū·lā·ni पासादिकानिpā·sā·di·kā·ni पसादनीयानिpa·sā·da·nī·yā·ni अप्पसद्दानिap·pa·sad·dā·ni अप्पनिग्घोसानिap·pa·nig·gho·sā·ni विजनवातानिvi·ja·na·vā·tā·ni मनुस्सराहस्सेय्यकानिma·nus·sa·rā·has·sey·ya·kā·ni पटिसल्लानसारुप्पानि।pa·ṭi·sal·lā·na·sā·rup·pā·ni

    Addasā kho rājā pasenadi kosalo ārāme jaṅghāvihāraṁ anucaṅkamamāno anuvicaramāno rukkhamūlāni pāsādikāni pasādanīyāni appasaddāni appanigghosāni vijanavātāni manussarāhasseyyakāni paṭisallānasāruppāni.

    As he was going for a walk in the park he saw roots of trees that were impressive and inspiring, quiet and still, far from the madding crowd, remote from human settlements, and fit for retreat.

  15. 15

    दिस्वानdis·vā·na भगवन्तंयेवbha·ga·van·taṃ·ye·va आरब्भā·rab·bha सतिsa·ti उदपादि:u·da·pā·di

    Disvāna bhagavantaṁyeva ārabbha sati udapādi:

    The sight reminded him right away of the Buddha:

  16. 16

    “इमानिi·mā·ni खोkho तानिtā·ni रुक्खमूलानिruk·kha·mū·lā·ni पासादिकानिpā·sā·di·kā·ni पसादनीयानिpa·sā·da·nī·yā·ni अप्पसद्दानिap·pa·sad·dā·ni अप्पनिग्घोसानिap·pa·nig·gho·sā·ni विजनवातानिvi·ja·na·vā·tā·ni मनुस्सराहस्सेय्यकानिma·nus·sa·rā·has·sey·ya·kā·ni पटिसल्लानसारुप्पानि,pa·ṭi·sal·lā·na·sā·rup·pā·ni यत्थyat·tha सुदंsu·daṃ मयंma·yaṃ तंtaṃ भगवन्तंbha·ga·van·taṃ पयिरुपासामpa·yi·ru·pā·sā·ma अरहन्तंa·ra·han·taṃ सम्मासम्बुद्धन्”ति।sam·mā·sam·bud·dhan

    “imāni kho tāni rukkhamūlāni pāsādikāni pasādanīyāni appasaddāni appanigghosāni vijanavātāni manussarāhasseyyakāni paṭisallānasāruppāni, yattha sudaṁ mayaṁ taṁ bhagavantaṁ payirupāsāma arahantaṁ sammāsambuddhan”ti.

    “These roots of trees, so impressive and inspiring, are like those where we used to pay homage to the Blessed One, the perfected one, the fully awakened Buddha.”

  17. 17

    अथa·tha खोkho राजाrā·jā पसेनदिpa·se·na·di कोसलोko·sa·lo दीघंdī·ghaṃ कारायनंkā·rā·ya·naṃ आमन्तेसि:ā·man·te·si

    Atha kho rājā pasenadi kosalo dīghaṁ kārāyanaṁ āmantesi:

    He addressed Dīgha Kārāyana,

  18. 18

    “इमानिi·mā·ni खो,kho सम्मsam·ma कारायन,kā·rā·ya·na तानिtā·ni रुक्खमूलानिruk·kha·mū·lā·ni पासादिकानिpā·sā·di·kā·ni पसादनीयानिpa·sā·da·nī·yā·ni अप्पसद्दानिap·pa·sad·dā·ni अप्पनिग्घोसानिap·pa·nig·gho·sā·ni विजनवातानिvi·ja·na·vā·tā·ni मनुस्सराहस्सेय्यकानिma·nus·sa·rā·has·sey·ya·kā·ni पटिसल्लानसारुप्पानि,pa·ṭi·sal·lā·na·sā·rup·pā·ni यत्थyat·tha सुदंsu·daṃ मयंma·yaṃ तंtaṃ भगवन्तंbha·ga·van·taṃ पयिरुपासामpa·yi·ru·pā·sā·ma अरहन्तंa·ra·han·taṃ सम्मासम्बुद्धं।sam·mā·sam·bud·dhaṃ

    “imāni kho, samma kārāyana, tāni rukkhamūlāni pāsādikāni pasādanīyāni appasaddāni appanigghosāni vijanavātāni manussarāhasseyyakāni paṭisallānasāruppāni, yattha sudaṁ mayaṁ taṁ bhagavantaṁ payirupāsāma arahantaṁ sammāsambuddhaṁ.

    “These roots of trees, so impressive and inspiring, are like those where we used to pay homage to the Blessed One, the perfected one, the fully awakened Buddha.

  19. 19

    कहंka·haṃ नुnu खो,kho सम्मsam·ma कारायन,kā·rā·ya·na एतरहिe·ta·ra·hi सोso भगवाbha·ga·vā विहरतिvi·ha·ra·ti अरहंa·ra·haṃ सम्मासम्बुद्धो”ति?sam·mā·sam·bud·dho

    Kahaṁ nu kho, samma kārāyana, etarahi so bhagavā viharati arahaṁ sammāsambuddho”ti?

    My good Kārāyana, where is that Buddha at present?”

  20. 20

    “अत्थि,at·thi महाराज,ma·hā·rā·ja मेदाळुपंme·dā·ḷu·paṃ नामnā·ma सक्यानंsak·yā·naṃ निगमो।ni·ga·mo

    “Atthi, mahārāja, medāḷupaṁ nāma sakyānaṁ nigamo.

    “Great king, there is a Sakyan town named Medaḷumpa.

  21. 21

    तत्थtat·tha सोso भगवाbha·ga·vā एतरहिe·ta·ra·hi विहरतिvi·ha·ra·ti अरहंa·ra·haṃ सम्मासम्बुद्धो”ति।sam·mā·sam·bud·dho

    Tattha so bhagavā etarahi viharati arahaṁ sammāsambuddho”ti.

    That’s where the Buddha is now staying.”

  22. 22

    “कीवदूरेkī·va·dū·re पन,pa·na सम्मsam·ma कारायन,kā·rā·ya·na नगरकम्हाna·ga·ra·kam·hā मेदाळुपंme·dā·ḷu·paṃ नामnā·ma सक्यानंsak·yā·naṃ निगमोni·ga·mo होती”ति?ho·tī

    “Kīvadūre pana, samma kārāyana, nagarakamhā medāḷupaṁ nāma sakyānaṁ nigamo hotī”ti?

    “But how far away is that town?”

  23. 23

    “नna दूरे,dū·re महाराज;ma·hā·rā·ja

    “Na dūre, mahārāja;

    “Not far, Great King,

  24. 24

    तीणिtī·ṇi योजनानि;yo·ja·nā·ni

    tīṇi yojanāni;

    it’s three leagues.

  25. 25

    सक्काsak·kā दिवसावसेसेनdi·va·sā·va·se·se·na गन्तुन्”ति।gan·tun

    sakkā divasāvasesena gantun”ti.

    We can get there while it’s still light.”

  26. 26

    “तेनte·na हि,hi सम्मsam·ma कारायन,kā·rā·ya·na योजेहिyo·je·hi भद्रानिbhad·rā·ni भद्रानिbhad·rā·ni यानानि,yā·nā·ni गमिस्सामga·mis·sā·ma मयंma·yaṃ तंtaṃ भगवन्तंbha·ga·van·taṃ दस्सनायdas·sa·nā·ya अरहन्तंa·ra·han·taṃ सम्मासम्बुद्धन्”ति।sam·mā·sam·bud·dhan

    “Tena hi, samma kārāyana, yojehi bhadrāni bhadrāni yānāni, gamissāma mayaṁ taṁ bhagavantaṁ dassanāya arahantaṁ sammāsambuddhan”ti.

    “Well then, harness the chariots, and we shall go to see the Buddha.”

  27. 27

    “एवं,e·vaṃ देवा”तिde·vā खोkho दीघोdī·gho कारायनोkā·rā·ya·no रञ्ञोrañ·ño पसेनदिस्सpa·se·na·dis·sa कोसलस्सko·sa·las·sa पटिस्सुत्वाpa·ṭis·sut·vā भद्रानिbhad·rā·ni भद्रानिbhad·rā·ni यानानिyā·nā·ni योजापेत्वाyo·jā·pet·vā रञ्ञोrañ·ño पसेनदिस्सpa·se·na·dis·sa कोसलस्सko·sa·las·sa पटिवेदेसि:pa·ṭi·ve·de·si

    “Evaṁ, devā”ti kho dīgho kārāyano rañño pasenadissa kosalassa paṭissutvā bhadrāni bhadrāni yānāni yojāpetvā rañño pasenadissa kosalassa paṭivedesi:

    “Yes, Your Majesty,” replied Dīgha Kārāyana. He harnessed the chariots and informed the king,

  28. 28

    “युत्तानिyut·tā·ni खोkho ते,te देव,de·va भद्रानिbhad·rā·ni भद्रानिbhad·rā·ni यानानि।yā·nā·ni

    “yuttāni kho te, deva, bhadrāni bhadrāni yānāni.

    “Your Majesty, the finest chariots are harnessed.

  29. 29

    यस्सदानिyas·sa·dā·ni कालंkā·laṃ मञ्ञसी”ति।mañ·ña·sī

    Yassadāni kālaṁ maññasī”ti.

    Please go at your convenience.”

  30. 30

    अथa·tha खोkho राजाrā·jā पसेनदिpa·se·na·di कोसलोko·sa·lo भद्रंbhad·raṃ यानंyā·naṃ अभिरुहित्वाa·bhi·ru·hit·vā भद्रेहिbhad·re·hi भद्रेहिbhad·re·hi यानेहिyā·ne·hi नगरकम्हाna·ga·ra·kam·hā येनye·na मेदाळुपंme·dā·ḷu·paṃ नामnā·ma सक्यानंsak·yā·naṃ निगमोni·ga·mo तेनte·na पायासि।pā·yā·si

    Atha kho rājā pasenadi kosalo bhadraṁ yānaṁ abhiruhitvā bhadrehi bhadrehi yānehi nagarakamhā yena medāḷupaṁ nāma sakyānaṁ nigamo tena pāyāsi.

    Then King Pasenadi mounted a fine carriage and, along with other fine carriages, set out from Townsville to Medaḷumpa.

  31. 31

    तेनेवte·ne·va दिवसावसेसेनdi·va·sā·va·se·se·na मेदाळुपंme·dā·ḷu·paṃ नामnā·ma सक्यानंsak·yā·naṃ निगमंni·ga·maṃ सम्पापुणि।sam·pā·pu·ṇi

    Teneva divasāvasesena medāḷupaṁ nāma sakyānaṁ nigamaṁ sampāpuṇi.

    He reached the town while it was still light

  32. 32

    येनye·na आरामोā·rā·mo तेनte·na पायासि।pā·yā·si

    Yena ārāmo tena pāyāsi.

    and headed for the monastery grounds.

  33. 33

    यावतिकाyā·va·ti·kā यानस्सyā·nas·sa भूमि,bhū·mi यानेनyā·ne·na गन्त्वाgan·tvā यानाyā·nā पच्चोरोहित्वाpac·co·ro·hit·vā पत्तिकोवpat·ti·ko·va आरामंā·rā·maṃ पाविसि।pā·vi·si

    Yāvatikā yānassa bhūmi, yānena gantvā yānā paccorohitvā pattikova ārāmaṁ pāvisi.

    He went by carriage as far as the terrain allowed, then descended and entered the monastery on foot.

  34. 34

    तेनte·na खोkho पनpa·na समयेनsa·ma·ye·na सम्बहुलाsam·ba·hu·lā भिक्खूbhik·khū अब्भोकासेab·bho·kā·se चङ्कमन्ति।caṅ·ka·man·ti

    Tena kho pana samayena sambahulā bhikkhū abbhokāse caṅkamanti.

    At that time several mendicants were walking mindfully in the open air.

  35. 35

    अथa·tha खोkho राजाrā·jā पसेनदिpa·se·na·di कोसलोko·sa·lo येनye·na तेte भिक्खूbhik·khū तेनुपसङ्कमि;te·nu·pa·saṅ·ka·mi उपसङ्कमित्वाu·pa·saṅ·ka·mit·vā तेte भिक्खूbhik·khū एतदवोच:e·ta·da·vo·ca

    Atha kho rājā pasenadi kosalo yena te bhikkhū tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā te bhikkhū etadavoca:

    King Pasenadi of Kosala went up to them and said,

  36. 36

    “कहंka·haṃ नुnu खो,kho भन्ते,bhan·te एतरहिe·ta·ra·hi सोso भगवाbha·ga·vā विहरतिvi·ha·ra·ti अरहंa·ra·haṃ सम्मासम्बुद्धो?sam·mā·sam·bud·dho

    “kahaṁ nu kho, bhante, etarahi so bhagavā viharati arahaṁ sammāsambuddho?

    “Sirs, where is the Blessed One at present, the perfected one, the fully awakened Buddha?

  37. 37

    दस्सनकामाdas·sa·na·kā·mā हिhi मयंma·yaṃ तंtaṃ भगवन्तंbha·ga·van·taṃ अरहन्तंa·ra·han·taṃ सम्मासम्बुद्धन्”ति।sam·mā·sam·bud·dhan

    Dassanakāmā hi mayaṁ taṁ bhagavantaṁ arahantaṁ sammāsambuddhan”ti.

    For I want to see him.”

  38. 38

    “एसो,e·so महाराज,ma·hā·rā·ja विहारोvi·hā·ro संवुतद्वारो।saṃ·vu·tad·vā·ro तेनte·na अप्पसद्दोap·pa·sad·do उपसङ्कमित्वाu·pa·saṅ·ka·mit·vā अतरमानोa·ta·ra·mā·no आळिन्दंā·ḷin·daṃ पविसित्वाpa·vi·sit·vā उक्कासित्वाuk·kā·sit·vā अग्गळंag·ga·ḷaṃ आकोटेहि।ā·ko·ṭe·hi विवरिस्सतिvi·va·ris·sa·ti भगवाbha·ga·vā तेte द्वारन्”ति।dvā·ran

    “Eso, mahārāja, vihāro saṁvutadvāro. Tena appasaddo upasaṅkamitvā ataramāno āḷindaṁ pavisitvā ukkāsitvā aggaḷaṁ ākoṭehi. Vivarissati bhagavā te dvāran”ti.

    “Great king, that’s his dwelling, with the door closed. Approach it quietly, without hurrying; go onto the porch, clear your throat, and knock on the door-panel. The Buddha will open the door.”

  39. 39

    अथa·tha खोkho राजाrā·jā पसेनदिpa·se·na·di कोसलोko·sa·lo तत्थेवtat·the·va खग्गञ्चkhag·gañ·ca उण्हीसञ्चuṇ·hī·sañ·ca दीघस्सdī·ghas·sa कारायनस्सkā·rā·ya·nas·sa पादासि।pā·dā·si

    Atha kho rājā pasenadi kosalo tattheva khaggañca uṇhīsañca dīghassa kārāyanassa pādāsi.

    The king right away presented his sword and turban to Dīgha Kārāyana,

  40. 40

    अथa·tha खोkho दीघस्सdī·ghas·sa कारायनस्सkā·rā·ya·nas·sa एतदहोसि:e·ta·da·ho·si

    Atha kho dīghassa kārāyanassa etadahosi:

    who thought,

  41. 41

    “रहायतिra·hā·ya·ti खोkho दानिdā·ni राजा,rā·jā इधेवi·dhe·va दानिdā·ni मयाma·yā ठातब्बन्”ति।ṭhā·tab·ban

    “rahāyati kho dāni rājā, idheva dāni mayā ṭhātabban”ti.

    “Now the king seeks privacy. I should wait here.”

  42. 42

    अथa·tha खोkho राजाrā·jā पसेनदिpa·se·na·di कोसलोko·sa·lo येनye·na सोso विहारोvi·hā·ro संवुतद्वारोsaṃ·vu·tad·vā·ro तेनte·na अप्पसद्दोap·pa·sad·do उपसङ्कमित्वाu·pa·saṅ·ka·mit·vā अतरमानोa·ta·ra·mā·no आळिन्दंā·ḷin·daṃ पविसित्वाpa·vi·sit·vā उक्कासित्वाuk·kā·sit·vā अग्गळंag·ga·ḷaṃ आकोटेसि।ā·ko·ṭe·si विवरिvi·va·ri भगवाbha·ga·vā द्वारं।dvā·raṃ

    Atha kho rājā pasenadi kosalo yena so vihāro saṁvutadvāro tena appasaddo upasaṅkamitvā ataramāno āḷindaṁ pavisitvā ukkāsitvā aggaḷaṁ ākoṭesi. Vivari bhagavā dvāraṁ.

    Then the king approached the Buddha’s dwelling, cleared his throat and knocked on the door-panel, and the Buddha opened the door.

  43. 43

    अथa·tha खोkho राजाrā·jā पसेनदिpa·se·na·di कोसलोko·sa·lo विहारंvi·hā·raṃ पविसित्वाpa·vi·sit·vā भगवतोbha·ga·va·to पादेसुpā·de·su सिरसाsi·ra·sā निपतित्वाni·pa·tit·vā भगवतोbha·ga·va·to पादानिpā·dā·ni मुखेनmu·khe·na चca परिचुम्बति,pa·ri·cum·ba·ti पाणीहिpā·ṇī·hi चca परिसम्बाहति,pa·ri·sam·bā·ha·ti नामञ्चnā·mañ·ca सावेति:sā·ve·ti

    Atha kho rājā pasenadi kosalo vihāraṁ pavisitvā bhagavato pādesu sirasā nipatitvā bhagavato pādāni mukhena ca paricumbati, pāṇīhi ca parisambāhati, nāmañca sāveti:

    King Pasenadi entered the dwelling, and bowed with his head to the Buddha’s feet, caressing them and covering them with kisses, and pronounced his name:

  44. 44

    “राजाहं,rā·jā·haṃ भन्ते,bhan·te पसेनदिpa·se·na·di कोसलो;ko·sa·lo

    “rājāhaṁ, bhante, pasenadi kosalo;

    “Sir, I am Pasenadi, king of Kosala!

  45. 45

    राजाहं,rā·jā·haṃ भन्ते,bhan·te पसेनदिpa·se·na·di कोसलो”ति।ko·sa·lo

    rājāhaṁ, bhante, pasenadi kosalo”ti.

    I am Pasenadi, king of Kosala!”

  46. 46

    “किंkiṃ पनpa·na त्वं,tvaṃ महाराज,ma·hā·rā·ja अत्थवसंat·tha·va·saṃ सम्पस्समानोsam·pas·sa·mā·no इमस्मिंi·mas·miṃ सरीरेsa·rī·re एवरूपंe·va·rū·paṃ परमनिपच्चकारंpa·ra·ma·ni·pac·ca·kā·raṃ करोसि,ka·ro·si मित्तूपहारंmit·tū·pa·hā·raṃ उपदंसेसी”ति?u·pa·daṃ·se·sī

    “Kiṁ pana tvaṁ, mahārāja, atthavasaṁ sampassamāno imasmiṁ sarīre evarūpaṁ paramanipaccakāraṁ karosi, mittūpahāraṁ upadaṁsesī”ti?

    “But, Great King, for what reason do you demonstrate such utmost deference for this body, conveying your manifest love?”

  47. 47

    “अत्थिat·thi खोkho मे,me भन्ते,bhan·te भगवतिbha·ga·va·ti धम्मन्वयोdham·man·va·yo होति:ho·ti

    “Atthi kho me, bhante, bhagavati dhammanvayo hoti:

    “Sir, I infer about the Buddha from the teaching:

  48. 48

    ‘सम्मासम्बुद्धोsam·mā·sam·bud·dho भगवा,bha·ga·vā स्वाक्खातोsvāk·khā·to भगवताbha·ga·va·tā धम्मो,dham·mo सुप्पटिपन्नोsup·pa·ṭi·pan·no भगवतोbha·ga·va·to सावकसङ्घो’ति।sā·va·ka·saṅ·gho

    ‘sammāsambuddho bhagavā, svākkhāto bhagavatā dhammo, suppaṭipanno bhagavato sāvakasaṅgho’ti.

    ‘The Blessed One is a fully awakened Buddha. The teaching is well explained. The Saṅgha is practicing well.’

  49. 49

    इधाहं,i·dhā·haṃ भन्ते,bhan·te पस्सामिpas·sā·mi एकेe·ke समणब्राह्मणेsa·ma·ṇab·rāh·ma·ṇe परियन्तकतंpa·ri·yan·ta·ka·taṃ ब्रह्मचरियंbrah·ma·ca·ri·yaṃ चरन्तेca·ran·te दसपिda·sa·pi वस्सानि,vas·sā·ni वीसम्पिvī·sam·pi वस्सानि,vas·sā·ni तिंसम्पिtiṃ·sam·pi वस्सानि,vas·sā·ni चत्तारीसम्पिcat·tā·rī·sam·pi वस्सानि।vas·sā·ni

    Idhāhaṁ, bhante, passāmi eke samaṇabrāhmaṇe pariyantakataṁ brahmacariyaṁ carante dasapi vassāni, vīsampi vassāni, tiṁsampi vassāni, cattārīsampi vassāni.

    It happens, sir, that I see some ascetics and brahmins leading the spiritual life only for a limited period: ten, twenty, thirty, or forty years.

  50. 50

    तेte अपरेनa·pa·re·na समयेनsa·ma·ye·na सुन्हाताsun·hā·tā सुविलित्ताsu·vi·lit·tā कप्पितकेसमस्सूkap·pi·ta·ke·sa·mas·sū पञ्चहिpañ·ca·hi कामगुणेहिkā·ma·gu·ṇe·hi समप्पिताsa·map·pi·tā समङ्गीभूताsa·maṅ·gī·bhū·tā परिचारेन्ति।pa·ri·cā·ren·ti

    Te aparena samayena sunhātā suvilittā kappitakesamassū pañcahi kāmaguṇehi samappitā samaṅgībhūtā paricārenti.

    Some time later—nicely bathed and anointed, with hair and beard dressed—they amuse themselves, supplied and provided with the five kinds of sensual stimulation.

  51. 51

    इधi·dha पनाहं,pa·nā·haṃ भन्ते,bhan·te भिक्खूbhik·khū पस्सामिpas·sā·mi यावजीवंyā·va·jī·vaṃ आपाणकोटिकंā·pā·ṇa·ko·ṭi·kaṃ परिपुण्णंpa·ri·puṇ·ṇaṃ परिसुद्धंpa·ri·sud·dhaṃ ब्रह्मचरियंbrah·ma·ca·ri·yaṃ चरन्ते।ca·ran·te

    Idha panāhaṁ, bhante, bhikkhū passāmi yāvajīvaṁ āpāṇakoṭikaṁ paripuṇṇaṁ parisuddhaṁ brahmacariyaṁ carante.

    But here I see the mendicants leading the spiritual life entirely full and pure as long as they live, to their last breath.

  52. 52

    नna खोkho पनाहं,pa·nā·haṃ भन्ते,bhan·te इतोi·to बहिद्धाba·hid·dhā अञ्ञंañ·ñaṃ एवंe·vaṃ परिपुण्णंpa·ri·puṇ·ṇaṃ परिसुद्धंpa·ri·sud·dhaṃ ब्रह्मचरियंbrah·ma·ca·ri·yaṃ समनुपस्सामि।sa·ma·nu·pas·sā·mi

    Na kho panāhaṁ, bhante, ito bahiddhā aññaṁ evaṁ paripuṇṇaṁ parisuddhaṁ brahmacariyaṁ samanupassāmi.

    I don’t see any other spiritual life elsewhere so full and pure.

  53. 53

    अयम्पिa·yam·pi खोkho मे,me भन्ते,bhan·te भगवतिbha·ga·va·ti धम्मन्वयोdham·man·va·yo होति:ho·ti

    Ayampi kho me, bhante, bhagavati dhammanvayo hoti:

    That’s why I infer this about the Buddha from the teaching:

  54. 54

    ‘सम्मासम्बुद्धोsam·mā·sam·bud·dho भगवा,bha·ga·vā स्वाक्खातोsvāk·khā·to भगवताbha·ga·va·tā धम्मो,dham·mo सुप्पटिपन्नोsup·pa·ṭi·pan·no भगवतोbha·ga·va·to सावकसङ्घो’ति।sā·va·ka·saṅ·gho

    ‘sammāsambuddho bhagavā, svākkhāto bhagavatā dhammo, suppaṭipanno bhagavato sāvakasaṅgho’ti.

    ‘The Blessed One is a fully awakened Buddha. The teaching is well explained. The Saṅgha is practicing well.’

  55. 55

    पुनpu·na चपरं,ca·pa·raṃ भन्ते,bhan·te राजानोपिrā·jā·no·pi राजूहिrā·jū·hi विवदन्ति,vi·va·dan·ti खत्तियापिkhat·ti·yā·pi खत्तियेहिkhat·ti·ye·hi विवदन्ति,vi·va·dan·ti ब्राह्मणापिbrāh·ma·ṇā·pi ब्राह्मणेहिbrāh·ma·ṇe·hi विवदन्ति,vi·va·dan·ti गहपतयोपिga·ha·pa·ta·yo·pi गहपतीहिga·ha·pa·tī·hi विवदन्ति,vi·va·dan·ti मातापिmā·tā·pi पुत्तेनput·te·na विवदति,vi·va·da·ti पुत्तोपिput·to·pi मातराmā·ta·rā विवदति,vi·va·da·ti पितापिpi·tā·pi पुत्तेनput·te·na विवदति,vi·va·da·ti पुत्तोपिput·to·pi पितराpi·ta·rā विवदति,vi·va·da·ti भातापिbhā·tā·pi भगिनियाbha·gi·ni·yā विवदति,vi·va·da·ti भगिनीपिbha·gi·nī·pi भातराbhā·ta·rā विवदति,vi·va·da·ti सहायोपिsa·hā·yo·pi सहायेनsa·hā·ye·na विवदति।vi·va·da·ti

    Puna caparaṁ, bhante, rājānopi rājūhi vivadanti, khattiyāpi khattiyehi vivadanti, brāhmaṇāpi brāhmaṇehi vivadanti, gahapatayopi gahapatīhi vivadanti, mātāpi puttena vivadati, puttopi mātarā vivadati, pitāpi puttena vivadati, puttopi pitarā vivadati, bhātāpi bhaginiyā vivadati, bhaginīpi bhātarā vivadati, sahāyopi sahāyena vivadati.

    Furthermore, kings fight with kings, aristocrats fight with aristocrats, brahmins fight with brahmins, householders fight with householders. A mother fights with her child, child with mother, father with child, and child with father. Brother fights with brother, brother with sister, sister with brother, and friend fights with friend.

  56. 56

    इधi·dha पनाहं,pa·nā·haṃ भन्ते,bhan·te भिक्खूbhik·khū पस्सामिpas·sā·mi समग्गेsa·mag·ge सम्मोदमानेsam·mo·da·mā·ne अविवदमानेa·vi·va·da·mā·ne खीरोदकीभूतेkhī·ro·da·kī·bhū·te अञ्ञमञ्ञंañ·ña·mañ·ñaṃ पियचक्खूहिpi·ya·cak·khū·hi सम्पस्सन्तेsam·pas·san·te विहरन्ते।vi·ha·ran·te

    Idha panāhaṁ, bhante, bhikkhū passāmi samagge sammodamāne avivadamāne khīrodakībhūte aññamaññaṁ piyacakkhūhi sampassante viharante.

    But here I see the mendicants living in harmony, appreciating each other, without dispute, blending like milk and water, and regarding each other with kindly eyes.

  57. 57

    नna खोkho पनाहं,pa·nā·haṃ भन्ते,bhan·te इतोi·to बहिद्धाba·hid·dhā अञ्ञंañ·ñaṃ एवंe·vaṃ समग्गंsa·mag·gaṃ परिसंpa·ri·saṃ समनुपस्सामि।sa·ma·nu·pas·sā·mi

    Na kho panāhaṁ, bhante, ito bahiddhā aññaṁ evaṁ samaggaṁ parisaṁ samanupassāmi.

    I don’t see any other assembly elsewhere so harmonious.

  58. 58

    अयम्पिa·yam·pi खोkho मे,me भन्ते,bhan·te भगवतिbha·ga·va·ti धम्मन्वयोdham·man·va·yo होति:ho·ti

    Ayampi kho me, bhante, bhagavati dhammanvayo hoti:

    So I infer this about the Buddha from the teaching:

  59. 59

    ‘सम्मासम्बुद्धोsam·mā·sam·bud·dho भगवा,bha·ga·vā स्वाक्खातोsvāk·khā·to भगवताbha·ga·va·tā धम्मो,dham·mo सुप्पटिपन्नोsup·pa·ṭi·pan·no भगवतोbha·ga·va·to सावकसङ्घो’ति।sā·va·ka·saṅ·gho

    ‘sammāsambuddho bhagavā, svākkhāto bhagavatā dhammo, suppaṭipanno bhagavato sāvakasaṅgho’ti.

    ‘The Blessed One is a fully awakened Buddha. The teaching is well explained. The Saṅgha is practicing well.’

  60. 60

    पुनpu·na चपराहं,ca·pa·rā·haṃ भन्ते,bhan·te आरामेनā·rā·me·na आरामं,ā·rā·maṃ उय्यानेनuy·yā·ne·na उय्यानंuy·yā·naṃ अनुचङ्कमामिa·nu·caṅ·ka·mā·mi अनुविचरामि।a·nu·vi·ca·rā·mi

    Puna caparāhaṁ, bhante, ārāmena ārāmaṁ, uyyānena uyyānaṁ anucaṅkamāmi anuvicarāmi.

    Furthermore, I have walked and wandered from monastery to monastery and from park to park.

  61. 61

    सोहंso·haṃ तत्थtat·tha पस्सामिpas·sā·mi एकेe·ke समणब्राह्मणेsa·ma·ṇab·rāh·ma·ṇe किसेki·se लूखेlū·khe दुब्बण्णेdub·baṇ·ṇe उप्पण्डुप्पण्डुकजातेup·paṇ·ḍup·paṇ·ḍu·ka·jā·te धमनिसन्थतगत्ते,dha·ma·ni·san·tha·ta·gat·te नna वियvi·ya मञ्ञेmañ·ñe चक्खुंcak·khuṃ बन्धन्तेban·dhan·te जनस्सja·nas·sa दस्सनाय।das·sa·nā·ya

    Sohaṁ tattha passāmi eke samaṇabrāhmaṇe kise lūkhe dubbaṇṇe uppaṇḍuppaṇḍukajāte dhamanisanthatagatte, na viya maññe cakkhuṁ bandhante janassa dassanāya.

    There I’ve seen some ascetics and brahmins who are thin, haggard, pale, and veiny—hardly a captivating sight for people, you’d think.

  62. 62

    तस्सtas·sa मय्हं,may·haṃ भन्ते,bhan·te एतदहोसि:e·ta·da·ho·si

    Tassa mayhaṁ, bhante, etadahosi:

    It occurred to me:

  63. 63

    ‘अद्धाad·dhā इमेi·me आयस्मन्तोā·yas·man·to अनभिरताa·na·bhi·ra·tā वाvā ब्रह्मचरियंbrah·ma·ca·ri·yaṃ चरन्ति,ca·ran·ti अत्थिat·thi वाvā तेसंte·saṃ किञ्चिkiñ·ci पापंpā·paṃ कम्मंkam·maṃ कतंka·taṃ पटिच्छन्नं;pa·ṭic·chan·naṃ

    ‘addhā ime āyasmanto anabhiratā vā brahmacariyaṁ caranti, atthi vā tesaṁ kiñci pāpaṁ kammaṁ kataṁ paṭicchannaṁ;

    ‘Clearly these venerables lead the spiritual life dissatisfied, or they’re hiding some bad deed they’ve done.

  64. 64

    तथाta·thā हिhi इमेi·me आयस्मन्तोā·yas·man·to किसाki·sā लूखाlū·khā दुब्बण्णाdub·baṇ·ṇā उप्पण्डुप्पण्डुकजाताup·paṇ·ḍup·paṇ·ḍu·ka·jā·tā धमनिसन्थतगत्ता,dha·ma·ni·san·tha·ta·gat·tā नna वियvi·ya मञ्ञेmañ·ñe चक्खुंcak·khuṃ बन्धन्तिban·dhan·ti जनस्सja·nas·sa दस्सनाया’ति।das·sa·nā·yā

    tathā hi ime āyasmanto kisā lūkhā dubbaṇṇā uppaṇḍuppaṇḍukajātā dhamanisanthatagattā, na viya maññe cakkhuṁ bandhanti janassa dassanāyā’ti.

    That’s why they’re thin, haggard, pale, and veiny—hardly a captivating sight for people, you’d think.’

  65. 65

    त्याहंtyā·haṃ उपसङ्कमित्वाu·pa·saṅ·ka·mit·vā एवंe·vaṃ वदामि:va·dā·mi

    Tyāhaṁ upasaṅkamitvā evaṁ vadāmi:

    I went up to them and said:

  66. 66

    ‘किंkiṃ नुnu खोkho तुम्हेtum·he आयस्मन्तोā·yas·man·to किसाki·sā लूखाlū·khā दुब्बण्णाdub·baṇ·ṇā उप्पण्डुप्पण्डुकजाताup·paṇ·ḍup·paṇ·ḍu·ka·jā·tā धमनिसन्थतगत्ता,dha·ma·ni·san·tha·ta·gat·tā नna वियvi·ya मञ्ञेmañ·ñe चक्खुंcak·khuṃ बन्धथban·dha·tha जनस्सja·nas·sa दस्सनाया’ति?das·sa·nā·yā

    ‘kiṁ nu kho tumhe āyasmanto kisā lūkhā dubbaṇṇā uppaṇḍuppaṇḍukajātā dhamanisanthatagattā, na viya maññe cakkhuṁ bandhatha janassa dassanāyā’ti?

    ‘Venerables, why are you so thin, haggard, pale, and veiny—hardly a captivating sight for people, you’d think?’

  67. 67

    तेte एवमाहंसु:e·va·mā·haṃ·su

    Te evamāhaṁsu:

    They say:

  68. 68

    ‘बन्धुकरोगोban·dhu·ka·ro·go नो,no महाराजा’ति।ma·hā·rā·jā

    ‘bandhukarogo no, mahārājā’ti.

    ‘We have jaundice, Great King.’

  69. 69

    इधi·dha पनाहं,pa·nā·haṃ भन्ते,bhan·te भिक्खूbhik·khū पस्सामिpas·sā·mi हट्ठपहट्ठेhaṭ·ṭha·pa·haṭ·ṭhe उदग्गुदग्गेu·dag·gu·dag·ge अभिरतरूपेa·bhi·ra·ta·rū·pe पीणिन्द्रियेpī·ṇin·dri·ye अप्पोस्सुक्केap·pos·suk·ke पन्नलोमेpan·na·lo·me परदत्तवुत्तेpa·ra·dat·ta·vut·te मिगभूतेनmi·ga·bhū·te·na चेतसाce·ta·sā विहरन्ते।vi·ha·ran·te

    Idha panāhaṁ, bhante, bhikkhū passāmi haṭṭhapahaṭṭhe udaggudagge abhiratarūpe pīṇindriye appossukke pannalome paradattavutte migabhūtena cetasā viharante.

    But here I see mendicants always smiling and joyful, obviously happy, with cheerful faces, living relaxed, unruffled, surviving on charity, their hearts free as a wild deer.

  70. 70

    तस्सtas·sa मय्हं,may·haṃ भन्ते,bhan·te एतदहोसि:e·ta·da·ho·si

    Tassa mayhaṁ, bhante, etadahosi:

    It occurred to me:

  71. 71

    ‘अद्धाad·dhā इमेi·me आयस्मन्तोā·yas·man·to तस्सtas·sa भगवतोbha·ga·va·to सासनेsā·sa·ne उळारंu·ḷā·raṃ पुब्बेनापरंpub·be·nā·pa·raṃ विसेसंvi·se·saṃ जानन्ति;jā·nan·ti

    ‘addhā ime āyasmanto tassa bhagavato sāsane uḷāraṁ pubbenāparaṁ visesaṁ jānanti;

    ‘Clearly these venerables have realized a higher distinction in the Buddha’s instructions than they had before.

  72. 72

    तथाta·thā हिhi इमेi·me आयस्मन्तोā·yas·man·to हट्ठपहट्ठाhaṭ·ṭha·pa·haṭ·ṭhā उदग्गुदग्गाu·dag·gu·dag·gā अभिरतरूपाa·bhi·ra·ta·rū·pā पीणिन्द्रियाpī·ṇin·dri·yā अप्पोस्सुक्काap·pos·suk·kā पन्नलोमाpan·na·lo·mā परदत्तवुत्ताpa·ra·dat·ta·vut·tā मिगभूतेनmi·ga·bhū·te·na चेतसाce·ta·sā विहरन्ती’ति।vi·ha·ran·tī

    tathā hi ime āyasmanto haṭṭhapahaṭṭhā udaggudaggā abhiratarūpā pīṇindriyā appossukkā pannalomā paradattavuttā migabhūtena cetasā viharantī’ti.

    That’s why these venerables are always smiling and joyful, obviously happy, with cheerful faces, living relaxed, unruffled, surviving on charity, their hearts free as a wild deer.’

  73. 73

    अयम्पिa·yam·pi खोkho मे,me भन्ते,bhan·te भगवतिbha·ga·va·ti धम्मन्वयोdham·man·va·yo होति:ho·ti

    Ayampi kho me, bhante, bhagavati dhammanvayo hoti:

    So I infer this about the Buddha from the teaching:

  74. 74

    ‘सम्मासम्बुद्धोsam·mā·sam·bud·dho भगवा,bha·ga·vā स्वाक्खातोsvāk·khā·to भगवताbha·ga·va·tā धम्मो,dham·mo सुप्पटिपन्नोsup·pa·ṭi·pan·no भगवतोbha·ga·va·to सावकसङ्घो’ति।sā·va·ka·saṅ·gho

    ‘sammāsambuddho bhagavā, svākkhāto bhagavatā dhammo, suppaṭipanno bhagavato sāvakasaṅgho’ti.

    ‘The Blessed One is a fully awakened Buddha. The teaching is well explained. The Saṅgha is practicing well.’

  75. 75

    पुनpu·na चपराहं,ca·pa·rā·haṃ भन्ते,bhan·te राजाrā·jā खत्तियोkhat·ti·yo मुद्धावसित्तो;mud·dhā·va·sit·to

    Puna caparāhaṁ, bhante, rājā khattiyo muddhāvasitto;

    Furthermore, as an anointed aristocratic king

  76. 76

    पहोमिpa·ho·mi घातेतायंghā·te·tā·yaṃ वाvā घातेतुं,ghā·te·tuṃ जापेतायंjā·pe·tā·yaṃ वाvā जापेतुं,jā·pe·tuṃ पब्बाजेतायंpab·bā·je·tā·yaṃ वाvā पब्बाजेतुं।pab·bā·je·tuṃ

    pahomi ghātetāyaṁ vā ghātetuṁ, jāpetāyaṁ vā jāpetuṁ, pabbājetāyaṁ vā pabbājetuṁ.

    I am able to execute, fine, or banish those who are guilty.

  77. 77

    तस्सtas·sa मय्हं,may·haṃ भन्ते,bhan·te अड्डकरणेaḍ·ḍa·ka·ra·ṇe निसिन्नस्सni·sin·nas·sa अन्तरन्तराan·ta·ran·ta·rā कथंka·thaṃ ओपातेन्ति।o·pā·ten·ti

    Tassa mayhaṁ, bhante, aḍḍakaraṇe nisinnassa antarantarā kathaṁ opātenti.

    Yet when I’m sitting in court they interrupt me.

  78. 78

    सोहंso·haṃ नna लभामि:la·bhā·mi

    Sohaṁ na labhāmi:

    And I can’t get them

  79. 79

    ‘माmā मेme भोन्तोbhon·to अड्डकरणेaḍ·ḍa·ka·ra·ṇe निसिन्नस्सni·sin·nas·sa अन्तरन्तराan·ta·ran·ta·rā कथंka·thaṃ ओपातेथ,o·pā·te·tha कथापरियोसानंka·thā·pa·ri·yo·sā·naṃ मेme भोन्तोbhon·to आगमेन्तू’ति।ā·ga·men·tū

    ‘mā me bhonto aḍḍakaraṇe nisinnassa antarantarā kathaṁ opātetha, kathāpariyosānaṁ me bhonto āgamentū’ti.

    to stop interrupting me and wait until I’ve finished speaking.

  80. 80

    तस्सtas·sa मय्हं,may·haṃ भन्ते,bhan·te अन्तरन्तराan·ta·ran·ta·rā कथंka·thaṃ ओपातेन्ति।o·pā·ten·ti

    Tassa mayhaṁ, bhante, antarantarā kathaṁ opātenti.

    (Pāli only)

  81. 81

    इधi·dha पनाहं,pa·nā·haṃ भन्ते,bhan·te भिक्खूbhik·khū पस्सामि;pas·sā·mi

    Idha panāhaṁ, bhante, bhikkhū passāmi;

    But here I see the mendicants

  82. 82

    यस्मिंyas·miṃ समयेsa·ma·ye भगवाbha·ga·vā अनेकसतायa·ne·ka·sa·tā·ya परिसायpa·ri·sā·ya धम्मंdham·maṃ देसेति,de·se·ti नेवne·va तस्मिंtas·miṃ समयेsa·ma·ye भगवतोbha·ga·va·to सावकानंsā·va·kā·naṃ खिपितसद्दोkhi·pi·ta·sad·do वाvā होतिho·ti उक्कासितसद्दोuk·kā·si·ta·sad·do वा।vā

    yasmiṁ samaye bhagavā anekasatāya parisāya dhammaṁ deseti, neva tasmiṁ samaye bhagavato sāvakānaṁ khipitasaddo vā hoti ukkāsitasaddo vā.

    while the Buddha is teaching an assembly of many hundreds, and there is no sound of his disciples coughing or clearing their throats.

  83. 83

    भूतपुब्बं,bhū·ta·pub·baṃ भन्ते,bhan·te भगवाbha·ga·vā अनेकसतायa·ne·ka·sa·tā·ya परिसायpa·ri·sā·ya धम्मंdham·maṃ देसेति।de·se·ti

    Bhūtapubbaṁ, bhante, bhagavā anekasatāya parisāya dhammaṁ deseti.

    Once it so happened that the Buddha was teaching an assembly of many hundreds.

  84. 84

    तत्रञ्ञतरोtat·rañ·ña·ta·ro भगवतोbha·ga·va·to सावकोsā·va·ko उक्कासि।uk·kā·si

    Tatraññataro bhagavato sāvako ukkāsi.

    Then one of his disciples cleared their throat.

  85. 85

    तमेनंta·me·naṃ अञ्ञतरोañ·ña·ta·ro सब्रह्मचारीsab·rah·ma·cā·rī जण्णुकेनjaṇ·ṇu·ke·na घट्टेसि:ghaṭ·ṭe·si

    Tamenaṁ aññataro sabrahmacārī jaṇṇukena ghaṭṭesi:

    And one of their spiritual companions nudged them with their knee, to indicate:

  86. 86

    ‘अप्पसद्दोap·pa·sad·do आयस्माā·yas·mā होतु,ho·tu मायस्माmā·yas·mā सद्दमकासि;sad·da·ma·kā·si सत्थाsat·thā नोno भगवाbha·ga·vā धम्मंdham·maṃ देसेती’ति।de·se·tī

    ‘appasaddo āyasmā hotu, māyasmā saddamakāsi; satthā no bhagavā dhammaṁ desetī’ti.

    ‘Hush, venerable, don’t make a sound! Our teacher, the Blessed One, is teaching!’

  87. 87

    तस्सtas·sa मय्हं,may·haṃ भन्ते,bhan·te एतदहोसि:e·ta·da·ho·si

    Tassa mayhaṁ, bhante, etadahosi:

    It occurred to me:

  88. 88

    ‘अच्छरियंac·cha·ri·yaṃ वतva·ta भो,bho अब्भुतंab·bhu·taṃ वतva·ta भो।bho

    ‘acchariyaṁ vata bho, abbhutaṁ vata bho.

    ‘Oh lord, how incredible, how amazing,

  89. 89

    अदण्डेनa·daṇ·ḍe·na वतva·ta किर,ki·ra भो,bho असत्थेनa·sat·the·na एवंe·vaṃ सुविनीताsu·vi·nī·tā परिसाpa·ri·sā भविस्सती’ति।bha·vis·sa·tī

    Adaṇḍena vata kira, bho, asatthena evaṁ suvinītā parisā bhavissatī’ti.

    how an assembly can be so well trained without rod or sword!’

  90. 90

    नna खोkho पनाहं,pa·nā·haṃ भन्ते,bhan·te इतोi·to बहिद्धाba·hid·dhā अञ्ञंañ·ñaṃ एवंe·vaṃ सुविनीतंsu·vi·nī·taṃ परिसंpa·ri·saṃ समनुपस्सामि।sa·ma·nu·pas·sā·mi

    Na kho panāhaṁ, bhante, ito bahiddhā aññaṁ evaṁ suvinītaṁ parisaṁ samanupassāmi.

    I don’t see any other assembly elsewhere so well trained.

  91. 91

    अयम्पिa·yam·pi खोkho मे,me भन्ते,bhan·te भगवतिbha·ga·va·ti धम्मन्वयोdham·man·va·yo होति:ho·ti

    Ayampi kho me, bhante, bhagavati dhammanvayo hoti:

    So I infer this about the Buddha from the teaching:

  92. 92

    ‘सम्मासम्बुद्धोsam·mā·sam·bud·dho भगवा,bha·ga·vā स्वाक्खातोsvāk·khā·to भगवताbha·ga·va·tā धम्मो,dham·mo सुप्पटिपन्नोsup·pa·ṭi·pan·no भगवतोbha·ga·va·to सावकसङ्घो’ति।sā·va·ka·saṅ·gho

    ‘sammāsambuddho bhagavā, svākkhāto bhagavatā dhammo, suppaṭipanno bhagavato sāvakasaṅgho’ti.

    ‘The Blessed One is a fully awakened Buddha. The teaching is well explained. The Saṅgha is practicing well.’

  93. 93

    पुनpu·na चपराहं,ca·pa·rā·haṃ भन्ते,bhan·te पस्सामिpas·sā·mi इधेकच्चेi·dhe·kac·ce खत्तियपण्डितेkhat·ti·ya·paṇ·ḍi·te निपुणेni·pu·ṇe कतपरप्पवादेka·ta·pa·rap·pa·vā·de वालवेधिरूपे।vā·la·ve·dhi·rū·pe तेte भिन्दन्ताbhin·dan·tā मञ्ञेmañ·ñe चरन्तिca·ran·ti पञ्ञागतेनpañ·ñā·ga·te·na दिट्ठिगतानि।diṭ·ṭhi·ga·tā·ni

    Puna caparāhaṁ, bhante, passāmi idhekacce khattiyapaṇḍite nipuṇe kataparappavāde vālavedhirūpe. Te bhindantā maññe caranti paññāgatena diṭṭhigatāni.

    Furthermore, I’ve seen some astute aristocrats who are subtle, accomplished in the doctrines of others, hair-splitters. You’d think they live to demolish convictions with their intellect.

  94. 94

    तेte सुणन्ति:su·ṇan·ti

    Te suṇanti:

    They hear:

  95. 95

    ‘समणोsa·ma·ṇo खलु,kha·lu भो,bho गोतमोgo·ta·mo अमुकंa·mu·kaṃ नामnā·ma गामंgā·maṃ वाvā निगमंni·ga·maṃ वाvā ओसरिस्सती’ति।o·sa·ris·sa·tī

    ‘samaṇo khalu, bho, gotamo amukaṁ nāma gāmaṁ vā nigamaṁ vā osarissatī’ti.

    ‘So, gentlemen, that ascetic Gotama will come down to such-and-such village or town.’

  96. 96

    तेte पञ्हंpañ·haṃ अभिसङ्खरोन्ति:a·bhi·saṅ·kha·ron·ti

    Te pañhaṁ abhisaṅkharonti:

    They formulate a question, thinking:

  97. 97

    ‘इमंi·maṃ मयंma·yaṃ पञ्हंpañ·haṃ समणंsa·ma·ṇaṃ गोतमंgo·ta·maṃ उपसङ्कमित्वाu·pa·saṅ·ka·mit·vā पुच्छिस्साम।puc·chis·sā·ma

    ‘imaṁ mayaṁ pañhaṁ samaṇaṁ gotamaṁ upasaṅkamitvā pucchissāma.

    ‘We’ll approach the ascetic Gotama and ask him this question.

  98. 98

    एवञ्चेe·vañ·ce नोno पुट्ठोpuṭ·ṭho एवंe·vaṃ ब्याकरिस्सति,byā·ka·ris·sa·ti एवमस्सe·va·mas·sa मयंma·yaṃ वादंvā·daṃ आरोपेस्साम;ā·ro·pes·sā·ma

    Evañce no puṭṭho evaṁ byākarissati, evamassa mayaṁ vādaṁ āropessāma;

    If he answers like this, we’ll refute him like that;

  99. 99

    एवञ्चेपिe·vañ·ce·pi नोno पुट्ठोpuṭ·ṭho एवंe·vaṃ ब्याकरिस्सति,byā·ka·ris·sa·ti एवम्पिस्सe·vam·pis·sa मयंma·yaṃ वादंvā·daṃ आरोपेस्सामा’ति।ā·ro·pes·sā·mā

    evañcepi no puṭṭho evaṁ byākarissati, evampissa mayaṁ vādaṁ āropessāmā’ti.

    and if he answers like that, we’ll refute him like this.’

  100. 100

    तेte सुणन्ति:su·ṇan·ti

    Te suṇanti:

    When they hear that

  101. 101

    ‘समणोsa·ma·ṇo खलु,kha·lu भो,bho गोतमोgo·ta·mo अमुकंa·mu·kaṃ नामnā·ma गामंgā·maṃ वाvā निगमंni·ga·maṃ वाvā ओसटो’ति।o·sa·ṭo

    ‘samaṇo khalu, bho, gotamo amukaṁ nāma gāmaṁ vā nigamaṁ vā osaṭo’ti.

    he has come down

  102. 102

    तेte येनye·na भगवाbha·ga·vā तेनुपसङ्कमन्ति।te·nu·pa·saṅ·ka·man·ti

    Te yena bhagavā tenupasaṅkamanti.

    they approach him.

  103. 103

    तेte भगवाbha·ga·vā धम्मियाdham·mi·yā कथायka·thā·ya सन्दस्सेतिsan·das·se·ti समादपेतिsa·mā·da·pe·ti समुत्तेजेतिsa·mut·te·je·ti सम्पहंसेति।sam·pa·haṃ·se·ti

    Te bhagavā dhammiyā kathāya sandasseti samādapeti samuttejeti sampahaṁseti.

    The Buddha educates, encourages, fires up, and inspires them with a Dhamma talk.

  104. 104

    तेte भगवताbha·ga·va·tā धम्मियाdham·mi·yā कथायka·thā·ya सन्दस्सिताsan·das·si·tā समादपिताsa·mā·da·pi·tā समुत्तेजिताsa·mut·te·ji·tā सम्पहंसिताsam·pa·haṃ·si·tā नna चेवce·va भगवन्तंbha·ga·van·taṃ पञ्हंpañ·haṃ पुच्छन्ति,puc·chan·ti कुतोku·to वादंvā·daṃ आरोपेस्सन्ति?ā·ro·pes·san·ti

    Te bhagavatā dhammiyā kathāya sandassitā samādapitā samuttejitā sampahaṁsitā na ceva bhagavantaṁ pañhaṁ pucchanti, kuto vādaṁ āropessanti?

    They don’t even get around to asking their question to the Buddha, so how could they refute his answer?

  105. 105

    अञ्ञदत्थुañ·ña·dat·thu भगवतोbha·ga·va·to सावकाsā·va·kā सम्पज्जन्ति।sam·paj·jan·ti

    Aññadatthu bhagavato sāvakā sampajjanti.

    Invariably, they become his disciples.

  106. 106

    अयम्पिa·yam·pi खोkho मे,me भन्ते,bhan·te भगवतिbha·ga·va·ti धम्मन्वयोdham·man·va·yo होति:ho·ti

    Ayampi kho me, bhante, bhagavati dhammanvayo hoti:

    So I infer this about the Buddha from the teaching:

  107. 107

    ‘सम्मासम्बुद्धोsam·mā·sam·bud·dho भगवा,bha·ga·vā स्वाक्खातोsvāk·khā·to भगवताbha·ga·va·tā धम्मो,dham·mo सुप्पटिपन्नोsup·pa·ṭi·pan·no भगवतोbha·ga·va·to सावकसङ्घो’ति।sā·va·ka·saṅ·gho

    ‘sammāsambuddho bhagavā, svākkhāto bhagavatā dhammo, suppaṭipanno bhagavato sāvakasaṅgho’ti.

    ‘The Blessed One is a fully awakened Buddha. The teaching is well explained. The Saṅgha is practicing well.’

  108. 108

    पुनpu·na चपराहं,ca·pa·rā·haṃ भन्ते,bhan·te पस्सामिpas·sā·mi इधेकच्चेi·dhe·kac·ce ब्राह्मणपण्डितेbrāh·ma·ṇa·paṇ·ḍi·te …पे…pe

    Puna caparāhaṁ, bhante, passāmi idhekacce brāhmaṇapaṇḍite …pe…

    Furthermore, I see some astute brahmins …

  109. 109

    गहपतिपण्डितेga·ha·pa·ti·paṇ·ḍi·te …पे…pe

    gahapatipaṇḍite …pe…

    some astute householders …

  110. 110

    समणपण्डितेsa·ma·ṇa·paṇ·ḍi·te निपुणेni·pu·ṇe कतपरप्पवादेka·ta·pa·rap·pa·vā·de वालवेधिरूपे।vā·la·ve·dhi·rū·pe तेte भिन्दन्ताbhin·dan·tā मञ्ञेmañ·ñe चरन्तिca·ran·ti पञ्ञागतेनpañ·ñā·ga·te·na दिट्ठिगतानि।diṭ·ṭhi·ga·tā·ni

    samaṇapaṇḍite nipuṇe kataparappavāde vālavedhirūpe. Te bhindantā maññe caranti paññāgatena diṭṭhigatāni.

    some astute ascetics who are subtle, accomplished in the doctrines of others, hair-splitters. …

  111. 111

    तेte सुणन्ति:su·ṇan·ti

    Te suṇanti:

    (Pāli only)

  112. 112

    ‘समणोsa·ma·ṇo खलु,kha·lu भो,bho गोतमोgo·ta·mo अमुकंa·mu·kaṃ नामnā·ma गामंgā·maṃ वाvā निगमंni·ga·maṃ वाvā ओसरिस्सती’ति।o·sa·ris·sa·tī

    ‘samaṇo khalu, bho, gotamo amukaṁ nāma gāmaṁ vā nigamaṁ vā osarissatī’ti.

    (Pāli only)

  113. 113

    तेte पञ्हंpañ·haṃ अभिसङ्खरोन्ति:a·bhi·saṅ·kha·ron·ti

    Te pañhaṁ abhisaṅkharonti:

    (Pāli only)

  114. 114

    ‘इमंi·maṃ मयंma·yaṃ पञ्हंpañ·haṃ समणंsa·ma·ṇaṃ गोतमंgo·ta·maṃ उपसङ्कमित्वाu·pa·saṅ·ka·mit·vā पुच्छिस्साम।puc·chis·sā·ma

    ‘imaṁ mayaṁ pañhaṁ samaṇaṁ gotamaṁ upasaṅkamitvā pucchissāma.

    (Pāli only)

  115. 115

    एवञ्चेe·vañ·ce नोno पुट्ठोpuṭ·ṭho एवंe·vaṃ ब्याकरिस्सति,byā·ka·ris·sa·ti एवमस्सe·va·mas·sa मयंma·yaṃ वादंvā·daṃ आरोपेस्साम;ā·ro·pes·sā·ma

    Evañce no puṭṭho evaṁ byākarissati, evamassa mayaṁ vādaṁ āropessāma;

    (Pāli only)

  116. 116

    एवञ्चेपिe·vañ·ce·pi नोno पुट्ठोpuṭ·ṭho एवंe·vaṃ ब्याकरिस्सति,byā·ka·ris·sa·ti एवम्पिस्सe·vam·pis·sa मयंma·yaṃ वादंvā·daṃ आरोपेस्सामा’ति।ā·ro·pes·sā·mā

    evañcepi no puṭṭho evaṁ byākarissati, evampissa mayaṁ vādaṁ āropessāmā’ti.

    (Pāli only)

  117. 117

    तेte सुणन्ति:su·ṇan·ti

    Te suṇanti:

    (Pāli only)

  118. 118

    ‘समणोsa·ma·ṇo खलु,kha·lu भो,bho गोतमोgo·ta·mo अमुकंa·mu·kaṃ नामnā·ma गामंgā·maṃ वाvā निगमंni·ga·maṃ वाvā ओसटो’ति।o·sa·ṭo

    ‘samaṇo khalu, bho, gotamo amukaṁ nāma gāmaṁ vā nigamaṁ vā osaṭo’ti.

    (Pāli only)

  119. 119

    तेte येनye·na भगवाbha·ga·vā तेनुपसङ्कमन्ति।te·nu·pa·saṅ·ka·man·ti

    Te yena bhagavā tenupasaṅkamanti.

    (Pāli only)

  120. 120

    तेte भगवाbha·ga·vā धम्मियाdham·mi·yā कथायka·thā·ya सन्दस्सेतिsan·das·se·ti समादपेतिsa·mā·da·pe·ti समुत्तेजेतिsa·mut·te·je·ti सम्पहंसेति।sam·pa·haṃ·se·ti

    Te bhagavā dhammiyā kathāya sandasseti samādapeti samuttejeti sampahaṁseti.

    (Pāli only)

  121. 121

    तेte भगवताbha·ga·va·tā धम्मियाdham·mi·yā कथायka·thā·ya सन्दस्सिताsan·das·si·tā समादपिताsa·mā·da·pi·tā समुत्तेजिताsa·mut·te·ji·tā सम्पहंसिताsam·pa·haṃ·si·tā नna चेवce·va भगवन्तंbha·ga·van·taṃ पञ्हंpañ·haṃ पुच्छन्ति,puc·chan·ti कुतोku·to वादंvā·daṃ आरोपेस्सन्ति?ā·ro·pes·san·ti

    Te bhagavatā dhammiyā kathāya sandassitā samādapitā samuttejitā sampahaṁsitā na ceva bhagavantaṁ pañhaṁ pucchanti, kuto vādaṁ āropessanti?

    They don’t even get around to asking their question to the Buddha, so how could they refute his answer?

  122. 122

    अञ्ञदत्थुañ·ña·dat·thu भगवन्तंयेवbha·ga·van·taṃ·ye·va ओकासंo·kā·saṃ याचन्तिyā·can·ti अगारस्माa·gā·ras·mā अनगारियंa·na·gā·ri·yaṃ पब्बज्जाय।pab·baj·jā·ya

    Aññadatthu bhagavantaṁyeva okāsaṁ yācanti agārasmā anagāriyaṁ pabbajjāya.

    Invariably, they ask the Buddha for the chance to go forth.

  123. 123

    तेte भगवाbha·ga·vā पब्बाजेति।pab·bā·je·ti

    Te bhagavā pabbājeti.

    And he gives them the going-forth.

  124. 124

    तेte तथापब्बजिताta·thā·pab·ba·ji·tā समानाsa·mā·nā एकाe·kā वूपकट्ठाvū·pa·kaṭ·ṭhā अप्पमत्ताap·pa·mat·tā आतापिनोā·tā·pi·no पहितत्ताpa·hi·tat·tā विहरन्ताvi·ha·ran·tā नचिरस्सेव—यस्सत्थायna·ci·ras·se·va कुलपुत्ताku·la·put·tā सम्मदेवsam·ma·de·va अगारस्माa·gā·ras·mā अनगारियंa·na·gā·ri·yaṃ पब्बजन्ति,pab·ba·jan·ti तदनुत्तरं—ब्रह्मचरियपरियोसानंta·da·nut·ta·raṃ दिट्ठेवdiṭ·ṭhe·va धम्मेdham·me सयंsa·yaṃ अभिञ्ञाa·bhiñ·ñā सच्छिकत्वाsac·chi·kat·vā उपसम्पज्जu·pa·sam·paj·ja विहरन्ति।vi·ha·ran·ti

    Te tathāpabbajitā samānā ekā vūpakaṭṭhā appamattā ātāpino pahitattā viharantā nacirasseva—yassatthāya kulaputtā sammadeva agārasmā anagāriyaṁ pabbajanti, tadanuttaraṁ—brahmacariyapariyosānaṁ diṭṭheva dhamme sayaṁ abhiññā sacchikatvā upasampajja viharanti.

    Soon after going forth, living withdrawn, diligent, keen, and resolute, they realize the supreme culmination of the spiritual path in this very life. They live having achieved with their own insight the goal for which gentlemen rightly go forth from the lay life to homelessness.

  125. 125

    तेte एवमाहंसु:e·va·mā·haṃ·su

    Te evamāhaṁsu:

    They say:

  126. 126

    ‘मनंma·naṃ वत,va·ta भो,bho अनस्साम;a·nas·sā·ma मनंma·naṃ वत,va·ta भो,bho पनस्साम’।pa·nas·sā·ma

    ‘manaṁ vata, bho, anassāma; manaṁ vata, bho, panassāma’.

    ‘We were almost lost! We almost perished!

  127. 127

    मयञ्हिma·yañ·hi पुब्बेpub·be अस्समणावas·sa·ma·ṇā·va समानाsa·mā·nā समणाम्हातिsa·ma·ṇām·hā·ti पटिजानिम्हा,pa·ṭi·jā·nim·hā अब्राह्मणावab·rāh·ma·ṇā·va समानाsa·mā·nā ब्राह्मणाम्हातिbrāh·ma·ṇām·hā·ti पटिजानिम्हा,pa·ṭi·jā·nim·hā अनरहन्तोवa·na·ra·han·to·va समानाsa·mā·nā अरहन्ताम्हातिa·ra·han·tām·hā·ti पटिजानिम्हा।pa·ṭi·jā·nim·hā

    Mayañhi pubbe assamaṇāva samānā samaṇāmhāti paṭijānimhā, abrāhmaṇāva samānā brāhmaṇāmhāti paṭijānimhā, anarahantova samānā arahantāmhāti paṭijānimhā.

    For we used to claim that we were ascetics, brahmins, and perfected ones, but we were none of these things.

  128. 128

    ‘इदानिi·dā·ni खोम्हkhom·ha समणा,sa·ma·ṇā इदानिi·dā·ni खोम्हkhom·ha ब्राह्मणा,brāh·ma·ṇā इदानिi·dā·ni खोम्हkhom·ha अरहन्तो’ति।a·ra·han·to

    ‘Idāni khomha samaṇā, idāni khomha brāhmaṇā, idāni khomha arahanto’ti.

    But now we really are ascetics, brahmins, and perfected ones!’

  129. 129

    अयम्पिa·yam·pi खोkho मे,me भन्ते,bhan·te भगवतिbha·ga·va·ti धम्मन्वयोdham·man·va·yo होति:ho·ti

    Ayampi kho me, bhante, bhagavati dhammanvayo hoti:

    So I infer this about the Buddha from the teaching:

  130. 130

    ‘सम्मासम्बुद्धोsam·mā·sam·bud·dho भगवा,bha·ga·vā स्वाक्खातोsvāk·khā·to भगवताbha·ga·va·tā धम्मो,dham·mo सुप्पटिपन्नोsup·pa·ṭi·pan·no भगवतोbha·ga·va·to सावकसङ्घो’ति।sā·va·ka·saṅ·gho

    ‘sammāsambuddho bhagavā, svākkhāto bhagavatā dhammo, suppaṭipanno bhagavato sāvakasaṅgho’ti.

    ‘The Blessed One is a fully awakened Buddha. The teaching is well explained. The Saṅgha is practicing well.’

  131. 131

    पुनpu·na चपराहं,ca·pa·rā·haṃ भन्ते,bhan·te इमेi·me इसिदत्तपुराणाi·si·dat·ta·pu·rā·ṇā थपतयोtha·pa·ta·yo ममभत्ताma·ma·bhat·tā ममयाना,ma·ma·yā·nā अहंa·haṃ नेसंne·saṃ जीविकायjī·vi·kā·ya दाता,dā·tā यसस्सya·sas·sa आहत्ता;ā·hat·tā

    Puna caparāhaṁ, bhante, ime isidattapurāṇā thapatayo mamabhattā mamayānā, ahaṁ nesaṁ jīvikāya dātā, yasassa āhattā;

    Furthermore, these chamberlains Isidatta and Purāṇa share my meals and my carriages. I give them a livelihood and bring them renown.

  132. 132

    अथa·tha चca पनpa·na नोno तथाta·thā मयिma·yi निपच्चकारंni·pac·ca·kā·raṃ करोन्तिka·ron·ti यथाya·thā भगवति।bha·ga·va·ti

    atha ca pana no tathā mayi nipaccakāraṁ karonti yathā bhagavati.

    And yet they don’t show me the same level of deference that they show to the Buddha.

  133. 133

    भूतपुब्बाहं,bhū·ta·pub·bā·haṃ भन्ते,bhan·te सेनंse·naṃ अब्भुय्यातोab·bhuy·yā·to समानोsa·mā·no इमेi·me चca इसिदत्तपुराणाi·si·dat·ta·pu·rā·ṇā थपतयोtha·pa·ta·yo वीमंसमानोvī·maṃ·sa·mā·no अञ्ञतरस्मिंañ·ña·ta·ras·miṃ सम्बाधेsam·bā·dhe आवसथेā·va·sa·the वासंvā·saṃ उपगच्छिं।u·pa·gac·chiṃ

    Bhūtapubbāhaṁ, bhante, senaṁ abbhuyyāto samāno ime ca isidattapurāṇā thapatayo vīmaṁsamāno aññatarasmiṁ sambādhe āvasathe vāsaṁ upagacchiṁ.

    Once it so happened that while I was leading a military campaign and testing Isidatta and Purāṇa I took up residence in a cramped house.

  134. 134

    अथa·tha खो,kho भन्ते,bhan·te इमेi·me इसिदत्तपुराणाi·si·dat·ta·pu·rā·ṇā थपतयोtha·pa·ta·yo बहुदेवba·hu·de·va रत्तिंrat·tiṃ धम्मियाdham·mi·yā कथायka·thā·ya वीतिनामेत्वा,vī·ti·nā·met·vā यतोya·to अहोसिa·ho·si भगवाbha·ga·vā ततोta·to सीसंsī·saṃ कत्वाkat·vā मंmaṃ पादतोpā·da·to करित्वाka·rit·vā निपज्जिंसु।ni·paj·jiṃ·su

    Atha kho, bhante, ime isidattapurāṇā thapatayo bahudeva rattiṁ dhammiyā kathāya vītināmetvā, yato ahosi bhagavā tato sīsaṁ katvā maṁ pādato karitvā nipajjiṁsu.

    They spent much of the night discussing the teaching, then they lay down with their heads toward where the Buddha was and their feet toward me.

  135. 135

    तस्सtas·sa मय्हं,may·haṃ भन्ते,bhan·te एतदहोसि:e·ta·da·ho·si

    Tassa mayhaṁ, bhante, etadahosi:

    It occurred to me:

  136. 136

    ‘अच्छरियंac·cha·ri·yaṃ वतva·ta भो,bho अब्भुतंab·bhu·taṃ वतva·ta भो।bho

    ‘acchariyaṁ vata bho, abbhutaṁ vata bho.

    ‘Oh lord, how incredible, how amazing!

  137. 137

    इमेi·me इसिदत्तपुराणाi·si·dat·ta·pu·rā·ṇā थपतयोtha·pa·ta·yo ममभत्ताma·ma·bhat·tā ममयाना,ma·ma·yā·nā अहंa·haṃ नेसंne·saṃ जीविकायjī·vi·kā·ya दाता,dā·tā यसस्सya·sas·sa आहत्ता;ā·hat·tā

    Ime isidattapurāṇā thapatayo mamabhattā mamayānā, ahaṁ nesaṁ jīvikāya dātā, yasassa āhattā;

    These chamberlains Isidatta and Purāṇa share my meals and my carriages. I give them a livelihood and bring them renown.

  138. 138

    अथa·tha चca पनpa·na नोno तथाta·thā मयिma·yi निपच्चकारंni·pac·ca·kā·raṃ करोन्तिka·ron·ti यथाya·thā भगवति।bha·ga·va·ti

    atha ca pana no tathā mayi nipaccakāraṁ karonti yathā bhagavati.

    And yet they don’t show me the same level of deference that they show to the Buddha.

  139. 139

    अद्धाad·dhā इमेi·me आयस्मन्तोā·yas·man·to तस्सtas·sa भगवतोbha·ga·va·to सासनेsā·sa·ne उळारंu·ḷā·raṃ पुब्बेनापरंpub·be·nā·pa·raṃ विसेसंvi·se·saṃ जानन्ती’ति।jā·nan·tī

    Addhā ime āyasmanto tassa bhagavato sāsane uḷāraṁ pubbenāparaṁ visesaṁ jānantī’ti.

    Clearly these venerables have realized a higher distinction in the Buddha’s instructions than they had before.’

  140. 140

    अयम्पिa·yam·pi खोkho मे,me भन्ते,bhan·te भगवतिbha·ga·va·ti धम्मन्वयोdham·man·va·yo होति:ho·ti

    Ayampi kho me, bhante, bhagavati dhammanvayo hoti:

    So I infer this about the Buddha from the teaching:

  141. 141

    ‘सम्मासम्बुद्धोsam·mā·sam·bud·dho भगवा,bha·ga·vā स्वाक्खातोsvāk·khā·to भगवताbha·ga·va·tā धम्मो,dham·mo सुप्पटिपन्नोsup·pa·ṭi·pan·no भगवतोbha·ga·va·to सावकसङ्घो’ति।sā·va·ka·saṅ·gho

    ‘sammāsambuddho bhagavā, svākkhāto bhagavatā dhammo, suppaṭipanno bhagavato sāvakasaṅgho’ti.

    ‘The Blessed One is a fully awakened Buddha. The teaching is well explained. The Saṅgha is practicing well.’

  142. 142

    पुनpu·na चपरं,ca·pa·raṃ भन्ते,bhan·te भगवापिbha·ga·vā·pi खत्तियो,khat·ti·yo अहम्पिa·ham·pi खत्तियो;khat·ti·yo

    Puna caparaṁ, bhante, bhagavāpi khattiyo, ahampi khattiyo;

    Furthermore, the Buddha is an aristocrat, and so am I.

  143. 143

    भगवापिbha·ga·vā·pi कोसलो,ko·sa·lo अहम्पिa·ham·pi कोसलो;ko·sa·lo

    bhagavāpi kosalo, ahampi kosalo;

    The Buddha is Kosalan, and so am I.

  144. 144

    भगवापिbha·ga·vā·pi आसीतिको,ā·sī·ti·ko अहम्पिa·ham·pi आसीतिको।ā·sī·ti·ko

    bhagavāpi āsītiko, ahampi āsītiko.

    The Buddha is eighty years old, and so am I.

  145. 145

    यम्पि,yam·pi भन्ते,bhan·te भगवापिbha·ga·vā·pi खत्तियोkhat·ti·yo अहम्पिa·ham·pi खत्तियो,khat·ti·yo भगवापिbha·ga·vā·pi कोसलोko·sa·lo अहम्पिa·ham·pi कोसलो,ko·sa·lo भगवापिbha·ga·vā·pi आसीतिकोā·sī·ti·ko अहम्पिa·ham·pi आसीतिको;ā·sī·ti·ko

    Yampi, bhante, bhagavāpi khattiyo ahampi khattiyo, bhagavāpi kosalo ahampi kosalo, bhagavāpi āsītiko ahampi āsītiko;

    Since this is so,

  146. 146

    इमिनावारहामेवाहं,i·mi·nā·vā·ra·hā·me·vā·haṃ भन्ते,bhan·te भगवतिbha·ga·va·ti परमनिपच्चकारंpa·ra·ma·ni·pac·ca·kā·raṃ कातुं,kā·tuṃ मित्तूपहारंmit·tū·pa·hā·raṃ उपदंसेतुं।u·pa·daṃ·se·tuṃ

    imināvārahāmevāhaṁ, bhante, bhagavati paramanipaccakāraṁ kātuṁ, mittūpahāraṁ upadaṁsetuṁ.

    it’s proper for me to act with such utmost deference for the Buddha and convey my manifest love.

  147. 147

    हन्दhan·da चca दानिdā·ni मयं,ma·yaṃ भन्ते,bhan·te गच्छाम;gac·chā·ma

    Handa ca dāni mayaṁ, bhante, gacchāma;

    Well, now, sir, I must go.

  148. 148

    बहुकिच्चाba·hu·kic·cā मयंma·yaṃ बहुकरणीया”ति।ba·hu·ka·ra·ṇī·yā

    bahukiccā mayaṁ bahukaraṇīyā”ti.

    I have many duties, and much to do.”

  149. 149

    “यस्सदानिyas·sa·dā·ni त्वं,tvaṃ महाराज,ma·hā·rā·ja कालंkā·laṃ मञ्ञसी”ति।mañ·ña·sī

    “Yassadāni tvaṁ, mahārāja, kālaṁ maññasī”ti.

    “Please, Great King, go at your convenience.”

  150. 150

    अथa·tha खोkho राजाrā·jā पसेनदिpa·se·na·di कोसलोko·sa·lo उट्ठायासनाuṭ·ṭhā·yā·sa·nā भगवन्तंbha·ga·van·taṃ अभिवादेत्वाa·bhi·vā·det·vā पदक्खिणंpa·dak·khi·ṇaṃ कत्वाkat·vā पक्कामि।pak·kā·mi

    Atha kho rājā pasenadi kosalo uṭṭhāyāsanā bhagavantaṁ abhivādetvā padakkhiṇaṁ katvā pakkāmi.

    Then King Pasenadi rose from his seat, bowed, and respectfully circled the Buddha, keeping him on his right, before leaving.

  151. 151

    अथa·tha खोkho भगवाbha·ga·vā अचिरपक्कन्तस्सa·ci·ra·pak·kan·tas·sa रञ्ञोrañ·ño पसेनदिस्सpa·se·na·dis·sa कोसलस्सko·sa·las·sa भिक्खूbhik·khū आमन्तेसि:ā·man·te·si

    Atha kho bhagavā acirapakkantassa rañño pasenadissa kosalassa bhikkhū āmantesi:

    Soon after the king had left, the Buddha addressed the mendicants:

  152. 152

    “एसो,e·so भिक्खवे,bhik·kha·ve राजाrā·jā पसेनदिpa·se·na·di कोसलोko·sa·lo धम्मचेतियानिdham·ma·ce·ti·yā·ni भासित्वाbhā·sit·vā उट्ठायासनाuṭ·ṭhā·yā·sa·nā पक्कन्तो।pak·kan·to

    “eso, bhikkhave, rājā pasenadi kosalo dhammacetiyāni bhāsitvā uṭṭhāyāsanā pakkanto.

    “Mendicants, before he got up and left, King Pasenadi spoke shrines to the teaching.

  153. 153

    उग्गण्हथ,ug·gaṇ·ha·tha भिक्खवे,bhik·kha·ve धम्मचेतियानि;dham·ma·ce·ti·yā·ni

    Uggaṇhatha, bhikkhave, dhammacetiyāni;

    Learn these shrines to the teaching!

  154. 154

    परियापुणाथ,pa·ri·yā·pu·ṇā·tha भिक्खवे,bhik·kha·ve धम्मचेतियानि;dham·ma·ce·ti·yā·ni

    pariyāpuṇātha, bhikkhave, dhammacetiyāni;

    Memorize these shrines to the teaching!

  155. 155

    धारेथ,dhā·re·tha भिक्खवे,bhik·kha·ve धम्मचेतियानि।dham·ma·ce·ti·yā·ni

    dhāretha, bhikkhave, dhammacetiyāni.

    Remember these shrines to the teaching!

  156. 156

    अत्थसंहितानि,at·tha·saṃ·hi·tā·ni भिक्खवे,bhik·kha·ve धम्मचेतियानिdham·ma·ce·ti·yā·ni आदिब्रह्मचरियकानी”ति।ā·dib·rah·ma·ca·ri·ya·kā·nī

    Atthasaṁhitāni, bhikkhave, dhammacetiyāni ādibrahmacariyakānī”ti.

    These shrines to the teaching are beneficial and relate to the fundamentals of the spiritual life.”

  157. 157

    इदमवोचi·da·ma·vo·ca भगवा।bha·ga·vā

    Idamavoca bhagavā.

    That is what the Buddha said.

  158. 158

    अत्तमनाat·ta·ma·nā तेte भिक्खूbhik·khū भगवतोbha·ga·va·to भासितंbhā·si·taṃ अभिनन्दुन्ति।a·bhi·nan·dun·ti

    Attamanā te bhikkhū bhagavato bhāsitaṁ abhinandunti.

    Satisfied, the mendicants approved what the Buddha said.

  159. 159

    धम्मचेतियसुत्तंdham·ma·ce·ti·ya·sut·taṃ निट्ठितंniṭ·ṭhi·taṃ नवमं।na·va·maṃ

    Dhammacetiyasuttaṁ niṭṭhitaṁ navamaṁ.

    (Pāli only)

Sources. Sanskrit: Satyavedaḥ, the New Testament in Sanskrit (Calcutta Baptist Missionaries, 1851; J. Wenger’s revision of W. Carey’s version). Digital text © 2018 SanskritBible.in, via eBible.org, licensed CC BY-SA 4.0; changed here: arranged by verse and every word linked to the dictionary (links made automatically). Old Testament Sanskrit: the Old Testament in Sanskrit, Calcutta Baptist Mission Press, 1848–1852 (public domain), read by OCR from the Internet Archive scans of the Boston University School of Theology copy; unproofread, with machine clean-up only. Pāli Canon: Mahāsaṅgīti Tipiṭaka Buddhavasse 2500 (based on the Vipassana Research Institute’s Chaṭṭha Saṅgāyana edition), from SuttaCentral bilara-data, CC0; Devanagari and pronunciation made automatically from the Roman text. Pāli English: Bhikkhu Sujato (suttas) and Bhikkhu Brahmali (Vinaya), SuttaCentral, CC0. Pāli word meanings: the Pali Text Society’s Pali-English Dictionary (Rhys Davids & Stede), corrected reprint © The Pali Text Society, CC BY-NC 3.0, digital text from BuddhaDust; word matching automatic. English: King James Version (1769), public domain; words the translators added are in italics. Word meanings and pronunciations: Monier-Williams, Sanskrit–English Dictionary (1872), via this site’s Sanskrit dictionary (CC BY-SA 4.0); English↔Sanskrit word matches made automatically and may need checking.